Gorączka reumatyczna
Epidemiologia
Gorączka reumatyczna (ARF) oraz choroba reumatyczna serca (RHD) pozostają istotnym problemem zdrowia publicznego, szczególnie w krajach o niskich i średnich dochodach oraz w populacjach marginalizowanych. Globalnie szacuje się ponad 15 milionów przypadków RHD, z 282 000 nowych przypadków i 233 000 zgonów rocznie, a średnia zapadalność na ARF wynosi 19 na 100 000 dzieci w wieku szkolnym. Wysokie wskaźniki zapadalności obserwuje się m.in. wśród rdzennych Australijczyków (153-380/100 000 dzieci w wieku 5-14 lat) oraz Maorysów w Nowej Zelandii (46,1/100 000 dzieci w wieku 5-14 lat). Epidemiologia RHD wykazuje regionalne zróżnicowanie, z największym obciążeniem w Afryce, regionie Pacyfiku, Ameryce Łacińskiej, Bliskim Wschodzie i Azji. Czynniki ryzyka obejmują przeludnienie, niski status społeczno-ekonomiczny, ograniczony dostęp do opieki zdrowotnej, wiek 5-15 lat oraz nieleczone zakażenia paciorkowcowe gardła. Choroba reumatyczna serca częściej dotyka kobiety, u których ryzyko jest 1,6-2 razy wyższe, co wiąże się m.in. z wpływem ciąży i czynnikami hormonalnymi.
Epidemiologia gorączki reumatycznej
Gorączka reumatyczna (ARF – acute rheumatic fever) i jej następstwo – choroba reumatyczna serca (RHD – rheumatic heart disease) stanowią istotny problem zdrowia publicznego na całym świecie. Pomimo spadającej zapadalności, zwłaszcza w krajach rozwiniętych, nadal istnieje znaczące obciążenie chorobą, szczególnie w krajach rozwijających się.12 Szacuje się, że na świecie występuje ponad 15 milionów przypadków RHD, z 282 000 nowych przypadków i 233 000 zgonów rocznie.1 Nowsze dane oparte na echokardiograficznych badaniach przesiewowych w kierunku RHD w krajach rozwijających się doprowadziły do znacznego wzrostu rozpoznawanej chorobowości w tych regionach.1
Sytuacja globalna
Na podstawie zachowawczych szacunków, na całym świecie występuje około 470 000 nowych przypadków gorączki reumatycznej i 320 000 zgonów z powodu choroby reumatycznej serca rocznie.3 Najnowsze szacunki globalnego obciążenia RHD obejmują 9 milionów utraconych lat życia skorygowanych o niepełnosprawność, 33 miliony przypadków chorobowych i 275 000 zgonów rocznie, przy czym zgony występują głównie w krajach o niskich i średnich dochodach.4 Średnia zapadalność na ARF wynosi 19 na 100 000 dzieci w wieku szkolnym na świecie, ale jest niższa (≤2 przypadki na 100 000 dzieci w wieku szkolnym) w Stanach Zjednoczonych i innych krajach o wysokich zasobach, gdzie spadła od połowy ubiegłego wieku.5
W wielu krajach o niskich i średnich dochodach oraz w niektórych populacjach rdzennych, takich jak mieszkańcy Australii i Nowej Zelandii, zapadalność na ARF jest znacznie wyższa, a niektóre z najwyższych wskaźników odnotowano wśród rdzennych Australijczyków – 153-380 przypadków na 100 000 dzieci w wieku 5-14 lat.5 Podobnie w Nowej Zelandii, w pewnym badaniu z jednego z okręgów, 85% pacjentów z ARF stanowili Maorysi, a 10% pochodziło z wysp Pacyfiku. Choć ogólna roczna zapadalność na ARF wynosiła 3,1 na 100 000 populacji, wśród dzieci Maoryskich w wieku 5-14 lat zapadalność wynosiła 46,1 na 100 000.6
Zróżnicowanie geograficzne
Epidemiologia RHD różni się w zależności od regionu, ze szczególnie wysoką chorobowością w Afryce i regionie Pacyfiku, ale znacznym obciążeniem również w Ameryce Łacińskiej, na Bliskim Wschodzie i w Azji.4 Według doniesień, zapadalność na ARF spada we wszystkich regionach WHO, z wyjątkiem Ameryki, gdzie wydaje się nieznacznie rosnąć, oraz Zachodniego Pacyfiku, gdzie wydaje się systematycznie wzrastać. Zgłaszana częstość występowania RHD rośnie we wszystkich regionach z wyjątkiem Europy, gdzie wydaje się spadać.1
| Region | Zapadalność na ARF (na 100 000 dzieci w wieku szkolnym) | Populacje najbardziej dotknięte | Trendy |
|---|---|---|---|
| Australia (populacje rdzenne) | 153-380 | Dzieci w wieku 5-14 lat | Standaryzowany względem wieku wskaźnik pierwszorazowych zachorowań: 71,9/100 000 (populacje rdzenne) vs 0,60/100 000 (populacje nierdzennej) |
| Nowa Zelandia | 46,1 (dzieci Maoryskie) | 85% Maorysi, 10% populacja Pacyfiku | 3,1/100 000 ogółem populacji |
| Fiji | 15,2 | Dzieci w wieku 5-15 lat | Porównywalny do wskaźników z wybuchów epidemii w USA w latach 80. |
| Słowenia | 1,25 | Dzieci | Wzrost w ostatniej dekadzie (2008-2014) |
| Włochy (Lombardia) | 4,24 | Dzieci w wieku 0-17 lat | Trend sezonowy: mniej przypadków jesienią, szczyt wiosną |
| USA | <2 | Dzieci w wieku szkolnym | Spadek z 5-10/1000 na początku XX wieku |
| Sudan | 11/1000 ogółem | Wyższa u dziewcząt (14/1000) niż u chłopców (10/1000) | Wyższa w wewnętrznych częściach miast (15/1000) niż na obrzeżach (4/1000) |
Czynniki ryzyka i populacje wysokiego ryzyka
Gorączka reumatyczna dotyka głównie dzieci i młodzież w krajach o niskich i średnich dochodach oraz w marginalizowanych społecznościach, w tym populacjach rdzennych, zwłaszcza tam, gdzie rozpowszechnione jest ubóstwo i ograniczony dostęp do usług zdrowotnych.10 Pomimo wyeliminowania choroby w wielu częściach świata, choroba pozostaje rozpowszechniona w Afryce Subsaharyjskiej, na Bliskim Wschodzie, w Azji Środkowej i Południowej, na Południowym Pacyfiku oraz wśród imigrantów i osób starszych w krajach o wysokich dochodach, zwłaszcza ludów rdzennych.10
Główne czynniki ryzyka gorączki reumatycznej obejmują:
- Przeludnienie i złe warunki mieszkaniowe 1112
- Niski status społeczno-ekonomiczny 13
- Ograniczony dostęp do opieki zdrowotnej 3
- Wiek 5-15 lat (szczyt zachorowań) 314
- Nieleczone zakażenia paciorkowcowe gardła 14
Choroba reumatyczna serca nieproporcjonalnie dotyka dziewczęta i kobiety. Ryzyko RHD jest 1,6 do 2,0 razy większe u kobiet, prawdopodobnie z powodu kilku czynników, w tym pogorszenia istniejącej choroby podczas ciąży, narażenia na GAS podczas wychowywania dzieci, ograniczonego dostępu do usług oraz czynników wewnętrznych/hormonalnych.15
Nadzór epidemiologiczny nad gorączką reumatyczną
Znaczenie nadzoru
Nadzór epidemiologiczny jest kluczowy dla kontroli i zapobiegania gorączce reumatycznej. Badania epidemiologiczne są jednym z najważniejszych elementów nadzoru nad gorączką reumatyczną.1617 Gorączka reumatyczna jest chorobą podlegającą nadzorowi, dla której ustalono jednolite kryteria pozwalające zdefiniować ją na potrzeby nadzoru epidemiologicznego. Takie definicje przypadków umożliwiają urzędnikom zdrowia publicznego klasyfikację i spójne liczenie przypadków w różnych jurysdykcjach sprawozdawczych.18
Obecnie osoby cierpiące na chorobę reumatyczną serca często nie są diagnozowane lub są diagnozowane w późnym stadium, gdy uszkodzenie serca jest już bardzo poważne.19 W 2018 r. Światowe Zgromadzenie Zdrowia przyjęło rezolucję WHA 71.14 wzywającą WHO do rozpoczęcia skoordynowanej globalnej reakcji na chorobę reumatyczną serca i gorączkę reumatyczną.19
Metody i systemy nadzoru
Przy nadzorze nad ARF należy uwzględnić szereg kwestii dotyczących metodologii, w tym dyskusję na temat tego, gdzie i jak prowadzić aktywny lub pasywny nadzór (np. we wczesnych ośrodkach dla dzieci/szkołach, gospodarstwach domowych, podstawowej opiece zdrowotnej, przeglądzie baz danych administracyjnych), kryteria kwalifikacji uczestników oraz populację objętą nadzorem.20 Dodatkowe kwestie dotyczące nadzoru nad ARF, w tym implikacje dla profilaktyki wtórnej i obserwacji, rejestry ARF, zaangażowanie społeczności i wpływ nadzoru, są również ważne.20
Do istniejących systemów nadzoru nad gorączką reumatyczną należą:
- Krajowe rejestry hospitalizacji 21
- Krajowe dane dotyczące zgłoszeń (oparte na zgłoszeniach do lekarzy ds. zdrowia publicznego) 21
- Regionalne rejestry pacjentów 21
- Globalne rejestry, takie jak Global Rheumatic Heart Disease Registry (REMEDY) 22
- Programy nadzoru jak British Paediatric Surveillance Unit (BPSU) 23
Wyzwania i ograniczenia nadzoru
Pomimo postępów w nadzorze nad ARF i RHD, nadal istnieją znaczące wyzwania. W wielu systemach nadzoru występują poważne wady wpływające na każdy system nadzoru nad RF działający na skalę krajową.21 Udokumentowano rozległe niedostateczne zgłaszanie w danych dotyczących zgłoszeń RF i danych z rejestrów.21
Do głównych wyzwań w nadzorze nad ARF/RHD należą:
- Brak unikalnych identyfikatorów pacjentów 2425
- Brakujące dane i niska jakość danych 26
- Ograniczona wiedza specjalistyczna kardiologiczna 22
- Brak sprzętu diagnostycznego 22
- Niedostateczne zgłaszanie przypadków 27
- Nadmierne liczenie przypadków w danych hospitalizacyjnych 27
- Brak przywództwa i koordynacji 28
- Niewystarczająca integracja informacji i analizy 28
Usprawnienie systemów nadzoru
W celu poprawy nadzoru nad gorączką reumatyczną zaproponowano kilka strategii. Należą do nich:
- Opracowanie kompleksowej strategii nadzoru nad RF w celu komunikowania i koordynowania usprawnień 28
- Ustanowienie dobrze funkcjonującego internetowego krajowego rejestru RF 28
- Weryfikacja historii chorób przed zgłoszeniem w celu poprawy dokładności danych dotyczących zgłoszeń 29
- Wprowadzenie formularzy nadzoru ARF i RHD w placówkach podstawowej opieki zdrowotnej jako części rutynowych systemów informacji zdrowotnej 25
- Wprowadzenie unikalnych identyfikatorów pacjentów w systemach nadzoru w celu wzmocnienia jakości danych i umożliwienia monitorowania pacjentów na różnych poziomach opieki 25
- Rutynowe badania laboratoryjne w kierunku bakterii paciorkowca grupy A (GAS) wśród osób z zapaleniem gardła, zwłaszcza dzieci 25
- Badania przesiewowe oparte na populacji w celu zrozumienia prawdziwego obciążenia chorobą 24
Profilaktyka i kontrola gorączki reumatycznej
Strategie profilaktyczne
Dla krajów, w których choroba reumatyczna serca jest endemiczna, główne strategie zapobiegania, kontroli i eliminacji obejmują:10
- Poprawę warunków życia
- Rozszerzenie dostępu do badań przesiewowych i odpowiedniej opieki dla osób z podejrzeniem lub potwierdzonym zakażeniem paciorkowcowym i RF/RHD oraz leczenie powikłań RHD lekami
- Zapewnienie stałego dostępu do antybiotyków o potwierdzonej jakości do profilaktyki pierwotnej i wtórnej
- Planowanie, opracowywanie i wdrażanie wykonalnych programów zapobiegania i kontroli choroby reumatycznej serca, wspieranych odpowiednim monitorowaniem i nadzorem, jako zintegrowanego elementu reakcji krajowych systemów zdrowia
Światowa Organizacja Zdrowia definiuje profilaktykę wtórną jako ciągłe podawanie określonych antybiotyków pacjentom po przebytym ataku gorączki reumatycznej lub dobrze udokumentowanej chorobie reumatycznej serca. Celem jest zapobieganie kolonizacji lub zakażeniu górnych dróg oddechowych przez paciorkowce beta-hemolizujące grupy A i rozwojowi nawracających ataków gorączki reumatycznej.30
Skuteczność interwencji
Wdrożenie systematycznego nadzoru i leczenia zapalenia gardła wywołanego przez GABHS, szczególnie poprzez programy szkolne, ma kluczowe znaczenie dla kontroli i zapobiegania ARF.31 Badania przesiewowe echokardiograficzne wśród dzieci i terminowe rozpoczęcie wtórnej profilaktyki antybiotykowej u dzieci z dowodami wczesnych stadiów choroby reumatycznej serca mogą być skuteczne w zmniejszeniu obciążenia chorobą reumatyczną serca w regionach endemicznych.32
Minimalny czas trwania profilaktyki wtórnej w większości wytycznych wynosi 10 lat. W ciężkich przypadkach można zalecić regularne, dożywotnie podawanie benzylopenicyliny G.30 Wczesne wykrywanie ARF i wdrażanie odpowiednich schematów profilaktyki wtórnej mają zasadnicze znaczenie dla obniżenia wskaźników nawrotowej ARF i późniejszego rozwoju RHD.33
Inicjatywy i programy międzynarodowe
W ostatnich latach podjęto szereg inicjatyw międzynarodowych mających na celu zwalczanie gorączki reumatycznej i choroby reumatycznej serca:
- Rezolucja Światowego Zgromadzenia Zdrowia WHA 71.14 z 2018 r. wzywająca WHO do rozpoczęcia skoordynowanej globalnej reakcji na chorobę reumatyczną serca i gorączkę reumatyczną 19
- Wytyczne WHO dotyczące zapobiegania i kontroli chorób paciorkowcowych i gorączki reumatycznej 34
- Kryteria Światowej Federacji Serca (WHF) dotyczące diagnostyki RHD za pomocą echokardiografii, poparte historią kliniczną, jeśli jest dostępna 32
- Global Rheumatic Heart Disease Registry (REMEDY), dwuletnie badanie podłużne w 14 krajach w latach 2010-2012 22
- Krajowe programy kontroli RHD oparte na rejestrach 35
- Rheumatic Heart Disease Australia, Menzies School of Health Research, National Heart Foundation of Australia i Cardiac Society of Australia and New Zealand – wytyczne dotyczące zapobiegania, diagnostyki i postępowania w ARF i RHD 36
Lekcja z krajów o wysokich dochodach i niektórych krajów rozwijających się pokazuje, że chorobę można kontrolować poprzez kompleksowe programy kontroli RHD oparte na rejestrach.35 Koordynowane programy kontroli RHD mogą być skutecznym i efektywnym sposobem poprawy przestrzegania zaleceń dotyczących stosowania benzylopenicyliny G i opieki klinicznej w celu długoterminowego zapobiegania RHD.33
Wyzwania i perspektywy na przyszłość
Pomimo postępów w kontroli gorączki reumatycznej i choroby reumatycznej serca, nadal istnieją znaczące wyzwania. Ograniczona wiedza specjalistyczna kardiologiczna, słabe systemy nadzoru i brak sprzętu diagnostycznego pozostają wyzwaniem dla interwencji zapobiegających RHD i kontrolujących tę chorobę w krajach o niskich i średnich dochodach (LMIC).22
Wyzwania związane z kontrolą RHD są związane z niedostatecznym wykrywaniem, niedostatecznym zgłaszaniem, słabym przestrzeganiem zaleceń, słabym dostępem do opieki, złym rokowaniem, złą opieką pooperacyjną, słabymi systemami rejestracji i brakiem sprawiedliwego dostępu do złotych standardów metod badań przesiewowych.37
Jednak istnieją powody do optymizmu. Ostatni wzrost naukowych badań nad ARF i RHD doprowadził do alternatywnych hipotez dotyczących patogenezy ARF, nowych szacunków globalnego obciążenia chorobą i zrewidowanych kryteriów diagnostycznych.4 Rezolucja Światowego Zgromadzenia Zdrowia w sprawie RF i RHD na 71. posiedzeniu ma przynieść nadzieję na wznowienie wysiłków na rzecz kontroli i eliminacji gorączki reumatycznej i choroby reumatycznej serca na całym świecie.37
Ostatnie postępy, w tym stosowanie diagnostyki echokardiograficznej u osób z ARF i w badaniach przesiewowych w celu wczesnego wykrywania RHD, postępy w opracowywaniu szczepionek przeciwko paciorkowcom grupy A oraz zwiększona koncentracja na doświadczeniach życiowych osób z RHD i potrzebie poprawy jakości życia, dają powody do optymizmu, że w nadchodzących latach zostaną poczynione postępy w walce z tą zaniedbaną chorobą, która dotyka populacje na całym świecie, ale jest szczególnym problemem dla osób żyjących w ubóstwie.38
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.