Torbiel włosowa
Patofizjologia i mechanizm
Torbiel włosowa (pilonidal sinus) to przewlekłe zapalenie skóry i tkanki podskórnej, najczęściej lokalizujące się w okolicy krzyżowo-guzicznej, o etiologii nabytej. Patogeneza opiera się na trzech czynnikach: obecności włosa (intruz), mechanicznej sile wnikania włosa do tkanki podskórnej (siła) oraz podatności skóry w szczelinie międzypośladkowej (vulnerability). Proces chorobowy rozpoczyna się po okresie dojrzewania, kiedy hormony płciowe wpływają na gruczoły łojowo-włosowe, prowadząc do zapalenia mieszka włosowego, jego pęknięcia i tworzenia ropnia torbieli. Mikroskopowo torbiel zawiera swobodne włosy w tkance ziarninowej, a ściany torbieli nie są wyścielone nabłonkiem, lecz tkanką ziarninową z naciekiem zapalnym. Wnikanie włosów jest jednokierunkowe, a ich ostre końce i zadziorki powodują uwięzienie i reakcję zapalną typu ciała obcego. Czynniki ryzyka to m.in. płeć męska, wiek 15-40 lat, nadmierne owłosienie, otyłość, siedzący tryb życia oraz głęboka szczelina międzypośladkowa.
- Patogeneza torbieli włosowej (Pilonidal sinus)
- Ewolucja teorii patogenezy
- Mechanizm powstawania torbieli włosowej
- Rola włosów w patogenezie
- Reakcja organizmu i rozwój choroby
- Teorie alternatywne i kontrowersje
- Czynniki predysponujące
- Torbiel włosowa w nietypowych lokalizacjach
- Potencjalne powikłania
- Badania nad mechanizmem patogenetycznym
- Implikacje kliniczne i terapeutyczne
Patogeneza torbieli włosowej (Pilonidal sinus)
Torbiel włosowa (łac. pilonidal sinus) to choroba zapalna skóry i tkanki podskórnej, najczęściej występująca w okolicy krzyżowo-guzicznej. Mimo że schorzenie to zostało po raz pierwszy opisane przez Herberta Mayo w 1833 roku, a sam termin „pilonidal sinus” wprowadził Richard Manning Hodges w 1880 roku, patogeneza tego schorzenia przez długi czas pozostawała przedmiotem kontrowersji.123
Ewolucja teorii patogenezy
Początkowo torbiel włosowa uważana była za wadę wrodzoną, powstałą w wyniku nieprawidłowego rozwoju embrionalnego, związaną z pozostałościami kanału rdzeniowego lub kanałów skórnych. Jednakże w latach 40. XX wieku, podczas II wojny światowej, zaobserwowano znaczny wzrost zachorowań wśród żołnierzy amerykańskich, szczególnie wśród kierowców jeepów, co doprowadziło do nadania temu schorzeniu nazwy „jeep disease”. Te obserwacje zaczęły podważać teorię wrodzonego pochodzenia choroby.123
Obecnie torbiel włosowa jest powszechnie uznawana za schorzenie nabyte. Obserwacje kliniczne wykazały, że wrodzone kanały nie zawierają włosów i są wyścielone nabłonkiem sześciennym, podczas gdy torbiele włosowe zawierają fragmenty włosów i są wyścielone tkanką ziarninującą. Dodatkowo, nawroty choroby po całkowitym wycięciu tkanek zmienioną chorobowo do powięzi krzyżowo-guzicznej oraz wysoka częstość występowania przewlekłej torbieli włosowej u pacjentów owłosionych dalej wspierają teorię nabytego charakteru tego schorzenia.12
Mechanizm powstawania torbieli włosowej
Karydakis, który przez 35 lat badał przypadki torbieli włosowej, opracował logiczną teorię dotyczącą etiologii i patogenezy tego schorzenia. Według jego hipotezy, proces powstawania torbieli włosowej opiera się na trzech głównych czynnikach:123
- Intruz (Invader) – włos lub ciało obce
- Siła (Force) – siła powodująca wnikanie włosa do tkanki podskórnej
- Podatność (Vulnerability) – podatność skóry na wnikanie włosa w szczelinę międzypośladkową
Proces patogenetyczny torbieli włosowej rozpoczyna się po okresie dojrzewania, kiedy hormony płciowe wpływają na gruczoły łojowo-włosowe. Mieszki włosowe stają się rozszerzone i wypełnione keratyną. Dochodzi do zapalenia mieszka włosowego (folikulitis), które powoduje obrzęk i okluzję mieszka. Zakażony mieszk rozszerza się i pęka do tkanki podskórnej, tworząc ropień torbieli włosowej. W rezultacie powstaje kanał zatokowy prowadzący do głębokiej jamy podskórnej.12
Rola włosów w patogenezie
Badania mikroskopowe wykazały, że włosy obecne w torbieli włosowej pochodzą z otaczającej skóry, ale mieszki włosowe nigdy nie są obecne w ścianie torbieli. Włosy znajdują się swobodnie w tkance ziarninowej i bliznowatej. Ściany torbieli włosowych nie są wyścielone nabłonkiem płaskim, lecz składają się z unaczynionej ropnej tkanki ziarninowej.12
Mechanizm wnikania włosów do tkanki podskórnej jest kluczowy w patogenezie torbieli włosowej. Luźne włosy są wwiercane, wpychane i zasysane do zatoki przez tarcie i ruch pośladków podczas stania lub siadania. To zginanie i siadanie napina skórę szczeliny międzypośladkowej i unosi ją znad powięzi. Powstałe podciśnienie popycha włosy głębiej do zatoki, a efekt ten jest spotęgowany przy głębokiej szczelinie międzypośladkowej.12
Włosy wnikają do zatoki końcówką, a zadziorki na włosach uniemożliwiają ich wydalenie, powodując uwięzienie włosa. Badanie mikroskopem świetlnym i elektronowym włosów uzyskanych z zatoki włosowej wykazało, że mają one hakową architekturę, co sugeruje, że migracja włosów jest jednokierunkowa. Ostre końce włosów przyczyniają się do przebijania skóry, a haki uniemożliwiają ich cofnięcie.1234
Reakcja organizmu i rozwój choroby
Uwięzione włosy działają jak ciało obce, wywołując reakcję zapalną i zakażenie. Badania histologiczne próbek torbieli włosowej wykazują, że fragmenty włosów, które wniknęły do skóry, są najpierw otoczone niespecyficznym naciekiem zapalnym i ziarniniakami, a następnie rozwijają reakcję ziarniniakową typu ciała obcego.12
Proces zapalny obejmuje gęsty naciek zapalny zajmujący całą skórę właściwą z erozją i owrzodzeniem pokrywającego naskórka. Często widoczne są swobodne trzony włosów przechodzące przez ognisko zapalne. Wokół swobodnych trzonów włosów znajduje się polimorficzny naciek, który może być bogaty w komórki plazmatyczne i limfocyty. Często obserwuje się również komórki olbrzymie typu ciała obcego i ropnie neutrofilowe.1
Teorie alternatywne i kontrowersje
Bascom zaproponował alternatywną hipotezę, według której pierwotna patologia torbieli włosowej wywodzi się z mieszka włosowego. Normalny mieszek z czasem staje się rozciągnięty i tworzy kanał nabłonkowy. Przewlekła jama ropnia i wnikanie włosów rozwijają się wtórnie do tych zmian. Zgodnie z tą hipotezą, wykazano, że włosy były wykrywane w badaniach histopatologicznych tylko w 65% przypadków torbieli włosowej.12
Istnieją również kontrowersje dotyczące roli pocenia się w patogenezie torbieli włosowej. Tradycyjnie uważano, że nadmierne pocenie przyczynia się do powstawania torbieli włosowej, ponieważ wilgoć może wypełnić rozciągnięty mieszek włosowy, co sprzyja tworzeniu środowiska o niskiej zawartości tlenu, które sprzyja wzrostowi bakterii beztlenowych, często spotykanych w torbielach włosowych.1
Jednak nowsze badania podważają to założenie. Analiza statystyczna przeprowadzona przez Milone i wsp. wykazała, że pacjenci z torbielą włosową pocą się mniej niż osoby bez tego schorzenia. Sugeruje to, że pocenie się może mieć działanie ochronne w torbieli włosowej, a nie być czynnikiem ryzyka.1
Czynniki predysponujące
Istnieje kilka czynników, które zwiększają podatność na rozwój torbieli włosowej:12
- Płeć męska – choroba częściej występuje u mężczyzn ze względu na większe owłosienie
- Wiek – najczęściej występuje między okresem dojrzewania a 40 rokiem życia
- Nadmierne owłosienie – szczególnie grube, sztywne włosy
- Otyłość – zwiększa ryzyko wystąpienia choroby
- Siedzący tryb życia – długotrwałe siedzenie zwiększa ryzyko
- Anatomia – głęboka szczelina międzypośladkowa sprzyja rozwojowi choroby
- Historia rodzinna – ponad jedna trzecia pacjentów ma członka rodziny z tym schorzeniem
Torbiel włosowa w nietypowych lokalizacjach
Torbiel włosowa może wystąpić również w nietypowych lokalizacjach, co dodatkowo potwierdza teorię nabytego charakteru tego schorzenia. Najczęściej nietypowe lokalizacje to:12
- Przestrzenie międzypalcowe – tzw. „choroba fryzjera” (interdigital pilonidal sinus disease – IPSD), będąca chorobą zawodową fryzjerów, gdzie zatoki rozwijają reakcję ciała obcego przeciwko włosom klientów
- Pępek
- Kikut po amputacji
- Twarz i policzek – występuje głównie u mężczyzn, którzy regularnie się golą, co prowadzi do obecności bezźródłowych, ostrych jak brzytwa krótkich włosów, które są zaangażowane w patogenezę torbieli włosowej twarzy
- Kanał słuchowy zewnętrzny – rzadkie przypadki torbieli włosowej w tej lokalizacji są wyjaśniane przez możliwość wniknięcia włosów z głowy jako ciała obcego
- Powiek – może być związana z regularnym wyrywaniem (nitkowaniem) brwi
Potencjalne powikłania
Głównym powikłaniem torbieli włosowej jest ropień, który może wymagać natychmiastowego drenażu. Rzadkim, ale poważnym powikłaniem jest złośliwa transformacja. Odnotowano przypadki raka płaskonabłonkowego i brodawczaka rozwijającego się w torbieli włosowej, choć są one niezwykle rzadkie.12
Badania nad mechanizmem patogenetycznym
Mimo wielu badań, dokładny mechanizm patogenetyczny torbieli włosowej nie został w pełni wyjaśniony. Badania histopatologiczne i immunohistochemiczne są niezbędne do bardziej kompleksowej oceny mechanizmów histogenetycznych powstawania torbieli włosowej w okolicy krzyżowo-guzicznej.1
Niektóre badania sugerują związek między torbielą włosową a innymi chorobami związanymi z okluzją mieszków włosowych, takimi jak hidradenitis suppurativa. Kurokava i wsp. przeprowadzili badanie mające na celu wyjaśnienie patogenezy torbieli włosowej poprzez ocenę ekspresji cytokeratyny (CK) i zasugerowali, że torbiel włosowa jest częścią chorób związanych z okluzją mieszków włosowych na podstawie ekspresji CK.12
Przyszłe badania nad torbielą włosową powinny skupić się na zmianach tekstury skóry, zmianach hormonalnych w okresie dojrzewania, poceniu się związanym z wiekiem, sile włosów oraz zmianach stosunku siły skóry do włosów.1
Implikacje kliniczne i terapeutyczne
Zrozumienie patogenezy torbieli włosowej ma istotne implikacje kliniczne i terapeutyczne. Obecnie nie ma standardowego, zalecanego leczenia dla wszystkich pacjentów z torbielą włosową. Podejście zindywidualizowane, które ocenia zakres choroby, status społeczny i oczekiwania pacjenta, byłoby idealne.1
Różne metody chirurgiczne mają różne wskaźniki nawrotów, które są ściśle związane z czasem obserwacji pooperacyjnej. Metaanaliza przeprowadzona przez Milone i wsp. wykazała, że procedury Karydakisa i uniesienia szczeliny Bascoma wykazują najniższe nawroty w każdym czasie obserwacji, a za nimi płaty romboidalne i inne płaty.1
W ostatnich latach pojawiły się również małoinwazyjne techniki leczenia torbieli włosowej, takie jak sinusektomia i zabieg ablacji torbieli włosowej wspomaganej wideo (VAAPS). Techniki te opierają się na całkowitym usunięciu torbieli przez mały dostęp chirurgiczny, co potencjalnie może zmniejszyć chorobowość i skrócić czas rekonwalescencji.1
Najskuteczniejsze metody leczenia torbieli włosowej nie tylko pokrywają ranę, ale również spłaszczają szczelinę międzypośladkową i zmniejszają gromadzenie się włosów, co teoretycznie zmniejsza ryzyko nawrotu.1
Ostatecznie, najlepszą metodą leczenia tego schorzenia i zapobiegania nawrotom jest profilaktyka. Zalecenia profilaktyczne obejmują utrzymywanie higieny okolicy krzyżowo-guzicznej, unikanie długotrwałego siedzenia oraz regularne usuwanie włosów z okolicy krzyżowo-guzicznej w okresie pooperacyjnym.12
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.