Torbiel naskórkowa
Patofizjologia i mechanizm
Torbiel naskórkowa (epidermoid cyst) to łagodna zmiana skórna wywodząca się z nabłonka wielowarstwowego płaskiego, najczęściej z lejkowej części mieszka włosowego, charakteryzująca się nagromadzeniem keratyny w warstwie podnaskórkowej lub skórze właściwej. Klinicznie manifestuje się jako dobrze odgraniczony guzek podskórny o średnicy od kilku milimetrów do 5 cm, z punktem centralnym, lokalizujący się najczęściej na twarzy, szyi, tułowiu i plecach. Patogeneza jest wieloczynnikowa i obejmuje mechanizmy takie jak zaczopowanie ujścia mieszka włosowego, urazowa implantacja nabłonka w skórze właściwej, zakażenie HPV (szczególnie typ 57) oraz ekspozycja na promieniowanie UV. W badaniach histopatologicznych torbiel wykazuje wyściółkę z nabłonka wielowarstwowego płaskiego z warstwą ziarnistą, wypełnioną warstwowo ułożoną keratyną, a w obrazowaniu MRI często obserwuje się obwodową strukturę wyściełającą o niskiej intensywności sygnału w obrazach T2-zależnych (w 76% przypadków). Transformacja złośliwa jest rzadka (ok. 1%), a przewlekły stan zapalny i urazy mogą predysponować do rozwoju raka płaskonabłonkowego.
- Patogeneza torbieli naskórkowej
- Mechanizm powstawania z jednostki włosowo-łojowej
- Implantacja urazowa jako mechanizm patogenetyczny
- Zaburzenia embriogenezy jako przyczyna torbieli naskórkowych
- Czynniki indukujące torbiele naskórkowe
- Mechanizm zapalny w patogenezie torbieli naskórkowych
- Transformacja złośliwa torbieli naskórkowych
- Czynniki genetyczne w patogenezie torbieli naskórkowych
- Charakterystyka histopatologiczna torbieli naskórkowych
- Czynniki ryzyka i lokalizacja torbieli naskórkowych
- Powikłania i leczenie torbieli naskórkowych
Patogeneza torbieli naskórkowej
Torbiel naskórkowa (epidermoid cyst) to łagodna zmiana skórna pochodzenia nabłonkowego, która rozwija się z proliferacji komórek naskórka w obrębie zamkniętej przestrzeni skóry właściwej. Analiza profilu lipidowego tych torbieli wykazuje podobieństwa do naskórka. Dodatkowo torbiele naskórkowe wykazują ekspresję cytokeratyn 1 i 10, które są składnikami warstw nadpodstawnych naskórka.1 Mechanizmy patogenetyczne powstawania torbieli naskórkowych są złożone i ciągle badane, lecz wyróżnia się kilka głównych ścieżek rozwoju.
Mechanizm powstawania z jednostki włosowo-łojowej
Najczęstszym źródłem torbieli naskórkowych jest lejek mieszka włosowego (infundibulum folliculi). Torbiele te są zazwyczaj wynikiem zaczopowania ujścia mieszka włosowego. Lejek mieszka włosowego dzięki swojej charakterystycznej strukturze stanowi idealne miejsce do powstawania torbieli – wyściółka torbieli naskórkowej jest identyczna z wyściółką lejka mieszka włosowego, co potwierdza jego udział w patogenezie.23
Torbiel komunikuje się z powierzchnią skóry przez otwór wypełniony keratyną. Zaburzenie struktury mieszka włosowego odgrywa ważną rolę w patogenezie – pacjenci z trądzikiem pospolitym mogą mieć liczne torbiele naskórkowe pochodzące z zaskórników.4 W torbieli dochodzi do gromadzenia keratyny w warstwie podnaskórkowej lub skórze właściwej. Torbiele są zazwyczaj bezobjawowe, dopóki nie dojdzie do ich pęknięcia. W momencie pęknięcia torbieli dochodzi do reakcji zapalnej spowodowanej przemieszczeniem miękkiej, żółtej keratyny do skóry właściwej i otaczających tkanek.5
Implantacja urazowa jako mechanizm patogenetyczny
Torbiele naskórkowe mogą powstawać również w wyniku urazów i obrażeń penetrujących, prowadzących do implantacji nabłonka w głębsze warstwy skóry.6 Ten mechanizm patogenetyczny jest szczególnie istotny w przypadku torbieli naskórkowych występujących w miejscach nieowłosionych, takich jak dłonie czy podeszwy stóp.7 Prawdziwe torbiele inkluzyjne powstają w wyniku implantacji elementów nabłonkowych w skórze właściwej. Niektóre urazy, szczególnie typu zmiażdżeniowego, są związane z torbielami naskórkowymi paznokcia lub paliczka dystalnego. Często zgłaszanym mechanizmem jest uraz zmiażdżeniowy wywołany zatrzaśnięciem palca w drzwiach samochodu.8
Każda procedura chirurgiczna może teoretycznie prowadzić do powstania torbieli naskórkowych. Opisano tworzenie się wielu torbieli naskórkowych po rynoplastyce, powiększaniu piersi i liposukcji.9 W przypadku torbieli naskórkowych podeszwy, badania mikroskopowe, immunohistochemiczne i molekularne sugerują, że mogą one być indukowane przez wirusa brodawczaka ludzkiego (HPV).10
Zaburzenia embriogenezy jako przyczyna torbieli naskórkowych
Torbiele naskórkowe mogą powstawać również w wyniku sekwestracji resztek naskórkowych podczas życia płodowego lub nieprawidłowej embriogenezy podczas różnicowania komórkowego.11 W przypadku torbieli wewnątrzczaszkowych, uważa się, że powstają one z zatrzymanego nabłonka ektodermalnego podczas zamykania cewy nerwowej między trzecim a piątym tygodniem ciąży.12
W szczególnych przypadkach, jak np. torbiele kątnicze (cecal epidermoid cysts), proponuje się dwa mechanizmy patogenetyczne dla sekwestracji wrodzonej. Jeden z mechanizmów sugeruje, że implantacja ektodermalna zachodzi w momencie zamknięcia bruzdy nerwowej podczas embriogenezy. Inny mechanizm mówi, że pochodzenie wrodzonej tkanki heterotopowej może mieć miejsce podczas wewnątrzmacicznej rotacji jelit z powrotem do jamy brzusznej, szczególnie że kątnica jest jednym z ostatnich elementów ponownie wchodzących do jamy brzusznej.13
Czynniki indukujące torbiele naskórkowe
Ostatnio promieniowanie ultrafioletowe (UV) i zakażenie wirusem brodawczaka ludzkiego (HPV) zostały wskazane jako czynniki wywołujące torbiele naskórkowe.14 Badania sugerują, że HPV i ekspozycja na promieniowanie UV mogą odgrywać rolę w powstawaniu niektórych torbieli naskórkowych, szczególnie torbieli brodawkowych z grubą hipergranulocytozą.15
Kilka badań wykazało dowody na zakażenie HPV w torbielach naskórkowych dłoni i podeszwy stóp oraz kończyn, szczególnie u pacjentów zakażonych HPV typu 57, co dodatkowo sugeruje, że zakażenie HPV może być związane z patogenezą torbieli naskórkowych.16 Zaobserwowano, że torbiele naskórkowe podeszwy przyczepione są do lub znajdują się w pobliżu przewodów egzokrynnych, co sugeruje, że mogą pochodzić z przewodów egzokrynnych.17
Mechanizm zapalny w patogenezie torbieli naskórkowych
Gdy torbiele naskórkowe stają się zapalne, wielu klinicystów zakłada, że doszło do zakażenia. Jednak dowody na to założenie są skąpe.18 Badania wykazały, że kolonizacja bakteryjna zapalnych i niezapalnych torbieli naskórkowych jest powszechna. Ponieważ ani liczba, ani rodzaj organizmów nie zmienia się podczas zapalenia, prawdopodobnie za zapalenie odpowiedzialna jest inna przyczyna niż zakażenie. Autorzy wysuwają hipotezę, że ściana torbieli może pęknąć, wydzielając swoją zawartość do skóry właściwej.19
Badania podkreślają przewagę beztlenowców w zapalnych torbielach naskórkowych, co silnie sugeruje, że zakażenie bakteriami beztlenowymi może odgrywać znaczącą rolę w procesie zapalnym.20 Proces zapalny może nie być prostym bakteryjnym zakażeniem skóry; mikroorganizmy mogą jednak mieć pewien wpływ na mechanizm zapalenia torbieli naskórkowych.21
Transformacja złośliwa torbieli naskórkowych
Transformacja złośliwa torbieli naskórkowych jest niezwykle rzadka (1% przypadków).22 Chociaż dokładny mechanizm pozostaje niejasny, zasugerowano zaangażowanie przewlekłego stanu zapalnego spowodowanego pozostałościami składników torbieli, szczególnie w długotrwałych zmianach, w ogólnej etiologii karcinogenezy komórek płaskonabłonkowych.23
Sposób, w jaki raki mogą powstawać w torbielach naskórkowych, jest niejasny. W serii torbieli naskórkowych z rakiem, wyniki immunohistochemiczne dla HPV były negatywne, co sugeruje, że HPV prawdopodobnie nie odgrywa roli w rozwoju raka płaskonabłonkowego w torbielach naskórkowych. Zasugerowano, że przewlekłe podrażnienie lub powtarzający się uraz nabłonka wyściełającego torbiel może odgrywać rolę w transformacji złośliwej; jednak związek ten nie został ustalony.24
Wiadomo jednak, że rak płaskonabłonkowy częściej rozwija się na uszkodzonej lub przewlekle chorej skórze.25 W niektórych przypadkach u pacjentów z torbielami naskórkowymi dochodzi do długotrwałego podrażnienia tkanki w miejscu nacięcia ściany torbieli przez zawartość torbieli, powodującego przewlekłe reakcje zapalne, które defosforylują cienką warstwę nabłonka płaskiego, ostatecznie prowadząc do złośliwej transformacji torbieli naskórkowej i powstania raka płaskonabłonkowego.26
Czynniki genetyczne w patogenezie torbieli naskórkowych
Większość przypadków torbieli naskórkowych jest sporadyczna. Torbiele naskórkowe mogą być jednak związane z pewnymi dziedzicznymi zespołami.27 Do takich zespołów należą:
- Zespół Gardnera (rodzinna polipowatość gruczolakowata) – dziedziczony autosomalnie dominująco
- Zespół Gorlina (zespół nabłoniaków znamionowych podstawnokomórkowych)
- Zespół Favre-Racouchot (elastoza guzkowa z torbielami i zaskórnikami) u osób starszych, gdzie torbiele naskórkowe mogą wynikać z przewlekłego uszkodzenia słonecznego
- Keratoacanthoma congenitum
Torbiele naskórkowe występujące przed okresem dojrzewania w nietypowych lokalizacjach i w dużej liczbie budzą podejrzenie zespołu genetycznego.31 U pacjentów leczonych inhibitorami BRAF mogą rozwijać się torbiele naskórkowe twarzy. Ostatnio zaobserwowano, że imikwimod i cyklosporyna mogą powodować torbiele inkluzyjne naskórka.32
Molekularne aspekty patogenezy torbieli naskórkowych
Na poziomie molekularnym torbiele naskórkowe wewnątrzczaszkowe charakteryzują się zmienionym repertuarem immunologicznym. Duże obciążenie mutacyjne obserwowane w genach HLA i KIR sugeruje, że geny te mogą być zaangażowane w mechanizmy unikania odpowiedzi immunologicznej w torbielach naskórkowych wewnątrzczaszkowych.33
Analiza wzbogacania ścieżek sygnałowych dla zmienionych genów zidentyfikowanych w torbielach naskórkowych wewnątrzczaszkowych wykazała silny związek z kompleksem MHC. Analiza wzbogacania ścieżek wskazała na zaangażowanie w przetwarzanie i prezentację antygenów, receptor ECM, ogniskową adhezję, a także szlak sygnałowy PI3K-Akt-mTOR.34
Charakterystyka histopatologiczna torbieli naskórkowych
Torbiele naskórkowe wyścielone są nabłonkiem wielowarstwowym płaskim, który prowadzi do nagromadzenia keratyny w warstwie podnaskórkowej lub skórze właściwej.35 Są zlokalizowane w środkowej i dolnej warstwie skóry właściwej. Charakteryzują się typową rogowaciejącą naskórkową wyściółką spłaszczonego nabłonka powierzchniowego. Z tego powodu uważa się, że pochodzą z lejkowej części mieszka włosowego lub naśladują tę strukturę.36
Cechy histopatologiczne torbieli naskórkowej to:
- Torbiel wyścielona nabłonkiem wielowarstwowym płaskim z warstwą ziarnistą
- Wypełnienie materiałem keratynowym ułożonym warstwowo
- Dobrze odgraniczona ściana torbieli
- Widoczne ziarnistości keratohialinowe
- Spłaszczony nabłonek powierzchniowy
Zawartość keratynowa w materiale torbieli naskórkowej pochodzi ze ściany torbieli i często jest ułożona w strukturę laminowaną. W badaniach obrazowych obwodowa struktura wyściełająca torbiel o niskiej intensywności sygnału w obrazach T2-zależnych była obserwowana w 76% przypadków. Obwodowa wyściółka była wyraźnie widoczna z wysoką częstością pozytywną u pacjentów z torbielami w kategorii dużych rozmiarów, podczas gdy tylko połowa przypadków z torbielami małymi prezentowała ten objaw.40
Różnice histopatologiczne między rodzajami torbieli
Torbiele naskórkowe są czasami nazywane torbielami łojowymi. Określenie to nie jest prawidłowe, ponieważ zawartość tych dwóch rodzajów torbieli jest różna. Torbiele naskórkowe są wypełnione martwymi komórkami skóry, podczas gdy prawdziwe torbiele łojowe są wypełnione żółtawym oleistym materiałem.4142
Badania z użyciem przeciwciał monoklonalnych przeciwko białkom cytokeratynowym (CK) wykazały, że CK 10 i 11 znajdują się w warstwach nadpodstawnych nabłonka wielowarstwowego płaskiego, podczas gdy barwienie dla CK 13 było ogniskowe lub rozlane. CK 18 i 19 dekorowały pojedyncze komórki płaskie lub barwiły całą grubość nabłonka.43
Czynniki ryzyka i lokalizacja torbieli naskórkowych
Znane czynniki ryzyka rozwoju torbieli naskórkowych są związane ze stanem zapalnym i podrażnieniem, w tym z przewlekłym uszkodzeniem słonecznym i trądzikiem pospolitym.44 Większość przypadków jest sporadyczna i wynika ze stanu zapalnego i podrażnienia, które powodują zablokowanie lejka i utworzenie torbieli wypełnionej keratyną.45
Torbiele naskórkowe najczęściej występują na:
- Twarzy
- Szyi
- Tułowiu
- Plecach
- Rzadziej na dłoniach, podeszwach stóp i narządach płciowych
W przypadku skóry nieowłosionej, takiej jak pośladki, dłonie lub podeszwy stóp, torbiel naskórkowa może być spowodowana urazową implantacją komórek naskórkowych do skóry właściwej, gdzie keratyna gromadzi się w worku wyścielonym nabłonkiem.48
Mechanizm wzrostu i objawy kliniczne
Torbiele naskórkowe powstają, gdy komórki naskórkowe przemieszczają się głębiej w skórę, zamiast złuszczać się. Czasami ten rodzaj torbieli tworzy się z powodu podrażnienia lub urazu skóry lub mieszka włosowego.49 Komórki naskórkowe tworzą ściany torbieli, a następnie wydzielają do niej białko keratynę. Keratyna to gęsta, serowata substancja, która może wyciekać z torbieli.50
Klinicznie torbiele naskórkowe prezentują się jako dobrze odgraniczone, skórnie lub żółtawo zabarwione guzki podskórne lub skórne z punktem w środku zmiany, które mogą występować w dowolnym miejscu na ciele.51 Średnica torbieli naskórkowych waha się od kilku milimetrów do 5 cm. Olbrzymia torbiel naskórkowa jest definiowana jako torbiel o średnicy przekraczającej 5 cm i często występuje w okolicy pośladkowej i moszny.52
Torbiele są zazwyczaj bezobjawowe, dopóki nie pękną lub nie ulegną zakażeniu. Mechanizm wzrostu torbieli polega na proliferacji komórek naskórkowych w obrębie skóry właściwej, gdzie dochodzi do akumulacji keratyny i resztek komórkowych wewnątrz worka torbieli, prowadząc do poszerzenia torbieli.53
Powikłania i leczenie torbieli naskórkowych
Torbiele naskórkowe są zwykle łagodne i wolno rosnące, rzadko ulegają transformacji złośliwej.54 Jednak mogą stać się zakażone i tworzyć bolesne ropnie. Mogą nawracać, jeśli nie zostaną całkowicie usunięte chirurgicznie.55
Najskuteczniejszym leczeniem torbieli naskórkowej jest całkowite chirurgiczne wycięcie z nienaruszonym torebką torbieli. Usunięcie całej wyściółki torbieli zmniejsza częstość nawrotów.56 W przypadku torbieli zapalnych skuteczne jest nacięcie i drenaż torbieli; nie ma dowodów potwierdzających stosowanie antybiotyków ogólnoustrojowych.57
Nowe podejścia terapeutyczne obejmują stosowanie enzymów hydrolitycznych, takich jak hialuronidaza, kolagenaza i lipaza, jako mniej inwazyjnego rozwiązania. Enzymy te celują w rozkład kluczowych składników wewnątrz torbieli, takich jak bogata w lipidy wydzielina łojowa i torebka kolagenowa, oferując strategię zmniejszenia bliznowacenia i skrócenia czasu rekonwalescencji, co jest szczególnie istotne w przypadku zabiegów na twarzy, gdzie kwestie estetyczne są najważniejsze.58
Istnieją również doniesienia o stosowaniu iniekcji fosfolipidów (fosfolipidocholiny) w leczeniu torbieli naskórkowych, chociaż farmakologia wstrzykiwanego PPC w tkance podskórnej nie została jeszcze wyjaśniona, a mechanizm miejscowej redukcji tłuszczu jest nieznany.59
Zalecenia dotyczące postępowania z torbielami naskórkowymi
Ze względu na ich łagodny, powolny charakter, bezobjawowe torbiele naskórkowe powinny być leczone zachowawczo. Wycięcie chirurgiczne jest niezbędne w przypadku zmian z progresją objawową i gdy obrazowanie pokazuje, że elementy nerwowe są uciśnięte.60
Radioterapia była stosowana w jednym przypadku z powtarzającymi się nawrotami torbieli naskórkowych, osiągając stosunkowo dobry wynik, jednak leczenie to powinno być stosowane tylko u pacjentów, którzy odmawiają operacji lub są niezdolni do operacji z powodów medycznych.61
Bez wątpienia całkowite wycięcie bez uszkodzenia nerwów jest celem leczenia. Całkowite wycięcie, które wymaga całkowitego usunięcia guza bez rozerwania torebki, jest doskonałą formą całkowitego wycięcia.62
Pomimo łagodnego charakteru torbieli naskórkowych, miejscowy nawrót nie jest rzadki po niekompletnym wycięciu chirurgicznym. Objawowe przypadki nawrotowe powinny być ponownie leczone chirurgicznie.63
Zaleca się, aby wszystkie zmiany, które przypuszczalnie są torbielami naskórkowymi, były całkowicie wycięte i przesłane w stanie nienaruszonym do szczegółowego badania histologicznego w celu wykluczenia złośliwej transformacji.64
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.