Nadużywanie sterydów anabolicznych
Epidemiologia
Nadużywanie sterydów anaboliczno-androgennych (AAS) stanowi istotne wyzwanie zdrowia publicznego, z dożywotnim rozpowszechnieniem globalnym na poziomie 3,3%, przy znacząco wyższym wskaźniku u mężczyzn (6,4%) niż u kobiet (1,6%). W USA szacuje się, że 2,94–4,0 mln osób w wieku 13–50 lat stosowało AAS, z około milionem przypadków uzależnienia. Szczególnie niepokojące jest stosowanie wśród młodzieży – 6,1% uczniów szkół średnich przyjmowało sterydy bez recepty, z wyższym rozpowszechnieniem wśród uczniów białych (6,2%) i latynoskich (7,2%) niż czarnoskórych (3,6%). Czynniki ryzyka obejmują płeć męską, wiek 20–29 lat, uprawianie sportu, stosowanie suplementów diety oraz dłuższy staż treningowy. Nadużywanie AAS wiąże się z polifarmakoterapią i zwiększonym użyciem innych substancji psychoaktywnych, takich jak cannabis (64,2%), kokaina (23,8%) czy środki nasenne (22,9%).
- Nadużywanie sterydów anabolicznych – Epidemiologia i nadzór
- Rozpowszechnienie globalne i krajowe
- Specyficzne grupy demograficzne
- Czynniki ryzyka i wzorce używania
- Uzależnienie i wzorce nadużywania
- Motywacje do stosowania AAS
- Dostępność i źródła AAS
- Konsekwencje zdrowotne i nadzór
- Konsekwencje zdrowotne
- Nadzór i profilaktyka
- Luki w badaniach i wyzwania
- Rekomendacje dla pracowników służby zdrowia
- Podsumowanie trendów epidemiologicznych
Nadużywanie sterydów anabolicznych – Epidemiologia i nadzór
Nadużywanie sterydów anaboliczno-androgennych (AAS) stało się istotnym problemem zdrowia publicznego ze względu na przejście stosowania tych substancji z wąskiego środowiska sportowego do znacznie szerszego spektrum populacji. Rozpowszechnienie nadużywania AAS stale rośnie w ostatnich dwóch dekadach, a potencjalne zagrożenia zdrowotne związane z tymi substancjami również wzrastają.1 Według najnowszych szacunków opartych na kompleksowych badaniach epidemiologicznych, problem ten zyskał rangę globalnego wyzwania dla zdrowia publicznego.
Rozpowszechnienie globalne i krajowe
Globalne szacunki wskazują, że dożywotnie rozpowszechnienie stosowania sterydów anaboliczno-androgennych (AAS) wynosi od 1% do 5% populacji światowej.1 Meta-analiza obejmująca 187 badań wykazała, że w skali globalnej odsetek osób używających AAS wynosi 3,3%, przy czym stosowanie jest czterokrotnie częstsze u mężczyzn (6,4%) niż u kobiet (1,6%).23 Badania przeprowadzone w Stanach Zjednoczonych sugerują, że wśród Amerykanów w wieku od 13 do 50 lat, od 2,94 do 4,0 miliona osób używało AAS, a około milion z nich mogło doświadczyć uzależnienia od tych substancji.43
Oficjalne dane dotyczące sportowców olimpijskich testowanych między 1987 a 2013 rokiem wskazywały na rozpowszechnienie pozytywnych wyników testów w zakresie od 0,96% do 2,45%.2 Jednak badania wskazują, że problem wykracza daleko poza profesjonalny sport. W samych Stanach Zjednoczonych szacuje się, że ponad pół miliona uczniów szkół średnich przyjmowało AAS w celach niemedycznych.3
Specyficzne grupy demograficzne
Według Narodowego Instytutu ds. Nadużywania Narkotyków (NIDA), nadużywanie sterydów anabolicznych jest najczęściej obserwowane wśród mężczyzn podnosicieli ciężarów w wieku od 20 do 30 lat.15 Mężczyźni stanowią zdecydowaną większość użytkowników AAS, choć stosowanie wśród kobiet również rośnie. Przegląd systematyczny obejmujący 18 badań z udziałem średnio 669 kobiet w wieku 18 lat i starszych wykazał 4% rozpowszechnienie ogólnego stosowania AAS wśród kobiet. Analiza podgrup ujawniła największe rozpowszechnienie wśród kobiet kulturystek (16,8%), następnie wśród sportsmenek/rekreacyjnych użytkowniczek siłowni (4,4%) oraz ogólnej populacji kobiet (1,4%).3
Badanie przeprowadzone wśród młodzieży w Stanach Zjednoczonych wykazało, że według Youth Risk and Behavior Surveillance System z 2003 roku, 6,1% uczniów szkół średnich przyjmowało sterydy w tabletkach lub zastrzykach bez ważnej recepty w ciągu swojego życia. Ogólnie rzecz biorąc, rozpowszechnienie nielegalnego stosowania sterydów było wyższe wśród uczniów białych (6,2%) i latynoskich (7,2%) niż czarnoskórych (3,6%). Mężczyźni częściej niż kobiety angażowali się w nielegalne stosowanie sterydów (6,8% vs 5,3%).6 Badanie z 2007 roku wykazało, że stosowanie sterydów wśród nastolatek było częściej powiązane z szeregiem zachowań wysokiego ryzyka, a nie z rywalizacją sportową czy kulturystyką.7
Raport CDC z 2017 roku stwierdza, że rozpowszechnienie stosowania sterydów wśród uczennic szkół średnich w pewnym momencie ich życia wynosiło 2,4%, co odpowiada około 1 na 42 nastolatki.8 Inne badanie przeprowadzone wśród uczniów szkół średnich w Hiszpanii (Walencja) wykazało, że 3,3% badanych uczniów zgłosiło, że spożywali AAS.9
Czynniki ryzyka i wzorce używania
Meta-analiza 187 badań wykazała, że bycie sportowcem i/lub mężczyzną były istotnymi predyktorami nadużywania AAS.1 Badania prowadzone wśród entuzjastów ćwiczeń na siłowniach wykazały, że czynnikami związanymi ze stosowaniem AAS były: płeć męska, wiek między 20 a 29 lat, spożywanie suplementów diety oraz uprawianie ćwiczeń przez ponad rok.10 Osoby, które ćwiczą od ponad roku, mają dwukrotnie większe prawdopodobieństwo stosowania AAS w porównaniu do tych, którzy ćwiczą krócej.11
Istnieje również silny związek między stosowaniem AAS a przyjmowaniem innych substancji psychoaktywnych. Wśród użytkowników AAS występuje wyższe rozpowszechnienie spożycia cannabis (64,2%), kokainy (23,8%), środków nasennych (22,9%), ecstasy (16,8%), LSD (14%) lub heroiny (4,1%) w porównaniu do osób niestosujących sterydów.9 Nastolatki nadużywające sterydów częściej używają również innych niedozwolonych substancji, w tym alkoholu, papierosów i marihuany.6
Badanie przeprowadzone w okresie pandemii COVID-19 wykazało, że 53,05% mężczyzn i 41,99% kobiet trenujących siłowo używało sterydów anaboliczno-androgennych.12 Wyniki te wskazują na znaczące różnice między mężczyznami i kobietami zarówno pod względem rozpowszechnienia, jak i metody spożycia sterydów.13
Uzależnienie i wzorce nadużywania
Dane pochodzące z dziesięciu badań analizujących uzależnienie od AAS wykazały, że 32,5% użytkowników AAS rozwinęło w pewnym momencie uzależnienie od tych substancji.14 Sterydy anaboliczne mogą prowadzić do uzależnienia, co oznacza, że osoba może ich pożądać, potrzebować większych dawek, aby uzyskać ten sam efekt, oraz doświadczać objawów odstawienia przy nagłym zaprzestaniu ich stosowania.15
Wzorce stosowania AAS są złożone, z rozległą polifarmacją i jednoczesnym używaniem niedozwolonych substancji.16 Użytkownicy AAS mieli ponad dwukrotnie większe szanse wykazywania cech psychopatycznych, ponad trzykrotnie większe szanse angażowania się w ryzykowne zachowania związane z używaniem substancji, prawie dwukrotnie większe szanse podejmowania ryzykownych zachowań seksualnych, prawie dwukrotnie większe szanse doświadczania problemów z gniewem i ponad dwukrotnie większe szanse wykazywania problemów fizycznych w porównaniu do osób niestosujących AAS.17
Motywacje do stosowania AAS
Główną motywacją do stosowania sterydów anabolicznych jest poprawa wyglądu estetycznego.16 Nadużywanie sterydów anabolicznych jest często powiązane z formą zaburzenia dysmorficznego ciała nazywaną dysmorfią mięśniową.18 Ludzie cierpiący na zaburzenia dysmorficzne ciała mogą przyjmować sterydy anaboliczne, ponieważ nie postrzegają siebie jako wystarczająco dużych fizycznie lub wystarczająco silnych.15
Sterydy anaboliczno-androgenne są stosowane przez sportowców, kulturystów i osoby wykonujące określone zawody wymagające wysiłku fizycznego w celu zwiększenia siły i wytrzymałości lub regeneracji po kontuzji mięśni. Typowo obejmuje to dawki 10 do 1000 razy większe niż te przepisywane medycznie.19 Głównym powodem, dla którego ludzie nadużywają sterydów anabolicznych, jest zwiększenie beztłuszczowej masy mięśniowej podczas stosowania ich w połączeniu z treningiem siłowym.18
Dostępność i źródła AAS
Według badania Monitoring the Future z 2019 roku, około 40% uczniów 12. klasy opisało sterydy anaboliczne jako „dość łatwe” lub „bardzo łatwe” do zdobycia.20 Głównym źródłem nielegalnych sterydów są inne kraje, gdzie recepty nie są wymagane, co zwiększa ryzyko uzyskania produktów o niskiej jakości i/lub zanieczyszczonych.19
Badania ankietowe pokazują, że ponad 50% osób nadużywających AAS uzyskuje je za pośrednictwem internetu, 16% pochodzi z lokalnych źródeł, takich jak przyjaciele lub partnerzy treningowi, a aż 15% respondentów ma AAS przepisane przez lekarza.21 Wraz z rozwojem internetu, który ułatwia zdobywanie substancji, nawet jeśli są nielegalne, jasne jest, że potrzebne będą lepsze sposoby radzenia sobie z tym problemem.22
Konsekwencje zdrowotne i nadzór
Konsekwencje zdrowotne
Przewlekłe stosowanie AAS może powodować różne zmiany patologiczne, które są związane z dawką, częstotliwością i schematami stosowania. Niekorzystne efekty obejmują układ wątrobowy, sercowo-naczyniowy, rozrodczy, mięśniowo-szkieletowy, endokrynny, nerkowy, immunologiczny i hematologiczny, a także skutki psychologiczne i psychiatryczne.23
Odnotowano zgony spowodowane nagłą śmiercią sercową, zawałem mięśnia sercowego, zmienionymi lipoproteinami w surowicy krwi i przerostem serca.23 Wykazano również wzrost liczby samobójstw i gwałtownych zgonów u osób z historią długotrwałego stosowania AAS.23 W serii 34 gwałtownych zgonów u użytkowników AAS odnotowano samobójstwa (N=11), zabójstwa (N=9), wypadki (N=12) lub nieokreślone przyczyny (N=2).23
Najczęściej zgłaszane działania niepożądane obejmowały nadciśnienie (52,7%), ginekomastię (60,6%), zaburzenia nastroju (63,5%) i trądzik (65,5%).24 Samoleczenie (60,6%) i przedawkowanie (59,6%) były silnie związane z tymi działaniami niepożądanymi.24
Nadzór i profilaktyka
Zgłaszanie działań niepożądanych do organów regulacyjnych było zauważalnie niskie, z jedynie 27,1% profesjonalistów zgłaszających zaobserwowane powikłania.24 Rzeczywista epidemiologia i możliwe konsekwencje stosowania AAS nadal stanowią trudne zadanie ze względu na trudności w kwantyfikacji i wykrywaniu tych leków.2
Programy redukcji szkód, w postaci programów wymiany igieł i strzykawek, były wyraźnie skuteczne w angażowaniu użytkowników AAS w Australii i w szczególności w Wielkiej Brytanii. Jednak nawet tam, gdzie korzystanie z usług jest wysokie, znaczna liczba użytkowników AAS nie korzysta z tych usług.25
Istnieją dwie kategorie działań finansowanych federalnie, które dotyczą nadużywania sterydów anabolicznych przez nastolatków. Wysiłki są albo zaprojektowane, aby skoncentrować się na zapobieganiu nadużywaniu sterydów anabolicznych wśród nastolatków, albo są szersze i zaprojektowane, aby zapobiegać nadużywaniu substancji w ogóle – co może obejmować nadużywanie sterydów anabolicznych wśród nastolatków.20
Podstawowe strategie zapobiegania niewłaściwemu stosowaniu AAS obejmują ograniczanie ich legalnej dystrybucji.21 Ważnym czynnikiem w zapobieganiu niewłaściwemu stosowaniu AAS jest podnoszenie świadomości społecznej na temat szkodliwych skutków tych substancji poprzez badania i analizy.21
Luki w badaniach i wyzwania
Eksperci zidentyfikowali luki w badaniach dotyczących nadużywania sterydów anabolicznych wśród nastolatków. Wskazali na brak przekonujących dowodów na trwałą skuteczność dostępnych programów profilaktycznych, np. po upływie 1 roku od zakończenia przez uczestników tych programów. Eksperci zidentyfikowali również luki w badaniach dotyczących długoterminowych skutków zdrowotnych rozpoczęcia nadużywania sterydów anabolicznych jako nastolatek oraz w badaniach dotyczących efektów psychologicznych.26
Epidemiologia, a także molekularne i patologiczne mechanizmy związane z niepożądanymi efektami neuropsychiatrycznymi nadużywania AAS są nadal niejasne, potrzebne są dalsze badania w tej dziedzinie.27 Ponadto należy standaryzować diagnostycznie wiarygodne testy na nadużywanie AAS.27
Chociaż istnieje lepsze zrozumienie wpływów środowiskowych i czynników ryzyka stosowania, istnieje niewiele solidnych ustaleń wspierających skuteczne zapobieganie stosowaniu AAS.25 Napięcia między niektórymi użytkownikami AAS a środowiskiem medycznym są dobrze udokumentowane i od dawna ustalone, wyprzedzając antydoping lub kontrolę legislacyjną w większości krajów.25
Rekomendacje dla pracowników służby zdrowia
Pracownicy służby zdrowia powinni być świadomi pacjentów zagrożonych nadużywaniem sterydów anaboliczno-androgennych.28 Stała edukacja pacjentów na temat potencjalnych skutków ubocznych powinna być zapewniana pacjentom, którzy przyjmują androgeny w celach terapeutycznych.28
Należy pytać o stosowanie sterydów anabolicznych w sposób nieoceniający, zdecydowanie zachęcać do zaprzestania ich stosowania i wyjaśniać skutki uboczne oraz długoterminowe zagrożenia dla zdrowia.29 Terminowa identyfikacja nadużywania sterydów anabolicznych i odpowiednie skierowanie na leczenie jest wysoce uzasadnione.28
Użytkownicy sterydów anaboliczno-androgennych prawdopodobnie odnoszą korzyści ze zintegrowanej opieki medycznej świadczonej i koordynowanej w placówce podstawowej opieki zdrowotnej.16 Jednak obecne ustawodawstwo dotyczące dopingu okazało się być głównym ograniczeniem w zapewnianiu odpowiedniej opieki medycznej dla tej populacji użytkowników, dlatego zmiany w ustawodawstwie są kluczowe dla zapobieżenia temu rosnącemu zagrożeniu dla zdrowia publicznego.16
Podsumowanie trendów epidemiologicznych
Nadużywanie sterydów anabolicznych stanowi poważne wyzwanie dla zdrowia publicznego, z dożywotnim rozpowszechnieniem wynoszącym 3,3% globalnie i znacząco wyższym wskaźnikiem wśród mężczyzn (6,4%) niż kobiet (1,6%). Szacuje się, że w Stanach Zjednoczonych od 3 do 4 milionów Amerykanów nadużywa AAS, a około milion doświadcza uzależnienia od tych substancji.30
Szczególnie niepokojące są dane dotyczące młodzieży, z badaniami wykazującymi, że 6,1% uczniów szkół średnich używało sterydów bez recepty. Rozpowszechnienie nadużywania sterydów anabolicznych wśród młodzieży jest wyższe wśród białych i latynoskich uczniów w porównaniu do czarnoskórych, a mężczyźni częściej niż kobiety angażują się w takie zachowania.6
Czynniki ryzyka związane z nadużywaniem AAS obejmują płeć męską, wiek 20-29 lat, uprawianie sportu, stosowanie suplementów diety i dłuższe doświadczenie treningowe.10 Istnieje również silna korelacja między nadużywaniem AAS a używaniem innych substancji psychoaktywnych.9
Konsekwencje zdrowotne nadużywania AAS mogą być poważne, obejmując zaburzenia sercowo-naczyniowe, wątrobowe, endokrynologiczne i psychiatryczne, a w niektórych przypadkach prowadząc do śmierci.23 Pomimo tych zagrożeń, nadzór i raportowanie działań niepożądanych pozostają niewystarczające, a luki w badaniach utrudniają rozwój skutecznych interwencji profilaktycznych.27
Pilnie potrzebne są zmiany w ustawodawstwie, lepsze programy edukacyjne i większa świadomość wśród pracowników służby zdrowia, aby skutecznie przeciwdziałać temu rosnącemu problemowi zdrowia publicznego.16
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.