Choroba charcota-mariego-tootha
Diagnostyka i diagnoza
Choroba Charcota-Mariego-Tootha (CMT) to najczęstsza dziedziczna neuropatia obwodowa, charakteryzująca się postępującym osłabieniem dystalnych mięśni kończyn dolnych, zaburzeniami czucia, deformacjami stóp oraz osłabionymi odruchami głębokimi. Diagnostyka opiera się na szczegółowym badaniu klinicznym i wywiadzie rodzinnym, badaniach elektrofizjologicznych (NCS i EMG) oraz testach genetycznych. Kluczowym parametrem w NCS jest szybkość przewodzenia w nerwie pośrodkowym – wartość poniżej 38 m/s wskazuje na postać demielinizacyjną (CMT1), natomiast amplituda CMAP powinna wynosić co najmniej 0,5 mV. Elektrofizjologia pozwala na różnicowanie typów neuropatii oraz wykluczenie innych schorzeń, takich jak CIDP. EMG uzupełnia diagnostykę, oceniając aktywność mięśniową i potwierdzając charakter neuropatii.
Diagnostyka Choroby Charcota-Mariego-Tootha
Choroba Charcota-Mariego-Tootha (CMT) to najczęstsza dziedziczna neuropatia obwodowa, charakteryzująca się postępującym osłabieniem kończyn w wyniku uszkodzenia nerwów obwodowych. Diagnostyka CMT jest kluczowa dla edukacji pacjenta, poradnictwa, rozpoczęcia programu rehabilitacyjnego oraz kwalifikacji do badań klinicznych i terapeutycznych. Proces diagnostyczny obejmuje szczegółową ocenę kliniczną, badania elektrofizjologiczne, obrazowanie oraz testy genetyczne.12
Badanie kliniczne i wywiad rodzinny
Pierwszym krokiem w diagnostyce CMT jest dokładne badanie kliniczne i zebranie szczegółowego wywiadu medycznego oraz rodzinnego. Neurolog poszukuje charakterystycznych objawów neurologicznych takich jak:345
- Osłabienie mięśni dystalnych kończyn dolnych (szczególnie mięśni strzałkowych)
- Osłabienie ruchów zgięcia grzbietowego stopy (opadanie stopy)
- Zaburzenia czucia
- Deformacje stóp (wysokie sklepienie, stopa szpotawa)
- Osłabione lub nieobecne odruchy głębokie (szczególnie odruch skokowy)
- Zaburzenia chodu
- Osłabienie odwodzenia kciuka
Wywiad rodzinny jest szczególnie istotny, ponieważ CMT jest chorobą dziedziczną. Obecność podobnych objawów u członków rodziny może silnie wskazywać na CMT lub inną neuropatię dziedziczną. Należy jednak pamiętać, że brak wywiadu rodzinnego nie wyklucza CMT, ze względu na możliwość wystąpienia nowych mutacji lub zmienną ekspresję mutacji.89
Badania elektrofizjologiczne
Badania elektrofizjologiczne stanowią kluczowy element diagnostyki CMT i powinny być wykonane jako pierwsze przy podejrzeniu tej choroby. Pozwalają one potwierdzić obecność neuropatii oraz sklasyfikować jej typ (demielinizacyjny lub aksonalny).1011
Badanie przewodnictwa nerwowego
Badanie przewodnictwa nerwowego (NCS – Nerve Conduction Studies) mierzy siłę i szybkość sygnałów elektrycznych przewodzonych przez nerwy. Kluczowe parametry to:1213
- Latencje dystalne
- Amplitudy potencjałów czynnościowych
- Szybkości przewodzenia w nerwach ruchowych i czuciowych
Szybkość przewodzenia w nerwie pośrodkowym wynosząca mniej niż 38 m/s jest powszechnie stosowana jako kryterium różnicujące demielinizacyjną (CMT1) od aksonalnej (CMT2) postaci CMT. Zgodnie z kryteriami Hardinga i Thomasa, diagnoza CMT1 wymaga szybkości przewodzenia w nerwie pośrodkowym poniżej 38 m/s, z amplitudą złożonego potencjału czynnościowego mięśni (CMAP) wynoszącą co najmniej 0,5 mV.1415
Elektromiografia
Elektromiografia (EMG) polega na wprowadzeniu cienkiej elektrody igłowej przez skórę do mięśnia w celu oceny aktywności elektrycznej mięśni. Jest to badanie uzupełniające do badania przewodnictwa nerwowego, które pomaga określić, czy problem dotyczy nerwów czy mięśni. Niektóre typy CMT powodują charakterystyczne zmiany w aktywności elektrycznej, które można wykryć za pomocą EMG.1617
Badania elektrofizjologiczne są również pomocne w różnicowaniu CMT od innych neuropatii, takich jak przewlekła zapalna polineuropatia demielinizacyjna (CIDP) czy neuropatie nabyte.18
Badania genetyczne
Badania genetyczne są standardem w ustalaniu ostatecznej diagnozy CMT, dostarczają informacji dla poradnictwa medycznego, planowania reprodukcyjnego oraz kwalifikacji pacjentów do badań terapeutycznych.19
Istnieje ponad 100 genów związanych z CMT, co stanowi wyzwanie diagnostyczne. Jednak w większości przypadków CMT mutacje dotyczą ograniczonej liczby genów:2021
- Dla CMT1: PMP22, GJB1 i MPZ
- Dla CMT2: MFN2 i GJB1
- Dla CMT4: GDAP1, NDRG1, HK1 i SH3TC2
- Dla AR-CMT2: GDAP1
- Dla DI-CMT: GJB1 i MPZ
Racjonalne podejście do badań genetycznych w CMT obejmuje:2223
Diagnostyka stopniowa
Zalecane podejście diagnostyczne według GeneReviews:24
- Badanie pojedynczego genu w kierunku duplikacji/delecji PMP22 jako test pierwszego rzutu. Ponad 50% przypadków CMT jest spowodowanych duplikacją PMP22. Test wykrywa ponad 98% pacjentów z CMT 1A.25
- W przypadku prawidłowego wyniku badania PMP22, należy przejść do badania wielu genów, obejmującego siedem najczęściej zaangażowanych genów (GDAP1, GJB1, HINT1, MFN2, MPZ, SH3CT2 i SORD).
- Jeśli wyniki są nadal niejednoznaczne, można rozważyć kompleksowe badanie genomowe. Zwykle stosuje się sekwencjonowanie eksomowe, ale możliwe jest również sekwencjonowanie genomowe.
W praktyce klinicznej testy molekularne dla PMP22 (duplikacja) i badania sekwencji GJB1 identyfikują kandydatów do badań klinicznych, a w przyszłości mogą wskazać osoby, które skorzystają z leczenia.26
Technologia badań genetycznych
Obecnie do diagnostyki genetycznej CMT wykorzystuje się następujące metody:2728
- Multiplex Ligation-dependent Probe Amplification (MLPA) lub mikromacierz SNP (Single Nucleotide Polymorphism) do wykrywania zmian liczby kopii (duplikacje/delecje) w genie PMP22
- Sekwencjonowanie następnej generacji (NGS) do wykrywania wariantów sekwencji w wielu genach jednocześnie
- Sekwencjonowanie metodą Sangera do potwierdzenia nieznanych mutacji wykrytych przez NGS
W zależności od ośrodka i dostępności technologii, panel genów badanych metodą NGS może obejmować od kilkunastu do kilkudziesięciu genów związanych z CMT.2930
Należy pamiętać, że negatywny wynik badania genetycznego nie wyklucza CMT, ponieważ mogą istnieć nieznane jeszcze mutacje genowe lub mutacje w genach nieuwzględnionych w badaniu. Ponadto, niektóre regiony genomu, takie jak głębokie introny, regiony promotorowe i wzmacniające, obszary zawierające dużą liczbę powtórzeń tandemowych oraz warianty w DNA mitochondrialnym, mogą nie być objęte badaniem NGS.3132
Biopsja nerwu
Biopsja nerwu rzadko jest wskazana w diagnostyce CMT, szczególnie przy dostępności badań genetycznych. Procedura ta obejmuje pobranie małego fragmentu nerwu obwodowego (zwykle z łydki) przez nacięcie skóry.3334
Biopsja nerwu może być rozważana w następujących sytuacjach:3536
- Gdy inne badania są niejednoznaczne
- W przypadkach atypowych prezentacji klinicznych
- Gdy istnieje potrzeba różnicowania z innymi neuropatiami dziedzicznymi (np. amyloidoza)
Pod mikroskopem można obserwować charakterystyczne zmiany w strukturze nerwu, takie jak nieprawidłowa mielinizacja i zwyrodnienie włókien nerwowych, specyficzne dla danego typu choroby.37
Diagnostyka różnicowa
CMT może wykazywać objawy wspólne z innymi schorzeniami, dlatego ważne jest różnicowanie z:3839
- Przewlekłą zapalną polineuropatią demielinizacyjną (CIDP)
- Niedoborem witaminy B12
- Zaburzeniami krwi związanymi z niedoborem G6PD
- Nabytymi neuropatiami demielinizacyjnymi
- Sprzężoną z chromosomem X postacią CMT
- Neuropatią dziedziczną z nadwrażliwością na ucisk (HNPP)
W celu wykluczenia innych przyczyn neuropatii, mogą być wykonane dodatkowe badania:40
- Badania krwi: morfologia, hormony tarczycy, próby wątrobowe, VDRL, witamina B12, kwas foliowy, przeciwciała przeciwjądrowe, kinaza kreatynowa
- Elektroforeza białek surowicy i moczu
- Badanie płynu mózgowo-rdzeniowego
- Rezonans magnetyczny mózgu i rdzenia kręgowego
Diagnostyka prenatalna i preimplantacyjna
Dla par z rodzinnym występowaniem CMT, które planują posiadanie dziecka, dostępne są opcje diagnostyki prenatalnej i preimplantacyjnej:4142
- Biopsja kosmówki (CVS) – polega na pobraniu próbki łożyska z macicy i zbadaniu jej pod kątem znanych genów CMT, zwykle w 11-14 tygodniu ciąży
- Amniocenteza – badanie polegające na pobraniu próbki płynu owodniowego, zwykle między 15 a 20 tygodniem ciąży, która jest następnie badana pod kątem mutacji genetycznych wskazujących na CMT
- Diagnostyka genetyczna preimplantacyjna (PGD) – opcja dla niektórych par zagrożonych urodzeniem dziecka z CMT
Wyzwania diagnostyczne i niedodiagnozowanie CMT
CMT może być trudne do zdiagnozowania, szczególnie gdy nie ma ustalonej historii rodzinnej. Ze względu na heterogeniczność kliniczną i genetyczną, wielu pacjentów z CMT pozostaje niezdiagnozowanych lub jest błędnie diagnozowanych.4344
Badanie przeprowadzone w Danii wykazało, że 21,5% pacjentów zdiagnozowanych z nieokreśloną polineuropatią (UP) spełniało kryteria CMT. Sugeruje to, że rzeczywista częstość występowania CMT jest prawdopodobnie wyższa niż wcześniej raportowano.45
Należy rozważyć diagnostykę w kierunku CMT u pacjentów z:46
- Powoli postępującą neuropatią obwodową
- Wczesnym początkiem objawów (pierwsza lub druga dekada życia)
- Deformacjami stóp
- Rodzinnym występowaniem podobnych objawów
Podsumowanie diagnostyki CMT
Diagnostyka choroby Charcota-Mariego-Tootha wymaga kompleksowego podejścia obejmującego:4748
- Szczegółowe badanie kliniczne i wywiad rodzinny
- Badania elektrofizjologiczne (NCS i EMG)
- Badania genetyczne ukierunkowane na podstawie wyników badań elektrofizjologicznych
- W wybranych przypadkach biopsję nerwu
- Wykluczenie innych przyczyn neuropatii
Szczególnie ważne jest prawidłowe ukierunkowanie badań genetycznych, ponieważ ze względu na rosnącą liczbę genów patogennych związanych z CMT i znaczny koszt badań molekularnych, testy genetyczne muszą być specyficznie ukierunkowane.49
Ustalenie diagnozy genetycznej jest kluczowe dla poradnictwa genetycznego, planowania reprodukcyjnego oraz rozważenia pacjenta do potencjalnych nowych terapii w badaniach naukowych.50
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.