Czerniak oka
Charakterystyka, pielęgnacja i opieka
Czerniak oka, najczęstszy pierwotny nowotwór gałki ocznej u dorosłych, rozwija się w melanocytach oka i występuje z częstością około 5-6 przypadków na milion rocznie. Wczesne wykrycie jest utrudnione ze względu na lokalizację guza i brak objawów początkowych. Objawy, takie jak męty, zmiany w tęczówce czy pogorszenie widzenia, pojawiają się zwykle w zaawansowanym stadium. Leczenie ma na celu minimalizację ryzyka przerzutów oraz zachowanie funkcji wzrokowej. Radioterapia, w tym brachyterapia płytkowa, radiochirurgia Gamma Knife oraz terapia protonowa, stanowi podstawę terapii małych i średnich guzów, oferując jednocześnie ochronę zdrowych tkanek. W przypadku większych guzów stosuje się chirurgiczne metody, takie jak częściowa resekcja lub enukleacja, z implantacją protezy po usunięciu gałki ocznej. Dodatkowe metody to laseroterapia, termoterapia, krioterapia i terapia fotodynamiczna. W zaawansowanych przypadkach stosuje się terapię celowaną, immunoterapię oraz chemioterapię, a od 2022 roku dostępny jest lek tebentafusp-tnb (KIMMTRAK) zatwierdzony przez FDA.
- Wprowadzenie do czerniaka oka (Czerniak oka)
- Cele leczenia czerniaka oka
- Opcje leczenia czerniaka oka
- Obserwacja i monitorowanie
- Radioterapia
- Chirurgia
- Laseroterapia i inne metody miejscowe
- Leczenie systemowe
- Opieka pielęgniarska w czerniaku oka
- Rola specjalistycznej opieki pielęgniarskiej
- Opieka wspierająca i paliatywna
- Monitorowanie i obserwacja po leczeniu
- Wyzwania i wsparcie dla pacjentów
- Współpraca multidyscyplinarna w opiece nad pacjentem
- Powikłania i skutki uboczne leczenia
- Badania kliniczne i nowe kierunki leczenia
- Zalecenia dla praktyki pielęgniarskiej
Wprowadzenie do czerniaka oka (Czerniak oka)
Czerniak oka, znany również jako czerniak naczyniówki, czerniak wewnątrzgałkowy lub czerniak gałki ocznej, jest najczęstszym pierwotnym nowotworem gałki ocznej u dorosłych. Rozwija się w komórkach produkujących melaninę – barwnik, który nadaje skórze kolor. Oczy również posiadają komórki produkujące melaninę, w których może rozwinąć się czerniak.12 Mimo że jest to najczęstszy nowotwór gałki ocznej u dorosłych, schorzenie to jest stosunkowo rzadkie – występuje u około 5-6 osób na milion rocznie w Stanach Zjednoczonych.3
Większość czerniaków oka rozwija się w częściach, których pacjent nie może zobaczyć, patrząc w lustro, co sprawia, że wczesne wykrycie jest trudne. Dodatkowo, czerniak oka zazwyczaj nie powoduje wczesnych objawów.4 Kiedy wystąpią objawy, mogą obejmować: wrażenie błysków lub plamek (męty) w polu widzenia, rosnącą ciemną plamę na tęczówce, zmianę kształtu źrenicy, pogorszenie ostrości widzenia w jednym oku oraz utratę widzenia obwodowego.5
Cele leczenia czerniaka oka
Główne cele leczenia czerniaka oka to zmniejszenie ryzyka rozprzestrzeniania się nowotworu oraz zachowanie zdrowia i widzenia oka, gdy tylko jest to możliwe.1 Wczesne wykrycie tego typu nowotworu jest kluczowe dla ochrony przed przerzutami.23 Cel leczenia czerniaka oka polega na wykryciu guza we wczesnym stadium, aby zminimalizować ryzyko przerzutów.4
Wybór leczenia powinien być dokonany wspólnie przez pacjenta i lekarza. Radioterapia i chirurgia wydają się być równie skuteczne. Radioterapia oferuje najlepszą szansę na zachowanie widzenia w oku, jednak niektórzy pacjenci, którzy przechodzą radioterapię, mogą ostatecznie potrzebować również zabiegu chirurgicznego.5
Opcje leczenia czerniaka oka
Obserwacja i monitorowanie
W przypadku małych czerniaków oka, które nie rosną, lekarz może zalecić strategię obserwacji i monitorowania zmian. Jeśli czerniak jest mały i nie rośnie, lekarz może zdecydować się na oczekiwanie i obserwację w kierunku oznak wzrostu. Jeśli czerniak rośnie lub powoduje powikłania, pacjent może zdecydować się na leczenie w tym momencie.1
Radioterapia
Radioterapia jest najczęstszym leczeniem czerniaków oka, które nie dały przerzutów.1 Jest to leczenie z wyboru dla małych do średnich czerniaków oka.2 Wykorzystuje wysokie dawki promieniowania do niszczenia komórek nowotworowych. Dostępne są różne metody radioterapii:
- Brachyterapia płytkowa – najbardziej powszechna i skuteczna metoda leczenia czerniaka oka. Polega na umieszczeniu metalowego krążka (płytki) bezpośrednio pod czerniakiem na zewnętrznej białej części oka. Przez około 5 dni oko stopniowo absorbuje małe, bezpieczne dawki promieniowania z płytki, które celują i eliminują czerniaka.34
- Radiochirurgia Gamma Knife – nieinwazyjna procedura, która kieruje skupione promienie gamma na obszar czerniaka, aby zniszczyć komórki nowotworowe.5
- Terapia protonowa – uznawana za złoty standard opieki w przypadku czerniaka oka. Dostarcza silne dawki promieniowania do guza, oszczędzając otaczające zdrowe tkanki oka.67
Wadą radioterapii jest możliwość uszkodzenia nerwu wzrokowego i siatkówki, co potencjalnie może prowadzić do ślepoty w przyszłości.8
Chirurgia
Operacje stosowane w leczeniu czerniaka oka obejmują procedury usunięcia części oka lub całego oka. Rodzaj zabiegu zależy od wielkości i lokalizacji czerniaka oka:1
- Usunięcie czerniaka i niewielkiego obszaru zdrowej tkanki – może być opcją dla małych czerniaków.2
- Częściowa lamelarna sklerouweektomia (resekcja) – usunięcie części ściany oka wraz z guzem.34
- Enukleacja (usunięcie całego oka) – często stosowana w przypadku dużych guzów oka. Może być również stosowana, jeśli guz powoduje ból oka.5 Enukleacja jest zarezerwowana dla bardzo dużych guzów, zwłaszcza tych, które rozprzestrzeniły się poza ścianę oka lub są zlokalizowane wokół nerwu wzrokowego.6
Po usunięciu oka z czerniakiem, implant jest wstawiany w to samo miejsce, a mięśnie kontrolujące ruch oka są przymocowane do implantu, co pozwala implantowi się poruszać. Po pewnym czasie gojenia, wykonywane jest sztuczne oko (proteza). Przednia powierzchnia nowego oka będzie malowana na zamówienie, aby dopasować ją do istniejącego oka.7
Laseroterapia i inne metody miejscowe
Dostępne są również inne metody leczenia czerniaka oka:
- Laseroterapia (fotokoagulacja laserowa) – wykorzystuje laser na podczerwień do ogrzewania i niszczenia komórek nowotworowych.12
- Termoterapia – zastosowanie ciepła do zniszczenia komórek nowotworowych.34
- Krioterapia (kriopeksja) – procedura wykorzystująca skrajne zimno do leczenia małych guzów oka.5
- Terapia fotodynamiczna – wykorzystuje substancje światłoczułe i światło do niszczenia komórek nowotworowych.6
Leczenie systemowe
W przypadku zaawansowanego czerniaka oka lub gdy istnieje ryzyko przerzutów, mogą być stosowane metody leczenia systemowego:
- Terapia celowana – wykorzystuje leki atakujące specyficzne substancje chemiczne w komórkach nowotworowych.1
- Immunoterapia – wykorzystuje leki stymulujące układ odpornościowy organizmu do rozpoznawania i atakowania komórek nowotworowych.23
- Chemioterapia – stosowana w przypadku występowania przerzutów i może oferować pewną kontrolę nad chorobą.45
W styczniu 2022 roku Amerykańska Agencja ds. Żywności i Leków (FDA) zatwierdziła pierwszy w historii lek na czerniaka oka, tebentafusp-tnb (KIMMTRAK). To leczenie jest dostępne dla kwalifikujących się pacjentów.6
Opieka pielęgniarska w czerniaku oka
Rola specjalistycznej opieki pielęgniarskiej
Kliniczny specjalista pielęgniarstwa okulistycznego to wykwalifikowana pielęgniarka posiadająca specjalistyczną wiedzę na temat nowotworów oka. Organizuje opiekę między specjalistami oka a innymi pracownikami służby zdrowia. Pielęgniarka specjalistyczna pomaga również wspierać pacjenta podczas leczenia i upewnia się, że pacjent posiada potrzebne informacje.1
W procesie opieki nad pacjentem z czerniakiem oka, pielęgniarka nawigacyjna towarzyszy pacjentowi na każdym etapie, pomagając w planowaniu wizyt i rozwiązywaniu złożonych kwestii i pytań, które pojawiają się przy diagnozie czerniaka oka.2
Opieka wspierająca i paliatywna
Opieka wspierająca pomaga pacjentom sprostać fizycznym, praktycznym, emocjonalnym i duchowym wyzwaniom związanym z czerniakiem oka. Jest to ważna część opieki onkologicznej.1 Leczenie objawów czerniaka oka może być nazywane opieką paliatywną lub opieką wspierającą. Jest to ważna część opieki, niezależnie od tego, jakie leczenie pacjent otrzymuje. Często rozpoczyna się wkrótce po diagnozie i jest kontynuowana przez cały okres leczenia.2
W przypadku zaawansowanego nowotworu, leczenie może skupiać się na zarządzaniu objawami, takimi jak ból, oraz poprawie jakości życia bez próby wyleczenia choroby. Jest to nazywane leczeniem paliatywnym.3 Opieka paliatywna ma na celu poprawę jakości życia pacjenta i nie dotyczy tylko opieki pod koniec życia.4
Monitorowanie i obserwacja po leczeniu
Po zakończeniu leczenia czerniaka oka, pacjenci zazwyczaj wymagają regularnych kontroli. Zwykle odbywają się one co 6 miesięcy po leczeniu mającym na celu wyleczenie czerniaka oka. Ta praktyka kontynuowana jest przez 2 do 5 lat.1
Nawet jeśli czerniak jest wyleczony i występuje remisja w oku, konieczne jest całożyciowe monitorowanie systemowe pod kątem przerzutów, ponieważ przerzuty mogły wystąpić przed wykryciem nowotworu oka.23
Pacjenci z ryzykiem przerzutów są regularnie monitorowani pod kątem wczesnych oznak rozprzestrzeniania się nowotworu.4 Jeśli lekarz uważa, że istnieje ryzyko rozprzestrzenienia się czerniaka oka do innej części ciała, pacjent może mieć regularne badania ultrasonograficzne jamy brzusznej.5
Po leczeniu czerniaka oka, zespół medyczny zazwyczaj chce widzieć pacjenta dwa razy w roku na badania oka. Ważne są również okresowe badania obrazowe i badania krwi, aby sprawdzić, czy nie ma oznak choroby w reszcie organizmu.6
Wyzwania i wsparcie dla pacjentów
Wpływ na jakość życia i obraz ciała
Czerniak oka i jego leczenie mogą wpływać na samoocenę i obraz ciała pacjenta. Potrzeba czasu, aby przystosować się do zmiany wyglądu i nauczyć się radzić sobie z tymi zmianami.1
W przypadku utraty oka lub znacznego pogorszenia widzenia, zespół medyczny może zalecić noszenie ochronnych okularów, aby chronić funkcjonalne oko.2 Ważne jest również omówienie z lekarzem, jak posiadanie sztucznego oka może wpłynąć na prowadzenie pojazdu i inne codzienne czynności.3
Wsparcie psychologiczne i emocjonalne
Oprócz wsparcia oferowanego przez zespół leczący, specjalista od zdrowia psychicznego, taki jak pracownik socjalny lub doradca, może pomóc pacjentowi nauczyć się, jak radzić sobie i żyć z diagnozą czerniaka oka.4
Pacjent może uznać za pomocne rozmowę z kimś innym, kto miał podobne doświadczenia. Zespół medyczny może doradzić grupy wsparcia dostępne, aby pomóc pacjentowi radzić sobie z emocjami i codziennym życiem z sztucznym okiem.5
Wiele osób uważa regularne kontrole za dość niepokojące. Może pomóc poinformowanie kogoś bliskiego o swoich uczuciach. Wielu pacjentów uważa, że pomocne jest korzystanie z poradnictwa w trakcie lub po leczeniu nowotworu.6
Rola rodziny i bliskich
Ważne jest, aby pamiętać, że opieka nad chorym niesie ze sobą unikalne wyzwania. Usługi wsparcia obejmują również poradnictwo dla opiekunów.1 Wielu pacjentów uważa za pomocne zabieranie członka rodziny lub zaufanego przyjaciela na wizyty lub sesje leczenia. Ich obecność jest mile widziana, jeśli ułatwia proces opieki.2
Współpraca multidyscyplinarna w opiece nad pacjentem
Skład zespołu terapeutycznego
W zależności od leczenia, zespół terapeutyczny może składać się z różnych specjalistów ochrony zdrowia, takich jak:1
- Lekarz rodzinny (lekarz pierwszego kontaktu)
- Onkolog radioterapii
- Onkolog medyczny
- Pielęgniarka onkologiczna
- Inni specjaliści ochrony zdrowia
- Okulista
Najlepsza opieka w przypadku nowotworu oka wymaga współpracy między różnymi specjalistami od oka, w tym: patologami oka (specjalistami laboratoryjnymi, którzy koncentrują się na tkankach i komórkach oka), okulistami, chirurgami rekonstrukcyjnymi oka, chirurgami siatkówki.2
Komunikacja i decyzje terapeutyczne
Pacjenci z czerniakiem oka korzystają z wiedzy specjalistycznego zespołu. Współpracując ze sobą, onkolodzy okulistyczni, onkolodzy radioterapii, onkolodzy medyczni, patolodzy i neurolodzy tworzą skoordynowany, spersonalizowany plan leczenia.2
Zespół terapeutyczny docenia głos pacjenta w procesie opieki i zachęca do zadawania pytań i wyrażania obaw w dowolnym momencie.3 Przed rozpoczęciem jakiegokolwiek leczenia pacjent powinien upewnić się, że omówił i zrozumiał porady zespołu terapeutycznego. Można poprosić o drugą opinię, jeśli pacjent tego chce.4
Zadawanie lekarzowi tylu pytań, ile potrzeba, jest kluczowe. Wspólnie można zdecydować, które leczenie jest najlepsze dla pacjenta.5
Powikłania i skutki uboczne leczenia
Powikłania związane z czerniakiem oka
Powikłania czerniaka oka mogą obejmować:1
- Wzrost ciśnienia wewnątrz oka (jaskra) – Rosnący czerniak oka może powodować jaskrę. Objawy jaskry mogą obejmować ból oka i zaczerwienienie, a także niewyraźne widzenie.
- Utrata wzroku – Duże czerniaki oka często powodują utratę wzroku w dotkniętym oku i mogą powodować powikłania, takie jak odwarstwienie siatkówki, które również powoduje utratę wzroku.
Skutki uboczne leczenia
Obserwowane powikłania po leczeniu czerniaka oka mogą obejmować: zaćmę, odwarstwienie siatkówki, podwójne widzenie, jaskrę, retinopatię, neuropatię nerwu wzrokowego i martwicę twardówki.1
Pewien stopień utraty wzroku jest ryzykiem przy każdym rodzaju operacji.2 Leczenie dużych czerniaków oka zazwyczaj prowadzi do pewnej utraty wzroku.3
Badania kliniczne i nowe kierunki leczenia
Oprócz standardowych terapii, badania kliniczne oferują dodatkowe opcje. Badania kliniczne to badania badawcze testujące nowe terapie lub podejścia do leczenia określonej choroby. Pacjenci mogą przystąpić do badania klinicznego na dowolnym etapie leczenia nowotworu, nawet jeśli już rozpoczęli inny plan leczenia. Leki z badań klinicznych mogą być specyficzne dla określonych mutacji genowych lub dostosowane do stadium i lokalizacji nowotworu.1
Z większą liczbą badań klinicznych niż jakiekolwiek inne centrum onkologiczne w regionie, pacjenci mają dostęp do najbardziej zaawansowanych i innowacyjnych metod leczenia swojego specyficznego typu nowotworu oka.2
Kwalifikujący się pacjenci z czerniakiem oka, który z większym prawdopodobieństwem się rozprzestrzeni (przerzuty), mogą skorzystać z badania klinicznego zaawansowanych terapii celowanych.3
Liczba opcji leczenia dla czerniaka oka wysokiego ryzyka i z przerzutami szybko rośnie, a zespół onkologii okulistycznej będzie informował pacjentów o wszystkich dostępnych opcjach.4
Nowe biomarkery i diagnostyka
Nowe badania wskazują na obiecujące biomarkery w diagnozowaniu i monitorowaniu czerniaka oka. Krążące komórki hybrydowe (CHC) obecne we krwi pacjentów leczonych z powodu czerniaka oka dostarczają ważnych wskazówek na temat stadium choroby i przerzutów.1
Poziomy CHC mają potencjał jako biomarker prognostyczny. Obecnie dostępne są doskonałe molekularne testy prognostyczne oparte na tkance guza. Jednak niektóre guzy są trudne do biopsji, a pacjenci mogą unikać biopsji ze względu na ryzyko chirurgiczne. Biopsja samej tkanki guza może pominąć zmienność, która jest klinicznie ważna. Dodatkowo, po leczeniu guza pierwotnego, powtórzenie biopsji nie jest możliwe.2
W badaniu z 2022 roku wykazano, że pomiar poziomów CHC w momencie diagnozy może przewidzieć, u których pacjentów rozwinie się choroba przerzutowa. W przyszłości może istnieć nieinwazyjna metoda identyfikacji pacjentów, u których nastąpi progresja choroby, oraz stratyfikacja ryzyka dla badań klinicznych. Istniałaby również opcja ponownego testowania poziomów CHC w czasie, aby ocenić odpowiedzi na leczenie.3
Zalecenia dla praktyki pielęgniarskiej
Edukacja pacjenta i rodziny
Kluczowe aspekty edukacji pacjenta i rodziny w opiece nad czerniakiem oka obejmują:
- Informowanie o konieczności regularnych badań oka, szczególnie jeśli w rodzinie występował czerniak oka lub pacjent ma inne czynniki ryzyka. Im wcześniej zostanie wykryty czerniak oka, tym lepsze wyniki leczenia.1
- Zapewnienie pacjentowi i rodzinie zrozumienia stanu i opcji leczenia oraz opracowanie spersonalizowanego planu leczenia.2
- Informowanie o potencjalnym wpływie leczenia na wzrok i jakość życia.3
- Edukacja na temat znaków i objawów, które wymagają natychmiastowej konsultacji medycznej.4
Wsparcie w procesie adaptacji
Powrót do zdrowia po czerniaku oka i dostosowanie się do życia po leczeniu jest różne dla każdej osoby, w zależności od typu i stadium nowotworu, rodzaju leczenia i wielu innych czynników.1
Pielęgniarki onkologiczne pomagają pacjentom radzić sobie z emocjonalnymi i praktycznymi wyzwaniami związanymi z czerniakiem. Usługi wsparcia obejmują poradnictwo telefoniczne dla każdego dotkniętego nowotworem, a także specyficzną internetową grupę wsparcia dla pacjentów z czerniakiem.2
Oprócz partnerów klinicznych, pacjent ma do dyspozycji szereg specjalistów opieki wspierającej w zespole opiekuńczym, na których pacjent i jego rodzina mogą polegać. Pielęgniarki nawigacyjne, pracownicy socjalni, doradcy i inni robią wszystko, co w ich mocy, aby wspierać pacjenta przez całe doświadczenie związane z nowotworem.3
Koordynacja opieki i follow-up
Pielęgniarka onkologiczna organizuje opiekę między specjalistami od oka a innymi pracownikami służby zdrowia.1 Kieruje również pacjenta do odpowiednich specjalistów w zależności od potrzeb.
Po zakończeniu leczenia, pacjent będzie miał regularne wizyty kontrolne u swojego zespołu leczącego. Mogą one obejmować badania krwi lub badania fizykalne. Ważne jest, aby rozmawiać z zespołem leczącym o planie kontroli.2
Dla pacjentów z czerniakiem oka, który może dawać przerzuty, zaleca się dokładne monitorowanie, często przez wiele lat. Zespół medyczny opracowuje spersonalizowany plan monitorowania, aby śledzić stan zdrowia pacjenta w długim okresie.3
Należy kontaktować się z lekarzem lub pielęgniarką specjalistyczną w przypadku jakichkolwiek obaw między wizytami.4
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.