Przewlekły ból miednicy
Patofizjologia i mechanizm
Przewlekły ból miednicy mniejszej (CPP) to złożony, trwający co najmniej 3-6 miesięcy ból w dolnej części brzucha lub miednicy, który może mieć charakter nocyceptywny lub neuropatyczny. Patogeneza CPP obejmuje mechanizmy obwodowe, takie jak stany zapalne i infekcje, oraz centralną sensytyzację w ośrodkowym układzie nerwowym (OUN), prowadzącą do obniżenia progu bólowego, hiperalgezji i allodynii. W patofizjologii istotną rolę odgrywają procesy zapalne, neurogenne zapalenie, dysfunkcje mięśni dna miednicy oraz nieprawidłowe unerwienie struktur miednicy. Współistniejące choroby, takie jak endometrioza, zespół przekrwienia miednicy czy zespół przewlekłego bólu miednicy u mężczyzn (CPPS), wykazują różnorodne mechanizmy, w tym neuroplastyczność, autoimmunizację i zaburzenia hormonalne. Czynniki psychospołeczne, takie jak stres, depresja i historia traumy, znacząco wpływają na utrzymanie i nasilenie bólu, co podkreśla konieczność uwzględnienia aspektów psychologicznych w diagnostyce i terapii CPP.
- Patogeneza przewlekłego bólu miednicy mniejszej
- Mechanizmy neurofizjologiczne bólu
- Mechanizmy centralnej sensytyzacji
- Czynniki ryzyka i mechanizmy powstawania
- Rola procesów zapalnych i immunologicznych
- Rola układu nerwowego w patogenezie przewlekłego bólu miednicy
- Patofizjologia w różnych jednostkach chorobowych
- Endometrioza i przewlekły ból miednicy
- Zespół przekrwienia miednicy
- Zespół przewlekłego bólu miednicy u mężczyzn
- Rola czynników psychospołecznych w patogenezie
- Wieloczynnikowy model patogenezy
- Wnioski i implikacje kliniczne
Patogeneza przewlekłego bólu miednicy mniejszej
Przewlekły ból miednicy mniejszej (chronic pelvic pain, CPP) definiowany jest jako uporczywy lub nawracający ból w dolnej części brzucha lub miednicy, trwający co najmniej 3-6 miesięcy. Jest to złożony zespół chorobowy, który może dotykać zarówno kobiety, jak i mężczyzn, a jego patogeneza wciąż pozostaje nie w pełni wyjaśniona.12 Przewlekły ból miednicy nie jest jednostką chorobową, lecz objawem, który rzadko odzwierciedla pojedynczy proces patologiczny, a częściej wynika z nakładania się wielu czynników i mechanizmów, co czyni jego diagnostykę i leczenie niezwykle trudnym wyzwaniem.3
Mechanizmy neurofizjologiczne bólu
W patofizjologii przewlekłego bólu miednicy mniejszej uczestniczą różne mechanizmy neurofizjologiczne. Ból można klasyfikować jako nocyceptywny lub nienocyceptywny.4 W przypadku bólu nocyceptywnego objaw pochodzi ze stymulacji struktury wrażliwej na ból, natomiast w przypadku bólu nienocyceptywnego jest on uznawany za neuropatyczny lub psychogenny.5 Przez wiele lat skupiano się głównie na mechanizmach obwodowych, takich jak stany zapalne czy infekcyjne narządów końcowych, jednak zarówno badania na zwierzętach, jak i badania kliniczne wskazują, że wiele mechanizmów w CPP ma swoje podłoże w ośrodkowym układzie nerwowym (OUN).6
Istotną rolę w patogenezie przewlekłego bólu miednicy odgrywa centralna sensytyzacja, czyli proces, w którym ciągły ból zmienia układ nerwowy, obniżając próg bólowy i wzmacniając uczucie dyskomfortu, nawet po ustąpieniu pierwotnej patologii.7 Pacjenci z przewlekłym bólem miednicy często rozwijają hiperalgezję (nadwrażliwość na ból) i allodynię (ból wywołany przez bodźce, które normalnie nie powodują bólu), które są często zaostrzane przez dysfunkcję mięśni dna miednicy.8
Mechanizmy centralnej sensytyzacji
Centralna sensytyzacja jest odpowiedzialna za obniżenie progu bólowego oraz zwiększenie czasu trwania i nasilenia odpowiedzi neuronów rogu grzbietowego rdzenia kręgowego.9 W wyniku tego procesu dochodzi do wzmocnienia sygnalizacji do OUN i amplifikacji percepcji bodźców obwodowych.10 Mechanizmy te mogą prowadzić do sytuacji, w której ból utrzymuje się pomimo ustąpienia pierwotnego czynnika nocyceptywnego.11
Badania wskazują na występowanie zmian w odpowiedzi korowej na ból u pacjentów z przewlekłym bólem miednicy i krocza, co odzwierciedla supraspinalną neuroplastyczność wywołaną powtarzaniem się komunikatu nocyceptywnego.12 Przewlekły ból miednicy może być zatem postrzegany jako dysfunkcja układu nocyceptywnego, a nie bezpośrednia konsekwencja ciągłej stymulacji nocyceptywnej narządu.13
Czynniki ryzyka i mechanizmy powstawania
Czynniki ryzyka rozwoju przewlekłego bólu miednicy obejmują różnorodne aspekty, w tym czynniki genetyczne, stan psychologiczny, nawracające urazy fizyczne oraz czynniki endokrynologiczne.14 Mechanizmy leżące u podstaw przewlekłego bólu miednicy to:
- Utrzymujące się mechanizmy ostrego bólu (takie jak te związane ze stanem zapalnym lub infekcją), które mogą dotyczyć tkanki somatycznej lub trzewnej
- Mechanizmy przewlekłego bólu, które szczególnie angażują OUN
- Emocjonalne, poznawcze, behawioralne i seksualne odpowiedzi i mechanizmy15
Warto podkreślić, że objawy i oznaki bólu neuropatycznego wydają się być powszechne u pacjentów z przewlekłym bólem miednicy, dlatego ocena komponenty neuropatycznej powinna być brana pod uwagę w tej grupie pacjentów.16
Rola procesów zapalnych i immunologicznych
Procesy zapalne odgrywają istotną rolę w patogenezie przewlekłego bólu miednicy. Ból zapalny wynika z odpowiedzi na uraz tkanki i towarzyszący proces zapalny. Chociaż może być to normalny ból, w niektórych przypadkach staje się przewlekły lub uporczywy i stanowi patologiczny mechanizm bólowy.17
Mediatory zapalne i odpowiedź immunologiczna
Nieprawidłowe reakcje zapalne przyczyniają się do objawów bólowych. Zwiększone wydzielanie cytokin, czynników angiogennych i czynników wzrostu nerwów może nasilać ból.18 Brak równowagi w złożonej sieci cytokin (np. między cytokinami prozapalnymi a endogennymi inhibitorami cytokin) został powiązany z rozwojem zapalenia miednicy i bólu u pacjentów z przewlekłym bólem miednicy.19
W przypadku endometriozy, jednej z najczęstszych przyczyn przewlekłego bólu miednicy u kobiet, ogniska endometriotyczne i płyn otrzewnowy pacjentek zawierają liczne komórki zapalne, cytokiny i chemokiny, tworząc zapalne mikrośrodowisko.20 Ten błędny cykl może dodatkowo wzmacniać wzrost i infiltrację zmian endometriotycznych oraz indukować przewlekłe zapalne mikrośrodowisko, a tym samym przewlekły ból miednicy.21
Autoimmunizacja jako czynnik patogenetyczny
Autoimmunizacja od dawna uważana jest za potencjalny czynnik w rozwoju przewlekłego bólu miednicy.22 Autoimmunologiczna podstawa przewlekłego zapalenia prostaty została dobrze udokumentowana w różnych modelach mysich.23 Przypuszcza się, że mechanizmy autoimmunologiczne mogą odgrywać rolę w utrzymywaniu się stanu zapalnego i bólu, nawet po wyeliminowaniu pierwotnego czynnika wywołującego.24
Rola układu nerwowego w patogenezie przewlekłego bólu miednicy
Nieprawidłowe funkcjonowanie układu nerwowego, zarówno na poziomie lokalnym, jak i w obrębie ośrodkowego układu nerwowego, odgrywa kluczową rolę w rozwoju przewlekłego bólu miednicy.25
Obwodowa i centralna sensytyzacja
Sensytyzacja obwodowa jest jednym z mechanizmów, który może wyjaśniać utrzymywanie się bólu nawet przy braku zmian chorobowych. Nocyceptory mogą stać się bardziej podatne na ból po miejscowym urazie tkanki lub procesie zapalnym, ze względu na neuroplastyczność obwodowego nerwu czuciowego.26
Centralna sensytyzacja wydaje się odgrywać ważną rolę w przekształcaniu nocycepcji w ból przewlekły. Jest ona definiowana jako „zwiększona reaktywność neuronów nocyceptywnych w ośrodkowym układzie nerwowym na ich normalne lub podprogowe bodźce aferentne”.27 Badania wskazują, że pacjenci z przewlekłym bólem miednicy wykazują cechy ogólnoustrojowego zespołu nadwrażliwości miednicy.28
Zaburzenia unerwienia i rola nerwów autonomicznych
Nieprawidłowe unerwienie struktur miednicy jest uważane za kluczowe w patogenezie przewlekłego bólu miednicy. Ból jest procesem, w którym szkodliwe bodźce są rozpoznawane na poziomie obwodowych włókien nerwowych zwanych nocyceptorami i przekazywane do rdzenia kręgowego i mózgu.29
Układ autonomiczny, obejmujący nerwy czuciowe, współczulne i przywspółczulne oraz ośrodkowy układ nerwowy, odgrywa istotną rolę w rozwoju przewlekłego bólu miednicy.30 Nerwy czuciowe są związane z neurogennym zapaleniem i bólem. Gdy nocyceptory są stymulowane w ich zakończeniach, nerwy czuciowe aktywują się i uwalniają substancję P (SP) i peptyd związany z genem kalcytoniny (CGRP).31
Nerwy współczulne i przywspółczulne odgrywają istotną rolę w powstawaniu i rozwoju stanu zapalnego, bólu i dysfunkcji narządów.32 Centralna sensytyzacja nerwowa przyczynia się do patogenezy bólu i zmian dysfunkcyjnych w narządach. Charakteryzuje się rozległym bólem, nadwrażliwością w wielu miejscach i nietypowym bólem. Może jej towarzyszyć nieprawidłowa funkcja narządów, zaburzenia poznawcze, depresja i inne problemy emocjonalne.33
Patofizjologia w różnych jednostkach chorobowych
Patofizjologia przewlekłego bólu miednicy różni się w zależności od choroby podstawowej. Wspólnym mechanizmem jest jednak często ośrodkowa sensytyzacja bólu.34
Endometrioza i przewlekły ból miednicy
W endometriozie cykliczny ból powstaje w wyniku nawracającego krwawienia z ektopowych implantów endometrium, prowadząc do zapalenia i sensytyzacji neurogennej.35 Endometrioza jest jedną z najczęściej diagnozowanych chorób ginekologicznych u kobiet w wieku rozrodczym, a pacjentki z endometriozą cierpią na różne objawy bólowe, takie jak bolesne miesiączkowanie, ból podczas stosunku i przewlekły ból miednicy.36
Co istotne, przewlekły ból miednicy nie koreluje bezpośrednio z wielkością zmiany ani nasileniem choroby. W niektórych przypadkach ból utrzymuje się nawet po chirurgicznym usunięciu zmian endometriotycznych, a przewlekły ból nawraca u pacjentek po 12 miesiącach.37 Ponadto pacjentki z endometriozą mają wiele współistniejących przewlekłych zespołów bólowych, takich jak zespół jelita drażliwego, zespół bolesnego pęcherza, westybuloodynia sromu i mialgia brzuszno-miedniczna, co sugeruje złożony mechanizm leżący u podstaw bólu związanego z endometriozą.38
Zespół przekrwienia miednicy
W zespole przekrwienia miednicy rozszerzone i przepełnione żyły miednicy powodują ból mechaniczny i niedokrwienny.39 Patofizjologia zespołu przekrwienia miednicy (Pelvic Venous Congestion Syndrome, PVCS) nie jest jeszcze w pełni zrozumiała, ale wiadomo, że typowe przyczyny żylaków w innych regionach również odgrywają rolę w żeńskim obszarze miednicy, takie jak niewydolność zastawek, refluks krwi i przekrwienie żylne.40
Sugeruje się również, że dysfunkcja hormonalna jajników odgrywa ważną rolę, ponieważ wiadomo, że estrogen działa jako rozszerzacz żył.41 Anatomia odpływu żylnego z miednicy kobiecej może wpływać na rozszerzenie żył miednicy. Lewa żyła jajnikowa wpada do ipsilateralnej żyły nerkowej pod kątem 90°, w przeciwieństwie do ujścia prawej żyły jajnikowej do żyły głównej dolnej (pod ostrym kątem), co może uzasadniać wyniki większych średnic żylnych po lewej stronie.42
Zespół przewlekłego bólu miednicy u mężczyzn
Termin zespół przewlekłego bólu miednicy (CPPS) jest używany do określenia niewyjaśnionego przewlekłego bólu miednicy u mężczyzn. Ból ten jest związany z objawami podrażnieniowymi podczas oddawania moczu i/lub bólem w pachwinie, narządach płciowych lub kroczu przy braku ropomoczu i bakteriomoczu (brak komórek ropnych lub bakterii widocznych w mikroskopowej analizie moczu).43
Obecne badania dostarczyły dowodów na liczne pozasterczowe czynniki, w tym neuropatyczne i inne patologie ogólnoustrojowe.44 Pontari i Ruggieri dokonali przeglądu licznych mechanizmów patofizjologicznych wskazywanych jako potencjalne etiologie CPPS i doszli do wniosku, że choć przyczyny CPPS pozostają nieznane, objawy choroby wydają się wynikać z interakcji między czynnikami psychologicznymi a dysfunkcją układu immunologicznego, neurologicznego i endokrynnego.45
Rola czynników psychospołecznych w patogenezie
Kontekst psychospołeczny pacjenta odgrywa istotną rolę w patogenezie przewlekłego bólu miednicy. Badania na temat integracji czynników psychologicznych w CPP są nieliczne, ale ich jakość jest wysoka.46 Czynniki psychologiczne są konsekwentnie uznawane za istotne w utrzymywaniu się uporczywego bólu miednicy i moczowo-płciowego.47
Stres, trauma i depresja
Stres psychologiczny i depresja od dawna są kojarzone z zaostrzeniami przewlekłego bólu miednicy.48 Prawie połowa kobiet szukających pomocy z powodu przewlekłego bólu miednicy zgłasza historię traumy seksualnej, fizycznej lub emocjonalnej, a około jedna trzecia ma pozytywne wyniki badań przesiewowych w kierunku zespołu stresu pourazowego.49
Istnieje silny wpływ psychospołeczny, ponieważ pacjenci z przewlekłym bólem miednicy są dotknięci lękiem i depresją ze znacznie wyższą częstotliwością niż ogólna populacja. Badanie analizujące 57 artykułów wykazało, że kobiety z przewlekłym bólem miednicy mają dwukrotnie większe prawdopodobieństwo wystąpienia depresji (18,9% w porównaniu z 9,3% w grupie kontrolnej).50 Inne badanie wykazało, że lęk jest ponad czterokrotnie bardziej prawdopodobny u pacjentów z przewlekłym bólem miednicy (29,7% wobec 7%).51
Modele psychosomatyczne i procesy poznawczo-behawioralne
Procesy psychologiczne związane z emocjami, myślami i zachowaniem angażują sieci neuronalne, a nie odrębne ośrodki.52 Ta modulacja psychologiczna może działać, zmniejszając nocycepcję w krótkim czasie, ale może również skutkować długoterminową podatnością na przewlekły ból trzewny poprzez długotrwałą potencjalizację.53
Badania bólu opisują wiele procesów, przez które ból może rozprzestrzeniać się w różnych miejscach lub w czasie, w tym centralną sensytyzację, trzewno-trzewną krzyżową sensytyzację w odniesieniu do wielu miejsc bólu, aktywację osi podwzgórze-przysadka i dysregulację szlaków serotoninergicznych, które mogą sprawić, że poziomy bólu będą reagować na stres.54
Przewlekły ból miednicy jest stanem klinicznym, który wynika ze złożonych interakcji czynników fizjologicznych i psychologicznych i ma bezpośredni wpływ na życie społeczne, osobiste i zawodowe mężczyzn i kobiet.55 Ból przewlekły, a także jego leczenie, mogą upośledzać zdolność wyrażania seksualności.56 Obecność bólu miednicy może zwiększać ryzyko zaburzeń erekcji niezależnie od wieku.57
Wieloczynnikowy model patogenezy
Przewlekły ból miednicy jest często wtórny do współistniejących chorób powodujących ból przewlekły. Efekt synergistyczny może wystąpić, gdy dysfunkcja w jednym układzie narządów prowadzi do problemów w innym.58 Przedłużający się charakter tego bólu zwiększa ryzyko centralnej sensytyzacji, przyczyniając się do rozwoju przewlekłego bólu miednicy. W miarę akumulacji współchorobowości, utrzymywanie się objawów sprzyja centralnej sensytyzacji, dodatkowo intensyfikując percepcję bólu.59
Interakcje między rozlicznymi czynnikami
Zespół przewlekłego bólu miednicy (CPPS) jest zaburzeniem wieloczynnikowym, w którym ból może pochodzić z dowolnego z układów moczowo-ginekologicznego, żołądkowo-jelitowego, mięśniowo-szkieletowego lub nerwowego.60 Objawy CPPS wydają się wynikać z wzajemnego oddziaływania czynników psychologicznych i dysfunkcji w układach immunologicznym, neurologicznym i endokrynnym.61
CPPS reprezentuje zespół przewlekłego bólu, który łączy anatomiczną dysfunkcję mięśni dna miednicy z dysfunkcją percepcji bólu związaną z czynnikami psychologicznymi i poznawczymi.62
Proponowane mechanizmy patofizjologiczne
Zaproponowano kilka mechanizmów jako patofizjologiczną podstawę CPPS:
- Proces infekcyjny, jednak nie znaleziono przekonujących dowodów, a leczenie antybiotykami jest nieskuteczne
- Neurogenne zapalenie, które obejmuje lokalne zmiany chemiczne
- Niedotlenienie. Zakłócony przepływ krwi do obszaru miednicy, zmniejszona gęstość mikronaczyniowa warstwy podśluzówkowej pęcherza, a następnie zmniejszona perfuzja są wspierane przez kliniczną poprawę po leczeniu hiperbarycznym
- Osłabienie lub skurcze mięśni dna miednicy63
Żaden z powyższych mechanizmów nie został wskazany jako jedyna przyczyna zespołu, a szacuje się, że mechanizmy te wchodzą ze sobą w interakcje. Powszechnym wyjaśnieniem jest to, że z nieznanego powodu warstwa glikozaminoglikanów (GAG), która pokrywa błonę śluzową pęcherza i pochwy, ulega uszkodzeniu. To uszkodzenie prowadzi do łańcucha procesów na poziomie komórek nerwowych, które kulminują w neurogennym zapaleniu i aktywacji komórek tucznych.64
Wnioski i implikacje kliniczne
Heterogeniczność kliniczna przewlekłego bólu miednicy i jego niekompletnie zrozumiała patogeneza utrudniają leczenie.65 Różne mechanizmy ułatwienia OUN, wzmocnienia i braku hamowania oznaczają, że nie istnieje prosta zależność między objawami fizycznymi, doświadczeniem bólu oraz wynikającym z tego stresem i ograniczeniem aktywności.66
Implikacje diagnostyczne i terapeutyczne
Zrozumienie złożonych mechanizmów leżących u podstaw przewlekłego bólu miednicy ma istotne implikacje dla diagnozy i leczenia. Badania sugerują, że w przypadku braku pojedynczej wyraźnej etiologii, przewlekły ból miednicy może być postrzegany jako złożony zespół bólowy, z komponentami nerwowo-mięśniowymi i psychospołecznymi, wymagający podejścia wielodyscyplinarnego.67
Leczenie powinno być ukierunkowane na podstawową przyczynę bólu miednicy, jednak niewiele randomizowanych badań kontrolowanych badało leczenie przewlekłego bólu miednicy.68 Z uwagi na złożoność i nie do końca zrozumiałą etiologię CPP, jego leczenie jest często niesatysfakcjonujące i ograniczone do częściowego złagodzenia objawów.69
Przyszłe kierunki badań
Potrzebne są dalsze badania translacyjne ukierunkowane na opisane mechanizmy i walidujące obiektywną skuteczność potencjalnych metod leczenia wskazanych przez badania przedkliniczne u pacjentów klinicznych.70 Zrozumienie mechanizmu leżącego u podstaw tego złożonego stanu może pomóc lekarzom w lepszym zrozumieniu pacjentów i ostatecznie opracowaniu skutecznej metody leczenia w celu złagodzenia objawów pacjentów cierpiących na przewlekły ból miednicy.71
Niezbędne są dalsze randomizowane badania z większymi seriami i długoterminową obserwacją, aby potwierdzić aktualne obserwacje dotyczące skuteczności różnych metod terapeutycznych.72
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.