Gorączka limfatyczna
Etiologia i przyczyny
Gorączka gruczołowa, wywoływana głównie przez wirusa Epsteina-Barr (EBV), jest chorobą zakaźną o długim okresie inkubacji wynoszącym 4-7 tygodni, z objawami utrzymującymi się przez 2-3 tygodnie. EBV infekuje komórki nabłonkowe gardła i gruczoły ślinowe, a następnie limfocyty B, gdzie replikuje się i pozostaje w stanie latencji przez całe życie. Choroba przenosi się głównie przez kontakt ze śliną, a także drogą kropelkową i przez wspólne używanie naczyń. Około 90% dorosłych na świecie jest nosicielami EBV, jednak objawowa gorączka gruczołowa występuje u 30-50% nastolatków i młodych dorosłych. Diagnostyka opiera się na wykrywaniu przeciwciał heterofilu (test Monospot) oraz specyficznych przeciwciał VCA-IgM i VCA-IgG. W badaniach laboratoryjnych często obserwuje się limfocytozę z obecnością atypowych limfocytów. W leczeniu stosuje się głównie niesteroidowe leki przeciwzapalne, gdyż antybiotyki i przeciwwirusowe acyklowir nie wykazały skuteczności.
Etiologia gorączki gruczołowej
Gorączka gruczołowa, znana również jako mononukleoza zakaźna, jest chorobą zakaźną wywoływaną głównie przez wirus Epsteina-Barr (EBV), który należy do rodziny wirusów herpeswirusów (human herpesvirus 4). Wirus ten jest odpowiedzialny za około 90% przypadków gorączki gruczołowej12. EBV jest powszechnie występującym wirusem – badania epidemiologiczne pokazują, że ponad 90-95% dorosłych na całym świecie zostało zarażonych tym wirusem w pewnym momencie życia34.
Infekcja wirusem Epsteina-Barr
Wirus Epsteina-Barr infekuje komórki wyściełające gardło i gruczoły ślinowe. Następnie zakażenie przenosi się do pobliskich białych krwinek zwanych limfocytami B1. EBV replikuje się głównie w limfocytach B, ale może również namnażać się w komórkach nabłonkowych gardła i przewodu przyusznego2. Wirus rozprzestrzenia się poprzez kontakt z osobą zakażoną, głównie przez ślinę, co dało mu przydomek „choroby pocałunków”34.
Po zakażeniu EBV, wirus pozostaje w organizmie człowieka przez całe życie w stanie uśpienia (latencji)12. Oznacza to, że może się reaktywować i obudzić, jeśli organizm zostanie poddany stresowi lub będzie miał osłabiony układ odpornościowy3. Osoba zakażona może wydzielać wirus w ślinie przez kilka miesięcy po ustąpieniu objawów, a nawet sporadycznie przez wiele lat45.
Drogi zakażenia
Gorączka gruczołowa szerzy się przede wszystkim poprzez:12
- Bezpośredni kontakt z zakażoną śliną (pocałunki)
- Narażenie na kaszel i kichanie osoby zakażonej
- Wspólne używanie sztućców, naczyń, kubków i szklanek
- Rzadziej: transfuzje krwi lub przeszczepy narządów34
Okres wylęgania choroby (czas między zakażeniem a pojawieniem się objawów) jest stosunkowo długi i wynosi od 4 do 7 tygodni12. Objawy mogą utrzymywać się przez 2-3 tygodnie3.
Inne patogeny wywołujące gorączkę gruczołową
Mimo że EBV jest głównym czynnikiem etiologicznym gorączki gruczołowej, istnieją również inne drobnoustroje mogące wywoływać tę chorobę lub zespół podobny do mononukleozy:12
- Cytomegalowirus (CMV) – odpowiedzialny za około 10-15% przypadków, zwłaszcza u osób w starszym wieku niż pacjenci z EBV12
- Toxoplasma gondii – pasożyt odpowiedzialny za mniej niż 1% przypadków3
- HIV – wczesna infekcja HIV może manifestować się jako gorączka gruczołowa4
- Wirus różyczki (Rubella)5
- Wirusy zapalenia wątroby typu A, B lub C6
- Adenowirusy7
- Wirus opryszczki (HSV)8
Termin „gorączka gruczołowa” (infectious mononucleosis) jest zazwyczaj używany, gdy zespół jest spowodowany przez EBV, natomiast „zespół mononukleozy” powinien być stosowany, gdy zespół jest wywołany przez inny czynnik etiologiczny1.
Czynniki ryzyka zakażenia EBV
Istnieje kilka czynników, które mogą zwiększać ryzyko rozwoju gorączki gruczołowej po zakażeniu wirusem Epsteina-Barr:
Wiek pacjenta
Wiek, w którym dochodzi do pierwszego kontaktu z EBV, ma istotny wpływ na manifestację kliniczną zakażenia:12
- U niemowląt i małych dzieci zakażenie EBV zwykle przebiega bezobjawowo lub powoduje bardzo łagodne objawy
- Około 30-50% nastolatków i młodych dorosłych, którzy zostali narażeni na EBV, rozwija objawową gorączkę gruczołową12
- Choroba jest zazwyczaj łagodniejsza u dzieci, ale cięższa u dorosłych3
Gorączka gruczołowa najczęściej występuje u osób w wieku 15-24 lat1. Młodzi dorośli mogą być bardziej narażeni na gorączkę gruczołową, ponieważ mogli nie zostać narażeni na wirusa, gdy byli młodsi, a infekcja zwykle wywołuje cięższe objawy u starszych osób2.
Stan układu odpornościowego
Osoby z osłabionym układem odpornościowym są bardziej narażone na rozwój gorączki gruczołowej oraz jej powikłań:12
- Pacjenci z wrodzonymi niedoborami odporności są bardziej narażeni na zaburzenia limfoproliferacyjne i nowotwory związane z EBV
- Osoby z nabytymi niedoborami odporności (np. z powodu HIV/AIDS, po przeszczepach narządów, przyjmujące leki immunosupresyjne lub w trakcie leczenia nowotworów) mogą być predysponowane do chorób takich jak włochata leukoplakia jamy ustnej czy chłoniak nieziarniczy
- U osób z osłabionym układem odpornościowym EBV może również reaktywować się częściej3
Czynniki środowiskowe
Stres może osłabić odporność organizmu, co czyni osobę bardziej podatną na infekcje, w tym zakażenie EBV1. Często obserwuje się również kombinację infekcji i stresu jako czynników wywołujących np. zespół przewlekłego zmęczenia po przebytej gorączce gruczołowej2.
Potencjalne powikłania zakażenia EBV
Infekcja wirusem Epsteina-Barr, choć zwykle samoograniczająca się, może prowadzić do różnych powikłań i jest powiązana z rozwojem chorób przewlekłych i nowotworów:12
Związek z nowotworami
EBV był pierwszym zidentyfikowanym wirusem onkogennym, czyli takim, który może powodować raka1. Szacuje się, że około 200 000 przypadków nowotworów rocznie na całym świecie może być przypisanych zakażeniu EBV2.
Wirus Epsteina-Barr jest statystycznie powiązany i prawdopodobnie odgrywa rolę przyczynową w następujących nowotworach:123
- Chłoniak Burkitta – EBV jest związany z prawie wszystkimi przypadkami endemicznego chłoniaka Burkitta, ale rzadziej z postaciami sporadycznymi
- Chłoniak Hodgkina – ekspresja genów EBV w klasycznym chłoniaku Hodgkina przyczynia się do nieprawidłowej sygnalizacji, unikania odpowiedzi immunologicznej i hamowania apoptozy w komórkach nowotworowych
- Rak nosogardzieli – EBV jest uniwersalnie związany z niezróżnicowanym podtypem raka nosogardzieli, powszechnym w południowych Chinach i innych obszarach o wysokiej częstości występowania
- Chłoniak rozlany z dużych komórek B (DLBCL) – EBV-pozytywny DLBCL jest uznawany za podtyp w klasyfikacji WHO
- Nowotwory mięśni gładkich – związane z EBV guzy mięśni gładkich dotyczą głównie pacjentów z obniżoną odpornością
- Niektóre rodzaje raka żołądka
Związek z chorobami autoimmunologicznymi
EBV jest coraz częściej wiązany z rozwojem chorób autoimmunologicznych:123
- Stwardnienie rozsiane (SM) – w 2022 r. duże badanie (populacja 10 milionów przez 20 lat) sugerowało EBV jako główną przyczynę stwardnienia rozsianego, z niedawną infekcją EBV powodującą 32-krotny wzrost ryzyka rozwoju SM
- Toczeń – związek między wirusem Epsteina-Barr a toczniem został wykazany przez wiele grup badawczych
- Inne zaburzenia autoimmunologiczne związane z EBV: reumatoidalne zapalenie stawów, nieswoiste zapalenie jelit, cukrzyca typu 1, młodzieńcze idiopatyczne zapalenie stawów i celiakia
Naukowcy odkryli, że białko EBNA2 wytwarzane przez wirusa Epsteina-Barr wiąże się z lokalizacjami na ludzkich genach, które są znane jako związane z powyższymi chorobami1.
Inne powikłania
Zakażenie EBV może prowadzić do różnych innych powikłań:123
- Przewlekłe aktywne zakażenie EBV (CAEBV) – rzadki zespół, który może obejmować gorączkę, śródmiąższowe zapalenie płuc, pancytopenię, zapalenie wątroby lub zapalenie błony naczyniowej oka
- Zespół limfoproliferacyjny po przeszczepieniu (PTLD) – poważne powikłanie, które występuje po przeszczepieniu narządów i komórek macierzystych krwiotwórczych
- Zapalenie wątroby – EBV może powodować łagodne zapalenie wątroby, które może prowadzić do żółtaczki
- Powiększenie śledziony – zwiększa to ryzyko pęknięcia, jeśli zostanie uderzona, dlatego należy unikać sportów kontaktowych przez co najmniej sześć tygodni
- Zespół Guillaina-Barrego – w literaturze opisano związek między zespołem Guillaina-Barrego a wirusem Epsteina-Barr
EBV był również sugerowany jako jeden z możliwych czynników przyczyniających się do rozwoju zespołu przewlekłego zmęczenia, chociaż wirus nie jest bezpośrednią przyczyną tego zespołu12.
Mechanizm patogenetyczny
Odpowiedź immunologiczna na zakażenie EBV często prowadzi do gorączki (z powodu uwalniania cytokin), limfocytozy (spowodowanej proliferacją komórek B zakażonych EBV w układzie siateczkowo-śródbłonkowym) i zapalenia gardła (z powodu proliferacji tkanki limfatycznej w jamie ustnej i gardle)1.
Po zakażeniu EBV zaczyna atakować komórki błon śluzowych nosa i gardła, gdzie mnoży się w dużych ilościach. Następnie rozprzestrzenia się do białych krwinek, które są ważnymi komórkami układu odpornościowego1.
Po infekcji EBV infekuje krążące komórki B i wywołuje odpowiedź organizmu na obecność wirusa1. Po ustąpieniu ostrego zespołu wirusowego, EBV utrzymuje się w komórkach pamięci B, utrzymując zakażenie latentne. W pewnych przypadkach to zakażenie latentne może prowadzić do niekontrolowanej proliferacji limfocytów B, skutkując nowotworami2.
Zdolność EBV do unikania nadzoru immunologicznego, transformacji komórek gospodarza i potencjalnego integrowania się z genomem stanowi podstawę jego związku z różnymi nowotworami, chorobami autoimmunologicznymi i przewlekłymi schorzeniami, takimi jak zespół przewlekłego zmęczenia1.
Podczas infekcji EBV, organizm powiększa węzły chłonne i śledzionę, aby zwiększyć produkcję komórek odpornościowych, co zwalcza infekcję, ale także powoduje obrzęk i zmęczenie. Ta wewnętrzna walka, choć konieczna, jest główną przyczyną przedłużających się objawów gorączki gruczołowej1.
Diagnoza gorączki gruczołowej
Lekarz może zlecić badanie krwi, aby potwierdzić, że jest to gorączka gruczołowa i wykluczyć inne choroby, takie jak zapalenie migdałków. Badanie wykryje wirusa Epsteina-Barr, który zwykle wywołuje gorączkę gruczołową12.
W ostrej infekcji wytwarzane są przeciwciała heterofilu, które aglutynują erytrocyty owiec. Proces ten stanowi podstawę szybkiego testu aglutynacji lateksowej Monospot. Przeciwciała przeciwko antygenowi kapsydu wirusowego (VCA-IgG i VCA-IgM) są wytwarzane nieco wcześniej niż przeciwciała heterofilu i są bardziej specyficzne dla zakażenia EBV. Przeciwciała VCA-IgG utrzymują się po stadium ostrej infekcji i sygnalizują rozwój odporności1.
Gorączka gruczołowa jest mało prawdopodobna u pacjenta z normalną lub zmniejszoną całkowitą liczbą białych krwinek i limfocytów, ale pacjenci, którzy są badani w ciągu jednego tygodnia od wystąpienia objawów, mają mniejsze prawdopodobieństwo zwiększonej atypowej limfocytozy1.
Leczenie i profilaktyka
Gorączka gruczołowa jest wywoływana przez wirusa, więc antybiotyki nie będą skuteczne12. Leki przeciwwirusowe, takie jak acyklowir, nie wykazały skuteczności w leczeniu gorączki gruczołowej3.
Podstawą leczenia są niesteroidowe leki przeciwzapalne, zwłaszcza ibuprofen1. Nie ma specyficznego leczenia, lekarstwa ani szczepionki na gorączkę gruczołową2.
Jeśli szczepionka przeciwko wirusowi Epsteina-Barr stanie się w przyszłości dostępna, mogłaby zmniejszyć liczbę zakażeń EBV. Mniej osób mogłoby wtedy zachorować na stwardnienie rozsiane, niektóre nowotwory lub gorączkę gruczołową1.
Po przebyciu gorączki gruczołowej, wysoce mało prawdopodobne jest, że zachoruje się ponownie. Dzieje się tak dlatego, że prawie wszyscy rozwijają dożywotnią odporność na gorączkę gruczołową po początkowej infekcji12. Jednak rzadko zdarza się, że kobiety w ciąży mogą zostać ponownie zakażone gorączką gruczołową3.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.