Grzybica pochwy
Patofizjologia i mechanizm
Grzybica pochwy (vulvovaginal candidiasis, VVC) jest infekcją dolnych dróg rodnych wywołaną nadmiernym wzrostem Candida, głównie C. albicans (85-90% przypadków). Patogeneza opiera się na przejściu grzyba z formy drożdżowej do inwazyjnej strzępkowej, co umożliwia adhezję i penetrację nabłonka pochwy. Kluczowe czynniki wirulencji to kandydalizyna (toksyczna peptydowa toksyna), wydzielane aspartylowe proteazy (SAP), lipazy, fosfolipazy oraz białka powierzchniowe (Als3p, Hwp1p). Zdrowa mikrobiota pochwy, zdominowana przez Lactobacillus, utrzymuje kwaśne pH 3,8-4,5, produkuje nadtlenek wodoru i bakteriocyny, co hamuje wzrost Candida i jej adhezję. Dysbioza mikrobioty, podwyższone pH oraz czynniki takie jak antybiotykoterapia, ciąża, cukrzyca, czy stosowanie hormonalnej terapii sprzyjają rozwojowi infekcji. Odpowiedź immunologiczna gospodarza, zwłaszcza aktywacja inflamasomu NLRP3 i napływ neutrofili, prowadzi do stanu zapalnego i objawów klinicznych (świąd, pieczenie, obfita wydzielina, dyspareunia, dysuria).
- Patogeneza grzybicy pochwy
- Rola Candida w patogenezie
- Mikrobiota pochwy a rozwój infekcji
- Odpowiedź immunologiczna gospodarza
- Czynniki predysponujące do rozwoju grzybicy pochwy
- Mechanizm infekcji i rozwoju objawów
- Etapy rozwoju infekcji
- Interakcje z komórkami nabłonka pochwy
- Rola inflamasomu NLRP3
- Mechanizm rozwoju objawów
- Czynniki patogenności Candida w grzybicy pochwy
- Dimorfizm i przejście fazowe
- Adhezyny i mechanizmy inwazji
- Enzymy hydrolityczne
- Kandydalizyna i inne toksyny
- Mechanizmy obronne gospodarza
- Odpowiedź immunologiczna wrodzona
- Znaczenie inflamasomu
- Lokalne mechanizmy obronne
- Zaburzenia odpowiedzi immunologicznej
- Grzybica pochwy a mikrobiota pochwowa
- Nawracająca grzybica pochwy
- Definicja i epidemiologia
- Mechanizmy nawrotów
- Zakażenia wywołane przez non-albicans Candida
- Czynniki ryzyka nawrotów
- Podsumowanie patogenezy
Patogeneza grzybicy pochwy
Grzybica pochwy (vulvovaginal candidiasis, VVC) to infekcja dolnych dróg rodnych kobiety spowodowana nadmiernym wzrostem grzybów z rodzaju Candida, najczęściej Candida albicans, który jest odpowiedzialny za około 85-90% przypadków zakażeń.12 Warto zaznaczyć, że Candida stanowi część normalnej flory pochwy u około 10-30% kobiet w wieku rozrodczym bez wywoływania objawów chorobowych.34 Patogeneza grzybicy pochwy to złożony proces obejmujący interakcje między grzybem, mikrobiotą pochwy i układem odpornościowym gospodarza.
Rola Candida w patogenezie
Grzyby z rodzaju Candida w pochwie mogą występować w dwóch podstawowych formach morfologicznych: drożdżowej (blastospory) i strzępkowej (hyfae). Zdolność do przejścia między tymi formami jest kluczowym czynnikiem wirulencji, ponieważ szczepy niezdolne do tej transformacji wykazują znacznie osłabioną patogenność.5 Forma strzępkowa jest związana z inwazyjnością i zdolnością do penetracji nabłonka pochwy.6
Patogeneza grzybicy pochwy rozpoczyna się od adhezji komórek Candida do nabłonka pochwy, co stanowi kluczowy etap w rozwoju infekcji.7 Proces adhezji zachodzi początkowo za pomocą biernych sił, takich jak siły van der Waalsa i interakcje hydrofobowe, a następnie jest wzmacniany przez wiązanie adhezyn grzybowych ze specyficznymi receptorami powierzchniowymi komórek nabłonka i składnikami macierzy zewnątrzkomórkowej.8
Po adhezji, Candida może penetrować komórki nabłonka za pomocą dwóch mechanizmów:9
- Endocytozy – indukowanej przez interakcję białek C. albicans (Ssa1p i Als3p) z kadherynami i receptorami EGFR/Her2
- Aktywnej penetracji – gdy rosnący wierzchołek strzępki wnika w błonę komórkową i prowadzi do uszkodzenia komórki poprzez uwalnianie różnych czynników wirulencji
Candida wytwarza kilka istotnych czynników wirulencji, które odgrywają kluczową rolę w patogenezie:1011
- Kandydalizyna – peptydowa toksyna grzybowa krytyczna dla infekcji błon śluzowych, powodująca uszkodzenie komórek nabłonka
- Wydzielane aspartylowe proteazy (SAP) – enzymy hydrolityczne umożliwiające inwazję tkanek
- Lipazy i fosfolipazy – enzymy degradujące bariery tkankowe
- Białka powierzchniowe (np. Als3p, Hwp1p) – odpowiedzialne za adhezję do komórek nabłonka
Ekspresja genu PRA1 (antygen regulowany pH) jest silnie zwiększona podczas infekcji pochwy, co koreluje z nasileniem stanu zapalnego.12 Badania wykazały również obecność wydzielanych aspartylowych proteaz (SAP) w wydzielinie pochwowej kobiet z objawową grzybicą pochwy, co potwierdza kluczową rolę tych enzymów w wirulencji.13
Mikrobiota pochwy a rozwój infekcji
Zdrowa mikrobiota pochwy jest zdominowana przez bakterie z rodzaju Lactobacillus, które utrzymują środowisko pochwy w stanie równowagi. Pałeczki kwasu mlekowego odgrywają kluczową rolę w zapobieganiu nadmiernemu wzrostowi Candida poprzez:1415
- Produkcję kwasu mlekowego i utrzymywanie kwaśnego pH pochwy (3,8-4,5)
- Wytwarzanie nadtlenku wodoru i bakteriocyn
- Konkurencję o składniki odżywcze
- Blokowanie adhezji Candida do komórek nabłonka pochwy
- Regulację morfologicznej transformacji Candida
Dysbioza mikrobioty pochwowej, czyli zaburzenie równowagi mikrobiologicznej, może znacząco sprzyjać rozwojowi grzybicy pochwy.16 W stanie dysbiozy dochodzi do zmniejszenia liczby bakterii z rodzaju Lactobacillus, co prowadzi do podwyższenia pH pochwy i stwarza korzystne warunki dla wzrostu i adhezji Candida do nabłonka.17
Interesujące są obserwacje dotyczące relacji między bakteryjną waginozą (BV) a grzybicą pochwy. Środowisko pochwy w przebiegu BV jest silnie prozapalne i charakteryzuje się zwiększoną produkcją amin biogennych (putrescyny, kadaweryny i tlenku trimetyloaminy).18 Te zmiany mogą wpływać na utratę ochronnych szczepów Lactobacillus i ułatwiać kolonizację przez Candida.19
Odpowiedź immunologiczna gospodarza
W patogenezie grzybicy pochwy istotną rolę odgrywa odpowiedź immunologiczna gospodarza. Rozpoznanie form strzępkowych Candida przez komórki nabłonka pochwy prowadzi do aktywacji szlaków kinaz MAP (p38, JNK i ERK1/2), co z kolei prowadzi do aktywacji c-fos i uwalniania peptydów przeciwdrobnoustrojowych oraz cytokin prozapalnych.20
Kluczowe znaczenie w patogenezie grzybicy pochwy ma aktywacja inflamasomu NLRP3, zarówno w nabłonku pochwy, jak i w komórkach układu odpornościowego. Nadmierna aktywacja inflamasomu NLRP3 jest charakterystyczną cechą grzybicy pochwy i prowadzi do nasilonej odpowiedzi zapalnej.2122
W odpowiedzi zapalnej dominującymi komórkami są polimorfonuklearne leukocyty (neutrofile) i makrofagi, które napływają do miejsca infekcji w wyniku działania cytokin prozapalnych, takich jak IL-1β, IL-6, IL-8, GM-CSF i G-CSF.2324 Napływ neutrofili, choć ma na celu zwalczanie infekcji, przyczynia się również do objawów klinicznych grzybicy pochwy, takich jak obfita wydzielina, podrażnienie, otarcia, dysuria, świąd, pieczenie i dyspareunie.25
Istnieją dowody na to, że nawracająca grzybica pochwy może być związana z niedoborem lektyny wiążącej mannozę (MBL) i zwiększonym stężeniem interleukiny-4 (IL-4). Badania wykazały, że częstość występowania wariantu genu MLB jest wyższa u kobiet z nawracającą grzybicą pochwy niż u kobiet bez kandydozy. Ponadto IL-4 blokuje odpowiedź przeciwgrzybiczą zapośredniczoną przez makrofagi, co prowadzi do zahamowania lokalnych mechanizmów obronnych.26
Czynniki predysponujące do rozwoju grzybicy pochwy
Istnieje wiele czynników, które mogą zaburzać naturalną równowagę mikrobiologiczną pochwy i predysponować do rozwoju grzybicy:272829
- Stosowanie antybiotyków – zmniejszają liczbę bakterii Lactobacillus, co prowadzi do zaburzenia równowagi mikrobiologicznej
- Ciąża – podwyższony poziom estrogenów i większa zawartość glikogenu w środowisku pochwy sprzyja wzrostowi Candida
- Nieodpowiednio kontrolowana cukrzyca – podwyższone stężenie glukozy ułatwia wiązanie C. albicans do komórek nabłonka pochwy
- Osłabiony układ odpornościowy – w tym u pacjentek z HIV/AIDS
- Stosowanie doustnych środków antykoncepcyjnych lub hormonalnej terapii zastępczej – podwyższony poziom estrogenów
- Czynniki mechaniczne – drażnienie przez tampony lub błony dopochwowe
- Nadmierna higiena intymna – zaburzenie naturalnego środowiska pochwy
Inne czynniki obejmują stres, palenie tytoniu oraz predyspozycje genetyczne, głównie w postaci polimorfizmów pojedynczych nukleotydów.3031
| Czynniki wirulencji Candida | Mechanizm działania | Znaczenie w patogenezie |
|---|---|---|
| Dimorfizm (przejście z formy drożdżowej do strzępkowej) | Umożliwia penetrację tkanek i ucieczkę przed układem odpornościowym | Kluczowe dla inwazyjności i patogenności |
| Adhezyny powierzchniowe (Als3p, Hwp1p, Ssa1p) | Wiązanie do receptorów komórek nabłonka i białek macierzy zewnątrzkomórkowej | Umożliwia kolonizację i inicjację infekcji |
| Wydzielane aspartylowe proteazy (SAP) | Degradacja białek gospodarza, w tym składników układu odpornościowego | Ułatwia inwazję tkanek i moduluje odpowiedź immunologiczną |
| Kandydalizyna | Tworzenie porów w błonach komórkowych, prowadzące do lizy komórek | Bezpośrednie uszkodzenie komórek nabłonka |
| Lipazy i fosfolipazy | Degradacja lipidów błon komórkowych | Ułatwia penetrację tkanek |
| Gen PRA1 (antygen regulowany pH) | Ekspresja zwiększona w warunkach infekcji | Koreluje z nasileniem stanu zapalnego |
Mechanizm infekcji i rozwoju objawów
Grzybica pochwy rozwija się w kilku etapach, które obejmują przejście od bezobjawowej kolonizacji do objawowej infekcji. Proces ten jest wynikiem złożonych interakcji między grzybem, mikrośrodowiskiem pochwy i odpowiedzią immunologiczną gospodarza.32
Etapy rozwoju infekcji
Rozwój grzybicy pochwy można podzielić na następujące etapy:333435
- Kolonizacja – obecność Candida jako komensala, bez wywoływania objawów
- Adhezja – przyłączanie się komórek Candida do nabłonka pochwy
- Przejście do formy strzępkowej – w odpowiedzi na sprzyjające warunki (np. podwyższone pH, wzrost poziomu estrogenów)
- Inwazja nabłonka – penetracja komórek nabłonka przez strzępki grzyba
- Uwolnienie czynników wirulencji – wydzielanie enzymów hydrolitycznych i toksyn
- Aktywacja odpowiedzi zapalnej – stymulacja produkcji cytokin i chemokin
- Napływ komórek zapalnych – głównie neutrofili i makrofagów
- Rozwój objawów klinicznych – świąd, pieczenie, wydzielina, obrzęk
Kluczowym momentem w patogenezie grzybicy pochwy jest przejście od bezobjawowej kolonizacji do inwazyjnej infekcji. Ten proces jest inicjowany przez zmianę morfologii grzyba z formy drożdżowej (komensalnej) do strzępkowej (inwazyjnej) w odpowiedzi na zmiany w środowisku pochwy.3637
Interakcje z komórkami nabłonka pochwy
Komórki nabłonka pochwy (VEC – Vaginal Epithelial Cells) odgrywają aktywną rolę w patogenezie grzybicy pochwy. Co ciekawe, komórki te potrafią rozróżniać między komensalną a patogenną formą C. albicans. Odpowiedź immunologiczna gospodarza zależy zarówno od morfotypu Candida, jak i od jego liczebności.38
U zdrowych kobiet, komórki nabłonka pochwy tolerują formę drożdżową C. albicans oraz niskie stężenie form strzępkowych. Jednak w obecności dużej liczby strzępek, komórki nabłonka stają się podatne na infekcję i inicjują intensywną odpowiedź zapalną.39
Rozpoznanie form strzępkowych Candida przez komórki nabłonka prowadzi do aktywacji szlaków MAPK (p38, JNK i ERK1/2), co z kolei prowadzi do aktywacji c-fos i uwolnienia peptydów przeciwdrobnoustrojowych, takich jak alarminy, oraz cytokin prozapalnych (GM-CSF, G-CSF, IL-6, IL-1α, IL-1β, IL-36γ i CCL20).40
Rola inflamasomu NLRP3
Coraz więcej dowodów wskazuje na krytyczną rolę inflamasomu NLRP3 w mechanizmie immunopatogenezy grzybicy pochwy. Aktywacja inflamasomu, zarówno w nabłonku pochwy, jak i w komórkach układu odpornościowego, jest zaangażowana w mechanizmy obrony gospodarza przeciwko infekcji Candida.4142
Aktywowany inflamasom inicjuje efektywną odpowiedź immunologiczną, ograniczając liczebność grzybów i stan zapalny. Jednakże, nadmierna aktywacja inflamasomu NLRP3 jest charakterystyczną cechą grzybicy pochwy i może przyczyniać się do nasilenia objawów klinicznych.43
W odpowiedzi na infekcję Candida, inflamasom NLRP3 aktywuje kaspazę-1, która przekształca nieaktywne proformy IL-1β i IL-18 w ich aktywne formy. Te cytokiny prozapalne przyczyniają się do rekrutacji i aktywacji neutrofili oraz innych komórek układu odpornościowego w miejscu infekcji.44
Mechanizm rozwoju objawów
Objawy kliniczne grzybicy pochwy są bezpośrednim rezultatem odpowiedzi zapalnej na inwazję Candida. Mechanizm rozwoju objawów obejmuje:454647
- Świąd i pieczenie – wynikają z bezpośredniego podrażnienia zakończeń nerwowych przez mediatory stanu zapalnego oraz produkty metabolizmu Candida
- Obfita wydzielina – efekt zwiększonej przepuszczalności naczyń i napływu płynu w odpowiedzi na stan zapalny
- Zaczerwienienie i obrzęk – spowodowane rozszerzeniem naczyń krwionośnych i zwiększoną przepuszczalnością naczyń
- Ból przy współżyciu (dyspareunia) – wynik podrażnienia i stanu zapalnego błony śluzowej
- Bolesne oddawanie moczu (dysuria) – spowodowane podrażnieniem cewki moczowej
Infekcja grzybicza stanowi bolesny bodziec, który drażni tkankę sromu. Mięśnie dna miednicy kurczą się w odpowiedzi na ból i mogą pozostać napięte nawet po ustąpieniu infekcji. Dodatkowo, tkanka łączna sromu i nerwy są negatywnie dotknięte przez infekcję, co może prowadzić do utrzymywania się dolegliwości bólowych nawet po wyleczeniu infekcji.48
Czynniki patogenności Candida w grzybicy pochwy
Dimorfizm i przejście fazowe
Jednym z najważniejszych czynników wirulencji C. albicans jest zdolność do przejścia z formy drożdżowej (blastospory) do formy strzępkowej (hyfae). Ta zdolność do dimorfizmu jest kluczowym atrybutem wirulencji, ponieważ szczepy niezdolne do tej transformacji wykazują znacznie osłabioną patogenność.4950
Przejście fazowe jest indukowane przez szereg czynników środowiskowych, takich jak:51
- Podwyższony poziom estrogenów
- Podwyższone pH pochwy
- Zaburzenia mikrobioty
Forma strzępkowa Candida wykazuje zwiększoną adhezję do komórek nabłonka pochwy, większą zdolność do penetracji tkanek oraz produkcję specyficznych czynników wirulencji, co przyczynia się do zwiększonej patogenności.52 Transformacja morfologiczna i związana z nią odpowiedź morfogenetyczna są kluczowe dla immunopatogenezy grzybicy pochwy, z implikacjami dla przejścia od bezobjawowej kolonizacji do objawowej infekcji.53
Adhezyny i mechanizmy inwazji
Adhezja C. albicans do powierzchni nabłonka pochwy jest niezbędna dla jego przetrwania w organizmie gospodarza zarówno jako komensalnego mikroorganizmu, jak i patogenu. Jest to złożony, dynamiczny, wieloczynnikowy proces obejmujący intymne powiązanie między składnikami ściany komórkowej grzyba a białkami powierzchniowymi nabłonka.54
Główne adhezyny Candida to:55
- Als3p (agglutinin-like sequence 3) – oddziałuje z E-kadheryną i kompleksem receptorowym EGFR/Her2
- Hwp1p (hyphal wall protein 1) – wzmacnia adhezję grzyba do komórek nabłonka
- Ssa1p – białko szoku cieplnego, które oddziałuje z receptorami komórkowymi
Po adhezji, Candida może penetrować komórki nabłonka poprzez dwa odrębne mechanizmy:56
- Endocytoza – indukowana przez interakcję białek C. albicans (Ssa1p i Als3p) z kadherynami i kompleksem receptorowym EGFR/Her2
- Aktywna penetracja – gdy rosnący wierzchołek strzępki wciska błonę komórkową i prowadzi do uszkodzenia komórki poprzez uwalnianie różnych czynników wirulencji
Enzymy hydrolityczne
Candida produkuje szereg enzymów hydrolitycznych, które odgrywają kluczową rolę w patogenezie infekcji poprzez degradację barier tkankowych i modulację odpowiedzi immunologicznej gospodarza:5758
- Wydzielane aspartylowe proteazy (SAP) – enzymy proteolityczne, które degradują białka gospodarza, w tym składniki układu odpornościowego
- Lipazy – enzymy degradujące lipidy, ułatwiające penetrację tkanek
- Fosfolipazy – enzymy degradujące fosfolipidy błon komórkowych, ułatwiające inwazję tkanek
Obecność wydzielanych aspartylowych proteaz (SAP) w wydzielinie pochwowej kobiet z objawową grzybicą pochwy wskazuje na kluczową rolę tych enzymów w wirulencji. Badania wykazały, że ekspresja genów SAP koreluje z nasileniem objawów klinicznych.59
Kandydalizyna i inne toksyny
Kandydalizyna jest peptydową toksyną grzybową krytyczną dla infekcji błon śluzowych. Jest kodowana przez gen ECE1 (extent of cell elongation 1) i odgrywa kluczową rolę w patogenezie grzybicy pochwy.60
Disrupcja locus ECE1 lub regionu specyficznie kodującego kandydalizynę prowadzi do znacznego osłabienia patogenności w wielu modelach infekcji, w tym inwazyjnej i jamy ustnej kandydozy, infekcji pęcherza pławnego u danio pręgowanego oraz w różnych systemach hodowli komórkowych.61
Kandydalizyna działa poprzez tworzenie porów w błonach komórkowych, co prowadzi do lizy komórek i uwolnienia alarmowej odpowiedzi zapalnej. Jest to kluczowy czynnik wirulencji, który bezpośrednio przyczynia się do uszkodzenia tkanek i rozwoju objawów klinicznych grzybicy pochwy.62
Mechanizmy obronne gospodarza
Odpowiedź immunologiczna wrodzona
Wrodzona odpowiedź immunologiczna odgrywa kluczową rolę w obronie przed grzybicą pochwy. Główne komponenty tej odpowiedzi obejmują:6364
- Komórki nabłonka pochwy – stanowią pierwszą linię obrony, rozpoznają patogeny i inicjują odpowiedź zapalną
- Neutrofile – kluczowe komórki odpowiedzi przeciwgrzybiczej, eliminują patogeny poprzez fagocytozę i uwalnianie sieci zewnątrzkomórkowych neutrofilów (NETs)
- Makrofagi – fagocytują i niszczą komórki Candida
- Komórki dendrytyczne – prezentują antygeny i inicjują odpowiedź adaptacyjną
- Komórki NK (Natural Killer) – eliminują zainfekowane komórki
Rozpoznanie Candida przez komórki układu odpornościowego zachodzi poprzez receptory rozpoznające wzorce molekularne (PRR), takie jak receptory Toll-podobne (TLR) i receptory lektynowe typu C (CLR), które rozpoznają wzorce molekularne związane z patogenami (PAMP) obecne na powierzchni grzyba.65
Aktywacja tych receptorów prowadzi do indukcji szlaków sygnałowych, które stymulują produkcję cytokin prozapalnych i rekrutację komórek zapalnych do miejsca infekcji.66
Znaczenie inflamasomu
Inflamasom NLRP3 odgrywa kluczową rolę w odpowiedzi immunologicznej na infekcję Candida. Jego aktywacja prowadzi do wytwarzania aktywnych form IL-1β i IL-18, które są ważnymi mediatorami odpowiedzi zapalnej.6768
Szlak IL-1R odgrywa istotną rolę podczas patogenezy grzybicy pochwy, co potwierdzają badania wykazujące zwiększenie ekspresji genów tego szlaku w przebiegu infekcji.69
Rola inflamasomu NLRP3 jako częściowego regulatora wrodzonych procesów zapalnych podczas grzybicy pochwy została potwierdzona w badaniach naukowych. C. albicans posiada wiele redundantnych mechanizmów patogenności do wyzwalania procesów zapalnych w organizmie gospodarza.70
Lokalne mechanizmy obronne
Błona śluzowa pochwy posiada szereg lokalnych mechanizmów obronnych, które chronią przed infekcją Candida:7172
- Kwaśne pH – utrzymywane głównie przez bakterie Lactobacillus, hamuje wzrost i inwazyjność Candida
- Peptydy przeciwdrobnoustrojowe – takie jak defensyny i katelicydyny, wykazują bezpośrednie działanie przeciwgrzybicze
- Alarminy (S100A8/9) – białka uwalniane przez uszkodzone komórki, które aktywują odpowiedź zapalną
- Mukozalny biofilm – tworzy fizyczną barierę chroniącą przed adherencją patogenów
Odporność pochwy zależy w dużej mierze od lokalnych i środowiskowych czynników (takich jak peptydy mikrobójcze, pH itp.) znacznie bardziej niż od odporności komórkowej typu T i B, dlatego grzybica pochwy nie jest postrzegana jako objaw ogólnoustrojowego niedoboru odporności.73
Zaburzenia odpowiedzi immunologicznej
Nawracająca grzybica pochwy może być związana z pewnymi defektami immunologicznymi:747576
- Niedobór lektyny wiążącej mannozę (MBL) – zwiększa podatność na infekcje grzybicze
- Zwiększone stężenie interleukiny-4 (IL-4) – hamuje odpowiedź przeciwgrzybiczą zapośredniczoną przez makrofagi
- Lokalne defekty immunologiczne w pochwie – mogą być przyczyną nawracających infekcji
- Upośledzenie produkcji interferonu gamma (IFN-γ) – komórki jednojądrzaste pacjentek z nawracającą grzybicą pochwy stymulowane antygenem C. albicans wykazują niską lub brak produkcji IFN-γ
Nawracająca kandydoza pochwy może wynikać z nabytego niedoboru immunologicznego specyficznego dla antygenów Candida, co wyjaśnia dlaczego niektóre kobiety są bardziej podatne na nawracające infekcje pomimo zachowanej ogólnej odpowiedzi immunologicznej.77
Grzybica pochwy a mikrobiota pochwowa
Rola bakterii Lactobacillus
Bakterie z rodzaju Lactobacillus odgrywają kluczową rolę w utrzymaniu zdrowia pochwy oraz w kontrolowaniu wzrostu Candida:7879
- Produkcja kwasu mlekowego – utrzymuje kwaśne pH pochwy (3,8-4,5), co tworzy niekorzystne środowisko dla wzrostu patogenów
- Wytwarzanie nadtlenku wodoru – działa bezpośrednio przeciwgrzybiczo
- Produkcja bakteriocyn – peptydów o działaniu przeciwdrobnoustrojowym
- Konkurencja o receptory adhezyjne – zapobiega przyłączaniu się Candida do komórek nabłonka
- Stymulacja układu odpornościowego – wzmacnia lokalne mechanizmy obronne
Interakcja między Lactobacillus a Candida w regionie pochwy zachodzi poprzez wydzielanie produktów metabolicznych przez Lactobacillus, które albo bezpośrednio regulują cechy wirulencji Candida, albo aktywują odpowiedź immunologiczną, zapewniając ochronę. Jakiekolwiek zaburzenia w tym systemie kontroli prowadzą do rozwoju choroby wywoływanej przez Candida w okolicy pochwy.80
Supernatant późnej fazy stacjonarnej Lactobacillus rhamnosus, Lactobacillus acidophilus i Lactobacillus casei skutecznie wykazuje efekt fungistatyczny przeciwko wzrostowi grzybów. Biosurfaktant (BC1) produkowany przez gatunki Lactobacillus przeciwdziała adhezji komórek grzybów do nabłonka.81
Dysbioza mikrobioty pochwowej
Dysbioza mikrobioty pochwowej, czyli zaburzenie równowagi mikrobiologicznej, może znacząco sprzyjać rozwojowi grzybicy pochwy:8283
- Zmniejszenie liczby bakterii Lactobacillus – prowadzi do podwyższenia pH pochwy
- Zaburzenie produkcji kwasu mlekowego – zmienia środowisko pochwy na bardziej sprzyjające wzrostowi Candida
- Zmniejszenie produkcji nadtlenku wodoru – osłabia mechanizmy obronne
- Zaburzenie produkcji bakteriocyn – zmniejsza zdolność do kontrolowania wzrostu Candida
Dysbioza w mikrobiomie pochwy zaburza harmonię między rezydującymi mikrobami i prowadzi do rozpoczęcia grzybicy pochwy. Lactobacillus jest kluczowym mikrobem opiekuńczym, który kontroluje nadmierny wzrost Candida różnymi sposobami. Jednak Candida wyewoluowała liczne cechy wirulencji, aby przezwyciężyć kontrolę Lactobacillus, a także układu odpornościowego gospodarza.84
Czynniki wpływające na mikrobiotę pochwową
Szereg czynników może wpływać na skład i funkcję mikrobioty pochwowej, potencjalnie prowadząc do dysbiozy i zwiększając ryzyko grzybicy pochwy:858687
- Antybiotykoterapia – szacuje się, że 10-30% kobiet rozwija infekcje grzybicze po leczeniu antybiotykami
- Stosowanie środków plemnikobójczych – mogą zaburzać naturalną florę pochwy
- Nadmierna higiena intymna – zbyt częste lub agresywne mycie może zaburzać naturalne środowisko pochwy
- Stosowanie tamponów lub diafragm pochwowych – mogą powodować mechaniczne drażnienie
- Ciąża – zmiany hormonalne wpływają na skład mikrobioty
- Menopauza – niedobór estrogenów zmienia środowisko pochwy
- Hormonalna antykoncepcja – wpływa na poziom estrogenów i skład mikrobioty
- Stres – może wpływać na skład mikrobioty poprzez mechanizmy neuroendokrynne
- Palenie tytoniu – wpływa na lokalną odpowiedź immunologiczną i skład mikrobioty
Mikrobiom pochwy ma istotne znaczenie nie tylko dla zapobiegania dyskomfortowi i infekcjom, ale również odgrywa rolę w płodności i wynikach ciąży. Zaburzony mikrobiom został powiązany z takimi powikłaniami, jak przedwczesny poród i niepłodność.88
Nawracająca grzybica pochwy
Definicja i epidemiologia
Nawracająca grzybica pochwy (Recurrent Vulvovaginal Candidiasis, RVVC) definiowana jest jako występowanie czterech lub więcej epizodów grzybicy pochwy w ciągu roku lub co najmniej trzech epizodów niezwiązanych z antybiotykoterapią w ciągu jednego roku.8990
Według badań epidemiologicznych:9192
- Około 8% kobiet na całym świecie cierpi na nawracającą grzybicę pochwy
- W badaniu z 2018 roku opublikowanym w The Lancet oszacowano, że 138 milionów osób na całym świecie jest dotkniętych nawracającymi infekcjami grzybiczymi każdego roku, a liczba przypadków rośnie
- Nawracająca grzybica pochwy stanowi istotny problem zdrowotny o znaczącym wpływie na jakość życia pacjentek
Mechanizmy nawrotów
Patogeneza nawracającej grzybicy pochwy nie jest w pełni poznana, ale zaproponowano kilka teorii wyjaśniających mechanizmy nawrotów:9394
- Teoria rezerwuaru jelitowego – nawroty są wynikiem przetrwania organizmu w przewodzie pokarmowym i późniejszego ponownego zakażenia pochwy
- Teoria nawrotu pochwowego – nawet po leczeniu niektóre kobiety pozostają skolonizowane małą liczbą grzybów, które w odpowiednich warunkach namnażają się i powodują nowy epizod kliniczny
- Teoria defektu immunologicznego – nawracająca grzybica pochwy może być związana z nabytym niedoborem immunologicznym specyficznym dla antygenów Candida
Badania wskazują, że nawracająca grzybica pochwy może być wynikiem szczególnie intensywnej reakcji zapalnej na kolonizację. Antygeny Candida mogą być prezentowane komórkom prezentującym antygen, co może wyzwalać produkcję cytokin i aktywować limfocyty i neutrofile, które następnie powodują stan zapalny i obrzęk.95
Zakażenia wywołane przez non-albicans Candida
Chociaż C. albicans jest najczęstszym patogenem identyfikowanym u pacjentek z grzybicą pochwy, inne możliwe patogeny obejmują Candida tropicalis i Candida glabrata. Infekcje wywołane przez gatunki non-albicans Candida stanowią około 10-20% przypadków nawracającej grzybicy pochwy.9697
Badania in vitro wykazały, że azolowe leki przeciwgrzybicze, takie jak mikonazol i klotrymazol, nie są tak skuteczne wobec grzybów non-albicans. C. tropicalis i C. glabrata są 10-krotnie mniej wrażliwe na mikonazol niż C. albicans.9899
Rosnąca częstość występowania innych gatunków Candida, takich jak C. glabrata, C. tropicalis i C. krusei, może być wynikiem powszechnego stosowania leków dostępnych bez recepty, długotrwałego stosowania supresyjnych azoli oraz stosowania częstych krótkich kursów leków przeciwgrzybiczych.100
Czynniki ryzyka nawrotów
Znane przyczyny nawracającej grzybicy pochwy obejmują:101102103
- Oporne na leczenie gatunki Candida inne niż C. albicans
- Częsta antybiotykoterapia – zmniejsza ochronną florę pochwową i pozwala na kolonizację przez Candida
- Stosowanie antykoncepcji – szczególnie hormonalnej lub środków plemnikobójczych
- Upośledzenie układu odpornościowego – kobiety podatne na nawracającą grzybicę pochwy mogą mieć niedobór odporności komórkowej
- Aktywność seksualna – rola transmisji seksualnej jest kontrowersyjna
- Hiperglikemia – cukrzyca zwiększa zdolność C. albicans do wiązania się z komórkami nabłonka pochwy
- Czynniki mechaniczne – pocenie związane z ciasno dopasowaną odzieżą lub słabo wentylowaną bielizną zwiększa lokalną temperaturę i wilgotność
Czynniki związane z gospodarzem, takie jak dysregulowana odpowiedź immunologiczna wywołana przez C. albicans lub zmieniony skład mikrobioty pochwy, mogą znacząco przyczyniać się do zmienności osobniczej, predysponując kobiety do grzybicy pochwy.104
Podsumowanie patogenezy
Patogeneza grzybicy pochwy jest wynikiem złożonych interakcji między Candida, gospodarzem i mikrobiotą pochwową:105106
- Grzybica pochwy jest złożoną chorobą, wymagającą „idealnego scenariusza” do zainicjowania infekcji. Produkcja estrogenów, zaburzenia mikrobioty, modyfikacja pH, ekspresja czynników wirulencji grzyba i nadmierna aktywność wrodzonego układu odpornościowego muszą zsynchronizować się, aby doprowadzić do objawowej infekcji.
- Obecne badania doprowadziły do znaczącej zmiany paradygmatu w filozofii patogenezy grzybicy pochwy, podkreślając rolę odpowiedzi wrodzonego układu odpornościowego gospodarza w immunopatologii choroby.
- Zdrowie pochwy zależy od złożonej i funkcjonalnej równowagi między odpowiedzią immunologiczną gospodarza, mikrobiotą pochwy i C. albicans.
Proponuje się, że nawracająca grzybica pochwy (RVVC) i grzybica pochwy (VVC) obejmują podobne immunopatologie, ale wyzwalacze występują z większą wrażliwością u osób z RVVC.107 Te ekscytujące nowe badania podkreślają odpowiedź immunopatologiczną jako kluczowy element patogenezy grzybicy pochwy.108
Zrozumienie czynników związanych z gospodarzem i grzybem, które napędzają patogenezę grzybicy pochwy, ma ogromne znaczenie dla rozwoju odpowiednich interwencji terapeutycznych do zwalczania tej powszechnej infekcji narządów płciowych.109
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.