Demencja
Rokowania, prognozy i postęp choroby
Demencja charakteryzuje się istotnie zwiększonym ryzykiem śmiertelności, które jest co najmniej dwukrotnie wyższe niż u osób bez tej choroby, a u pacjentów hospitalizowanych ryzyko to przewyższa nawet to obserwowane w chorobach układu krążenia. Kluczowymi predyktorami jednorocznej śmiertelności u pacjentów z zaawansowaną demencją są m.in. wiek ≥85 lat (OR 1,87; 95% CI: 1,36-2,56), płeć męska (OR 1,62; 95% CI: 1,18-2,22), obecność zapalenia płuc (OR 1,75; 95% CI: 1,25-2,45), odleżyny (OR 2,60; 95% CI: 1,57-4,31), dysfagia (OR 1,53; 95% CI: 1,11-2,11), indeks Charlsona ≥8 (OR 1,39; 95% CI: 1,01-1,90), zależność funkcjonalna w ADL (OR 1,82; 95% CI: 1,32-2,53), nieprawidłowy poziom mocznika (OR 2,16; 95% CI: 1,58-2,95) oraz albuminy (OR 3,68; 95% CI: 2,07-6,54). Dodatkowo, niedożywienie, problemy z karmieniem i dysfagia są najsilniejszymi czynnikami związanymi z 6-miesięczną śmiertelnością u starszych pacjentów z zaawansowaną demencją. Średnia oczekiwana długość życia po diagnozie wynosi od 5,7 lat (wiek 65 lat, mężczyźni) do 2,2 lat (wiek 85 lat, mężczyźni) oraz od 8,0 do 4,5 lat odpowiednio u kobiet.
- Prognoza demencji (Demencja)
- Wskaźniki rokowania w demencji
- Dane dotyczące śmiertelności w demencji
- Systemy prognostyczne w demencji
- Prognostyczny Model dla Zaawansowanej Demencji (PRO-MADE)
- Sztuczna inteligencja w prognozowaniu demencji
- Modele specyficzne dla chorób
- Czynniki funkcjonalne w prognozowaniu demencji
- Znaczenie oceny poznawczej w prognozowaniu demencji
- Modele prognostyczne w opiece paliatywnej
- Upadki jako czynnik rokowania w demencji
- Wnioski
- Kolejne rozdziały
Prognoza demencji (Demencja)
Demencja (Demencja) stanowi poważne schorzenie o złym rokowaniu w porównaniu do innych chorób i ogólnej populacji. Ryzyko śmiertelności jest szacowane na co najmniej dwukrotnie wyższe niż u pacjentów bez demencji. Przewiduje się, że demencja stanie się jedną z głównych przyczyn zgonów w najbliższej przyszłości, wyprzedzając choroby układu sercowo-naczyniowego.12
Określenie rokowania u pacjentów z demencją ma kluczowe znaczenie dla podejmowania decyzji dotyczących leczenia, komunikacji z pacjentami i ich rodzinami oraz planowania zaawansowanej opieki.3 Precyzyjne modele prognostyczne mogą informować jednostki i pracowników służby zdrowia o zindywidualizowanym ryzyku demencji, wspierać spersonalizowaną opiekę oraz pomagać w selekcji osób z wysokim ryzykiem do badań klinicznych i działań prewencyjnych.4
Wskaźniki rokowania w demencji
Badania wykazały, że rokowanie po rozpoznaniu demencji jest w dużym stopniu zależne od charakterystyki pacjenta, choroby i cech badania, co stwarza możliwość zindywidualizowanej informacji prognostycznej i planowania opieki.5
Do najważniejszych predyktorów jednorocznej śmiertelności z dowolnej przyczyny u pacjentów z zaawansowaną demencją zalicza się:6
- Wiek ≥85 lat (OR: 1,87; 95% CI: 1,36-2,56)
- Płeć męska (OR: 1,62; 95% CI: 1,18-2,22)
- Obecność zapalenia płuc (OR: 1,75; 95% CI: 1,25-2,45)
- Odleżyny (OR: 2,60; 95% CI: 1,57-4,31)
- Dysfagia (OR: 1,53; 95% CI: 1,11-2,11)
- Indeks Chorób Współistniejących Charlsona ≥8 (OR: 1,39; 95% CI: 1,01-1,90)
- Zależność funkcjonalna w 4 czynnościach życia codziennego (OR: 1,82; 95% CI: 1,32-2,53)
- Nieprawidłowy poziom mocznika (OR: 2,16; 95% CI: 1,58-2,95)
- Nieprawidłowy poziom albuminy (OR: 3,68; 95% CI: 2,07-6,54)
Inne istotne czynniki związane ze skróconym przeżyciem w demencji obejmują: płeć męską, wiek, cukrzycę, niewydolność serca, POChP, nowotwory, zaburzenia rytmu serca, obrzęki obwodowe, aspirację, nietrzymanie stolca, niedawną utratę wagi, odwodnienie, gorączkę, owrzodzenia odleżynowe, drgawki, duszność, niskie spożycie doustne, niebycie przytomnym przez większość dnia, niski wskaźnik masy ciała (BMI) oraz niedawną potrzebę dodatkowego tlenu.7
Przegląd systematyczny wykazał, że niedożywienie, problemy z karmieniem i dysfagia były najsilniejszymi czynnikami związanymi z 6-miesięczną śmiertelnością u starszych pacjentów z zaawansowaną demencją.7
Dane dotyczące śmiertelności w demencji
Ogólnokrajowe badanie przeprowadzone w Holandii na kohorcie 59 201 pacjentów z demencją dostarczyło szczegółowych danych na temat ryzyka śmiertelności w zależności od wieku i płci. Wykazano, że mężczyźni mieli zwiększone 1-roczne i 5-letnie ryzyko zgonu w porównaniu z kobietami.8
1-roczna śmiertelność wyniosła 38,3% u mężczyzn i 30,5% u kobiet. 5-letnie ryzyko wynosiło odpowiednio 65,4% i 58,5%. Ryzyko śmiertelności było znacząco wyższe u pacjentów z demencją przyjętych do szpitala niż u tych odwiedzających przychodnię dzienną (1-roczne RR 3,29, 95% CI 3,16-3,42; oraz 5-letnie RR 1,79, 95% CI 1,76-1,83).9
W porównaniu z ogólną populacją, ryzyko śmiertelności było znacząco wyższe wśród pacjentów odwiedzających przychodnię dzienną (1-roczne RR dla kobiet 2,99, 95% CI 2,84-3,14; a dla mężczyzn 3,94, 95% CI 3,74-4,16). 5-letnie RR były nieco niższe, ale nadal istotne. Wyniki były bardziej wyraźne w młodszym wieku.9
Ryzyko śmiertelności wśród pacjentów przyjętych do szpitala było porównywalne lub nawet przekraczało ryzyko związane z chorobami układu krążenia (1-roczne RR dla kobiet z demencją vs AMI 1,24, 95% CI 1,19-1,29; vs niewydolność serca 1,05, 95% CI 1,02-1,08; vs udar 1,07, 95% CI 1,04-1,10). 5-letnie RR były porównywalne. W przypadku mężczyzn, RR były nieco wyższe.9
Średnia oczekiwana długość życia osób z demencją w momencie diagnozy wahała się od 5,7 lat w wieku 65 lat do 2,2 lat w wieku 85 lat u mężczyzn oraz od 8,0 do 4,5 lat odpowiednio u kobiet. Około jedna trzecia pozostałej oczekiwanej długości życia była spędzana w domach opieki, a ponad połowa osób przenosiła się do domu opieki w ciągu pięciu lat po diagnozie demencji.5
Systemy prognostyczne w demencji
W praktyce klinicznej stosuje się kilka systemów prognostycznych do oceny ryzyka śmiertelności u pacjentów z demencją:1011
- Funkcjonalna Ocena Stadialna (FAST) – 7-stopniowy system oceny zalecany przez The National Hospice and Palliative Care Organization (NHPCO) do określenia kwalifikacji do hospicjum dla pacjentów z demencją Alzheimera. FAST identyfikuje postępujące etapy i podetapy upośledzenia funkcjonalnego. Wytyczne CMS stwierdzają, że wynik FAST 7C (nietrzymanie moczu/stolca, unieruchomienie, ograniczona mowa, całkowita zależność w ADL) lub gorszy jest odpowiedni do zapisania do hospicjum, jeśli pacjent wykazuje również co najmniej jedno schorzenie współistniejące lub wtórne związane z demencją.
- Indeks Ryzyka Śmiertelności (MRI) – wynik złożony oparty na 12 kryteriach czynników ryzyka uzyskanych przy użyciu MDS (Minimum Data Set). Został zwalidowany poprzez analizę danych ponad 11 000 nowo przyjętych pacjentów domów opieki z demencją. Wśród pacjentów z wynikiem MRI ≥ 12, 70% zmarło w ciągu 6 miesięcy.
- Narzędzie Prognostyczne Zaawansowanej Demencji (ADEPT) – zewnętrznie zwalidowane do przewidywania ryzyka śmiertelności u pacjentów z zaawansowaną demencją mieszkających w placówce opiekuńczej. Jest ściśle oparte na modelu MRI i wykorzystuje 12 predyktorów z MDS z zakresem wyników od 1,0-32,5, przy czym wyższe wyniki wskazują na większe ryzyko zgonu. Wynik >16 sugeruje 45-62% śmiertelność 6-miesięczną.
Prognostyczny Model dla Zaawansowanej Demencji (PRO-MADE)
Model PRO-MADE (PROgnostic Model for Advanced DEmentia) został opracowany w celu przewidywania jednorocznej śmiertelności z dowolnej przyczyny u pacjentów z zaawansowaną demencją przyjmowanych do szpitala. Model ten osiągnął dobre właściwości dyskryminacji i kalibracji. Używany synergicznie z oceną klinicysty, model ten może identyfikować pacjentów z zaawansowaną demencją, którzy są narażeni na wysokie ryzyko jednorocznej śmiertelności, aby ułatwić terminowe skierowania do opieki paliatywnej.6
Sztuczna inteligencja w prognozowaniu demencji
Rozwój sztucznej inteligencji (AI) i uczenia maszynowego (ML) znacząco wpłynął na możliwości prognozowania demencji. Modele oparte na tych technologiach wykazują obiecujące wyniki w zakresie przewidywania ryzyka śmiertelności oraz progresji choroby.1213
Modele uczenia maszynowego mogą flagować pacjentów z demencją zagrożonych śmiercią w najbliższym czasie, osiągając pole pod krzywą ROC (AUC-ROC) powyżej 0,82 dla wszystkich progów 1-, 3-, 5- i 10-letnich, wykorzystując zestaw tylko dziewięciu cech, z których większość składa się z predyktorów związanych z demencją, a nie bardziej ogólnych czynników ryzyka związanych z wiekiem.14
Modele dwucechowe, które wykorzystywały wiek i globalne wyniki CDR (Clinical Dementia Rating), osiągnęły AUC-ROC powyżej 0,76 dla wszystkich czterech progów przeżycia w wewnętrznym zestawie testowym. Modele wieloczynnikowe, dla których wykorzystano SHAP do wyboru podzbioru dziewięciu cech, osiągnęły AUC-ROC powyżej 0,82 dla wszystkich czterech progów przeżycia.14
W przewidywaniu śmiertelności pacjentów z demencją przy progu przeżycia 5-letniego, modele specyficzne dla typu demencji osiągnęły AUC-ROC powyżej 0,79 w wewnętrznym zestawie testowym i podobne wyniki w zewnętrznym zestawie testowym.14
Modele specyficzne dla chorób
Osoby z chorobami takimi jak choroby sercowo-naczyniowe, kardiometaboliczne i naczyniowo-mózgowe często są narażone na zwiększone ryzyko demencji. Chociaż opracowano liczne modele predykcyjne demencji, często nie są one dostosowane do specyficznych grup chorób.15
Obecnie modele specyficzne dla chorób zostały opracowane jedynie dla osób z historią cukrzycy, gdzie wykorzystano dane demograficzne, specyficzne dla choroby i dotyczące chorób współistniejących. Wyniki badań podkreślają znaczenie uwzględnienia statusu choroby w identyfikacji kluczowych predyktorów demencji i generowaniu dokładnych modeli predykcyjnych.15
Aby dokładnie przewidzieć ryzyko demencji w grupach z chorobami współistniejącymi, wyniki badań sugerują, że modele integrujące unikalne czynniki związane z chorobą, które przyczyniają się do ryzyka demencji, mogą prowadzić do dokładniejszych prognoz.15
Czynniki funkcjonalne w prognozowaniu demencji
Nowatorskim i klinicznie istotnym odkryciem jest to, że nawet we wczesnych stadiach choroby Alzheimera, pogorszenie funkcji poznawczych najlepiej przewidywała kombinacja demograficznych, somatycznych i funkcjonalnych zmiennych pacjenta.16
Analiza regresji krokowej ujawniła, że funkcjonowanie poznawcze pacjentów w późniejszym czasie (T4) było istotnie przewidywane przez wiek i płeć pacjentów, a także migotanie przedsionków i aktywności życia codziennego (ADL) na początku badania.16
Wyniki modelu liniowego mieszanego ujawniły dobre dopasowanie ogólne (marginalny R^2 = 0,157, odpowiadający średniemu efektowi według Cohena) i wykazały, że funkcjonowanie poznawcze jest najlepiej przewidywane przez czas (tj. czas trwania choroby), wiek, płeć, ADL (tj. zależność funkcjonalną) i objawową depresję (GDS).17
Znaczenie oceny poznawczej w prognozowaniu demencji
Badania wykazały, że odpowiedzi w zadaniu bezpośredniego przypominania słów są klinicznie przydatne w przewidywaniu przypadków demencji.18 Bezpośrednie przypominanie słów wykazało wiarygodność w przewidywaniu demencji, co zaobserwowano we wszystkich przeprowadzonych eksperymentach.18
Wykorzystanie zadań sprawdzających przypominanie słów z opóźnieniem i polecenie „powiedz słowa, które możesz sobie przypomnieć” nie może wiarygodnie przewidzieć demencji, ponieważ skutkowało słabymi wynikami we wszystkich opracowanych modelach.19 Badanie potwierdziło również, że uzyskane wyniki nie zależały od zastosowanych metod uczenia maszynowego.19
Modele prognostyczne w opiece paliatywnej
Chociaż zidentyfikowano wiele czynników ryzyka prognostycznego, nie istnieje złoty standard, który pomógłby klinicystom określić rokowanie krótsze niż sześć miesięcy z jakimkolwiek stopniem pewności. Kryteria FAST przyjęte przez NHPCO do kwalifikacji do hospicjum są specyficzne dla demencji Alzheimera i oparte na ograniczonych badaniach. Inne narzędzia prognostyczne dla demencji nie zostały dobrze zwalidowane u pacjentów w warunkach społeczności.20
Klinicyści mogą najlepiej pomóc pacjentom, identyfikując szersze wzorce znacznego pogorszenia funkcji poznawczych i stanu medycznego, takie jak niedożywienie, trudności z karmieniem, hospitalizacje i dysfagia, a następnie angażując zastępców w podejmowanie wspólnych decyzji w celu ustalenia celów opieki i poziomów interwencji medycznych, które są najbardziej zgodne z aktualnym rozpoznaniem medycznym i preferencjami dotyczącymi opieki.20
Upadki jako czynnik rokowania w demencji
Upadki stanowią główną przyczynę zachorowalności i śmiertelności w demencji. W największym prospektywnym badaniu predyktorów upadków w demencji do tej pory wykazano, że starsze osoby z demencją doświadczają 8 razy więcej upadków niż osoby bez demencji.21
Uczestnicy z demencją doświadczyli prawie 8 razy więcej incydentów upadków (9118/1000 osobolat) niż kontrole (1023/1000 osobolat; współczynnik gęstości zachorowalności: 7,58, 3,11-18,5).22
Zidentyfikowano predyktory specyficzne dla demencji, w tym rozpoznanie zaburzenia z ciałami Lewy’ego, dłuższy czas trwania demencji i wcześniejszą historię upadków lub nawracających upadków. Co ważniejsze, wiele zidentyfikowanych predyktorów jest potencjalnie modyfikowalnych i powinno być uwzględnionych jako kluczowe elementy interwencji wieloczynnikowej. Czynniki te obejmowały stosowanie leków nasercowych, objawy autonomiczne, objawowe niedociśnienie ortostatyczne, depresję i ograniczenie aktywności fizycznej.21
Zarządzanie objawowym niedociśnieniem ortostatycznym, objawami autonomicznymi i depresją oraz zachęcanie do aktywności fizycznej mogą stanowić podstawowe elementy najbardziej owocnej strategii zmniejszania upadków u osób z demencją.22
Wnioski
Demencja ma złe rokowanie w porównaniu z innymi chorobami i populacją ogólną. Ryzyko wśród pacjentów przyjętych do szpitala nawet przekracza ryzyko po chorobach układu krążenia.1
Jednoroczne ryzyko śmiertelności było trzy do czterech razy wyższe u pacjentów odwiedzających przychodnię dzienną w porównaniu z populacją ogólną. Ryzyko śmiertelności pacjentów z demencją przyjętych do szpitala nawet przekraczało te obserwowane u pacjentów hospitalizowanych z powodu chorób układu krążenia.23
Zdolność modeli prognostycznych do identyfikacji pacjentów z demencją narażonych na zwiększone ryzyko śmiertelności może pomóc praktykom klinicznym, potencjalnie umożliwiając wcześniejsze interwencje i dostosowane strategie leczenia w celu poprawy wyników pacjentów.13
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.