Choroba charcota-mariego-tootha
Objawy
Choroba Charcota-Mariego-Tootha (CMT) to najczęstsza dziedziczna neuropatia obwodowa, dotykająca około 1 na 2500 osób, charakteryzująca się postępującym uszkodzeniem nerwów ruchowych i czuciowych. Objawy pojawiają się zwykle między 5. a 15. rokiem życia, manifestując się osłabieniem mięśni dystalnych kończyn, zanikiem mięśni, deformacjami stóp (pes cavus, palce młotkowate, equinovarus) oraz zaburzeniami czucia, takimi jak drętwienie i mrowienie. Typowe objawy ruchowe to opadanie stopy, zaburzenia chodu i częste upadki, a w miarę progresji choroby dochodzi do osłabienia mięśni rąk, co utrudnia precyzyjne czynności manualne. CMT może również powodować ból neuropatyczny i mięśniowo-szkieletowy oraz znaczne zmęczenie, wynikające z większego wysiłku podczas poruszania się i zaburzeń snu. W cięższych postaciach obserwuje się powikłania takie jak skolioza, dysfagia, porażenie strun głosowych oraz niewydolność oddechową, szczególnie przy wczesnym początku choroby.
- Objawy i charakterystyka Choroby Charcota-Mariego-Tootha
- Objawy ruchowe w Chorobie Charcota-Mariego-Tootha
- Objawy czuciowe w Chorobie Charcota-Mariego-Tootha
- Zmęczenie i wpływ na codzienne funkcjonowanie
- Rzadziej występujące objawy Choroby Charcota-Mariego-Tootha
- Progresja i rokowanie w Chorobie Charcota-Mariego-Tootha
- Różnice między poszczególnymi typami CMT
- Czynniki wpływające na przebieg Choroby Charcota-Mariego-Tootha
- Podsumowanie objawów i progresji
Objawy i charakterystyka Choroby Charcota-Mariego-Tootha
Choroba Charcota-Mariego-Tootha (CMT) jest jedną z najczęstszych dziedzicznych neuropatii obwodowych, dotykającą około 1 na 2500 osób. Schorzenie to charakteryzuje się postępującym uszkodzeniem nerwów obwodowych, które przewodzą sygnały między mózgiem a mięśniami i receptorami czuciowymi w całym ciele. Prowadzi to do stopniowego osłabienia mięśni, zaników mięśniowych i zaburzeń czuciowych, głównie w kończynach dolnych i górnych.123
Początek objawów
Objawy CMT najczęściej pojawiają się między 5. a 15. rokiem życia, choć mogą wystąpić zarówno we wczesnym dzieciństwie, jak i w średnim czy późniejszym wieku dorosłym. U większości pacjentów pierwsze symptomy ujawniają się w okresie dojrzewania lub wczesnej dorosłości.123 Wczesne lub niemowlęce wystąpienie choroby zwykle koreluje z cięższym przebiegiem i większym stopniem niepełnosprawności.4
Pierwsze objawy mogą obejmować:56
- Chodzenie na palcach (szczególnie u dzieci)
- Częste potykanie się spowodowane osłabieniem mięśni odpowiedzialnych za unoszenie przedniej części stopy (opadanie stopy)
- Częste skręcenia i zwichnięcia stawu skokowego
- Problemy z pisaniem, używaniem sztućców i innymi czynnościami wymagającymi precyzji manualnej
- Opóźniony rozwój motoryczny u dzieci
Objawy ruchowe w Chorobie Charcota-Mariego-Tootha
Choroba Charcota-Mariego-Tootha wpływa głównie na nerwy ruchowe, prowadząc do osłabienia i zaniku mięśni. Objawy ruchowe są zwykle pierwszymi zauważalnymi symptomami choroby.12
Objawy w kończynach dolnych
CMT zazwyczaj rozpoczyna się od objawów w stopach i dolnych częściach nóg, które są związane z osłabieniem mięśni:345
- Opadanie stopy – trudność w unoszeniu stopy w stawie skokowym, powodująca charakterystyczny „stępujący” chód, gdzie pacjent musi nadmiernie podnosić nogę, aby stopa nie zahaczała o podłoże
- Zaburzenia chodu – niezgrabny lub wysoki krok, szuranie stopami, uderzanie stopami o podłogę podczas chodzenia
- Częste upadki i potknięcia z powodu zaburzeń równowagi i opadania stopy
- Częste skręcenia stawu skokowego z powodu niestabilności
- Zanik mięśni w dolnych częściach nóg, prowadzący do charakterystycznego wyglądu „odwróconej butelki szampana” lub „bocianich nóg”
Deformacje stóp i stawów
Wraz z postępem choroby, nierównomierne osłabienie mięśni prowadzi do deformacji stóp i palców:678
- Wysokie sklepienie stopy (pes cavus) – najczęściej występująca deformacja, pojawiająca się już we wczesnym stadium choroby
- Palce młotkowate (hammertoes) – zdeformowane, zgięte palce stóp
- Stopa końsko-szpotawa (equinovarus)
- Płaskostopie (pes planus) – rzadziej występująca deformacja, która może występować zamiast wysokiego sklepienia stopy
Deformacje stóp są wynikiem nierównomiernego osłabienia mięśni kontrolujących stopę. Z nieznanych przyczyn niektóre mięśnie kontrolujące stopę pozostają stosunkowo silne, podczas gdy przeciwstawne mięśnie stają się relatywnie słabsze. Te niezrównoważone siły mięśniowe oddziałują na kości stopy, powodując zmiany ich kształtu. W rezultacie powstaje bolesna, skręcona i zniekształcona stopa, która nieprawidłowo rozkłada ciężar ciała, utrudnia poruszanie się, powoduje częste upadki i zwichnięcia stawu skokowego.9
Objawy w kończynach górnych
W miarę postępu choroby objawy mogą rozprzestrzeniać się na ręce i ramiona:101112
- Osłabienie mięśni dłoni, prowadzące do trudności w wykonywaniu precyzyjnych czynności
- Problemy z chwytem – trudności w odkręcaniu słoików, używaniu kluczy, zapinaniu guzików
- Zaniki mięśni w dłoniach i przedramionach
- Drżenie mięśniowe
- Przykurcze palców, mogące prowadzić do deformacji dłoni („ręka szponiasta”)
Osłabienie rąk zwykle pojawia się po kilku latach od wystąpienia objawów w nogach, ponieważ najpierw atakowane są najdłuższe nerwy (te prowadzące do stóp i nóg).13
Objawy czuciowe w Chorobie Charcota-Mariego-Tootha
Oprócz objawów ruchowych, choroba Charcota-Mariego-Tootha powoduje również zaburzenia czuciowe, ponieważ uszkadza włókna nerwów czuciowych (aksony).12
Doznania czuciowe
Pacjenci z CMT mogą doświadczać różnorodnych objawów czuciowych:345
- Drętwienie w stopach, nogach, dłoniach i przedramionach
- Mrowienie lub uczucie pieczenia w kończynach
- Zmniejszona wrażliwość na ból, temperaturę i dotyk
- Zaburzenia propriocepcji (zdolności wyczuwania położenia własnego ciała), prowadzące do problemów z koordynacją i równowagą
- Zimne dłonie i stopy, związane z utratą izolującej tkanki mięśniowej w tych obszarach
Ból w CMT
W miarę postępu choroby mogą występować dwa rodzaje bólu:67
- Ból mięśniowo-szkieletowy – wynikający z obciążenia stawów i mięśni z powodu nieprawidłowego chodu i postawy
- Ból neuropatyczny – spowodowany uszkodzeniem nerwów, charakteryzujący się pieczeniem, mrowieniem lub ostrym bólem
Choroba Charcota-Mariego-Tootha może powodować silny, przewlekły ból. Ból ten może być wyniszczający i znacząco wpływać na jakość życia pacjenta. Może to być zarówno ból neuropatyczny, jak i mięśniowo-szkieletowy, a u wielu osób z CMT występują oba rodzaje bólu.89
Zmęczenie i wpływ na codzienne funkcjonowanie
Osoby z chorobą Charcota-Mariego-Tootha często doświadczają znacznego zmęczenia, co jest bezpośrednim wynikiem ich schorzenia. Powszechnie wiadomo, że osoba z CMT zwykle zużywa trzykrotnie więcej energii podczas wykonywania nawet najprostszych zadań w porównaniu z osobą bez tej choroby.1 Zmęczenie to może być spowodowane:23
- Większym wysiłkiem potrzebnym do poruszania się
- Bezsennem nocnym (apnea senna)
- Zespołem niespokojnych nóg
- Koniecznością zwiększonego wysiłku mięśni
Wraz z postępem choroby pacjenci mogą doświadczać trudności w wykonywaniu codziennych czynności:45
- Problemy z poruszaniem się, czasem wymagające pomocy w postaci ortez, lasek lub wózka inwalidzkiego
- Trudności w wykonywaniu precyzyjnych ruchów potrzebnych w codziennych czynnościach
- Problemy z równowagą zwiększające ryzyko upadków
Problemy z mobilnością i chodzeniem zwykle nasilają się wraz z wiekiem. Rzadko dochodzi do całkowitej utraty zdolności chodzenia, ale starsze osoby z CMT często potrzebują pomocy przy poruszaniu się.67
Rzadziej występujące objawy Choroby Charcota-Mariego-Tootha
Oprócz typowych objawów dotyczących kończyn, CMT może powodować szereg innych, mniej powszechnych objawów:12
Problemy z kręgosłupem i stawami
U pacjentów z CMT mogą wystąpić deformacje kręgosłupa i stawów:345
- Skolioza (boczne skrzywienie kręgosłupa) – może występować u 37-50% pacjentów z CMT typu 1
- Kifoza (przednio-tylne skrzywienie kręgosłupa)
- Kifoskolioza (gdy skolioza i kifoza występują jednocześnie)
- Zwichnięcia rzepki – mogą często występować w CMT, szczególnie u dzieci
- Dysplazja stawu biodrowego
Problemy oddechowe i bułkowe
Rzadziej występujące, ale poważne powikłania mogą obejmować:678
- Problemy z oddychaniem – szczególnie w nocy (bezdech senny)
- Trudności z połykaniem (dysfagia)
- Problemy z mową – cichszy głos z powodu osłabienia mięśni krtani
- Porażenie strun głosowych – zwykle bardziej problematyczne u dzieci niż u dorosłych
W najcięższych postaciach choroby najbardziej niebezpiecznym objawem jest osłabienie mięśni kontrolujących oddychanie i połykanie. Może to prowadzić do niewydolności oddechowej, zapalenia płuc i innych komplikacji, które mogą zagrażać życiu. Takie powikłania są bardziej prawdopodobne, gdy objawy CMT pojawiają się wcześniej w życiu, zwłaszcza w dzieciństwie.9
Problemy z narządami zmysłów
U niektórych pacjentów, szczególnie przy określonych podtypach CMT, mogą wystąpić:101112
- Problemy ze wzrokiem – z powodu atrofii nerwu wzrokowego i/lub wolno reagujących źrenic
- Utrata słuchu – stopniowa, niekiedy prowadząca do głuchoty
- Problemy z układem przedsionkowym – prowadzące do pogorszenia równowagi
Progresja i rokowanie w Chorobie Charcota-Mariego-Tootha
Choroba Charcota-Mariego-Tootha jest schorzeniem postępującym, co oznacza, że objawy stopniowo nasilają się z czasem.12
Charakter progresji
Przebieg choroby charakteryzuje się:345
- Powolną progresją – objawy nasilają się stopniowo przez wiele lat
- Okresami stabilizacji – pacjenci często doświadczają długich okresów bez wyraźnego pogorszenia
- Zróżnicowanym tempem – pogorszenie może przyspieszyć po 50. roku życia w przypadku CMT typu 1A
Choroba CMT postępuje powoli i stopniowo, ale nieubłaganie. Objawy zwykle pogarszają się nawet przy właściwym leczeniu i najlepszych wysiłkach pacjenta.6
Różnice w przebiegu
Ciężkość objawów i tempo progresji mogą się znacznie różnić w zależności od:789
- Typu CMT – różne typy choroby mają odmienne tempo progresji i nasilenie objawów
- Wieku wystąpienia – wczesny początek zwykle koreluje z cięższym przebiegiem
- Konkretnej mutacji genetycznej powodującej chorobę
Warto zauważyć, że ciężkość objawów może znacznie się różnić, nawet wśród członków tej samej rodziny z tą samą mutacją genetyczną.1011
Wpływ na długość życia
W większości przypadków CMT nie jest chorobą zagrażającą życiu i zwykle nie wpływa na oczekiwaną długość życia:121314
- Większość osób z CMT prowadzi pełne, aktywne życie
- Choroba rzadko prowadzi do znacznej niepełnosprawności
- W ciężkich przypadkach lub przy rzadszych podtypach może dojść do poważnych powikłań
Istnieją jednak rzadkie przypadki, w których CMT może skrócić długość życia ze względu na osłabienie mięśni oddechowych, brak aktywności, depresję i choroby współistniejące.15
Różnice między poszczególnymi typami CMT
Choroba Charcota-Mariego-Tootha obejmuje grupę zaburzeń o różnym przebiegu klinicznym i różnym obrazie genetycznym.123
CMT typu 1
CMT1 jest grupą autosomalnie dominujących demielinizacyjnych neuropatii obwodowych:456
- Zwykle rozwija się w pierwszej lub drugiej dekadzie życia
- Pierwsze objawy to zazwyczaj osłabienie mięśni stóp i deformacje stóp
- Charakteryzuje się powolną progresją
- Pacjenci mogą wymagać ortez stawu skokowego, ale zwykle zachowują zdolność chodzenia
CMT typu 2
- Normalną lub nieznacznie spowolnioną prędkością przewodzenia nerwów motorycznych
- Bardzo zmiennym wiekiem wystąpienia, nawet w obrębie rodzin
- Główne objawy to osłabienie mięśni dystalnych kończyn, zanik mięśni, chód stępujący i opadanie stopy
- Deformacje stóp, zaburzenia czuciowe i osłabienie odruchów
CMT typu 3 i 4
CMT3 (zespół Dejerine’a-Sottasa) i CMT4 są cięższymi formami choroby:91011
- CMT3 jest widoczna już przy urodzeniu, z ciężkimi objawami, które stopniowo się pogarszają
- Dziecko z CMT3 może rozwinąć skoliozę i może nie być w stanie chodzić
- CMT4 to autosomalnie recesywne formy CMT, zwykle związane z bardzo szybką progresją i wczesnym początkiem
- Objawy CMT4 są gorsze niż w przypadku CMT1 lub CMT2 i zwykle dotykają mięśni bliższych tułowia
CMT sprzężone z chromosomem X
- Opóźnionym rozwojem motorycznym
- Przejściowymi i odwracalnymi deficytami neurologicznymi
- Objawami takimi jak parapareza, monopareza, drętwienie, afazja motoryczna, dyzartria, dysfagia i drżenie
- Różnice w objawach między płciami – kobiety z CMTX1 mają zwykle łagodniejsze objawy niż mężczyźni
Czynniki wpływające na przebieg Choroby Charcota-Mariego-Tootha
Na ciężkość i progresję choroby CMT mogą wpływać różne czynniki:12
Czynniki wewnętrzne
Do wewnętrznych czynników wpływających na przebieg choroby należą:34
- Konkretna mutacja genetyczna – różne mutacje mogą powodować różne podtypy CMT o zróżnicowanym przebiegu
- Wiek wystąpienia pierwszych objawów – wczesny początek zwykle wiąże się z cięższym przebiegiem
- Płeć – w niektórych podtypach, jak CMTX1, kobiety mogą mieć łagodniejsze objawy niż mężczyźni
Czynniki zewnętrzne
Czynniki, które mogą pogarszać objawy CMT:56
- Choroby współistniejące – niedoczynność tarczycy, cukrzyca, otyłość
- Ekspozycja na toksyny
- Długotrwałe unieruchomienie – np. podczas rekonwalescencji po innym urazie
- Niektóre leki – mogą powodować zaostrzenie objawów
Podsumowanie objawów i progresji
Choroba Charcota-Mariego-Tootha jest schorzeniem neurologicznym o złożonym obrazie klinicznym, charakteryzującym się głównie postępującym osłabieniem mięśni i zaburzeniami czuciowymi.12
Typowa progresja choroby obejmuje:3
- Początkowe objawy w stopach i nogach – osłabienie, deformacje stóp, zaburzenia chodu
- Stopniowe rozprzestrzenianie się objawów na ręce i ramiona
- Postępujące osłabienie mięśni i zanik, prowadzące do zwiększonych trudności w poruszaniu się
- Zmniejszona wrażliwość dotykowa, ból i problemy z równowagą
- Możliwy rozwój rzadszych komplikacji – problemy z kręgosłupem, oddychaniem, słuchem czy wzrokiem
Pomimo że choroba Charcota-Mariego-Tootha jest schorzeniem postępującym i nieuleczalnym, większość pacjentów może prowadzić pełne i aktywne życie. Odpowiednie leczenie objawowe, fizjoterapia i wsparcie mogą znacząco poprawić jakość życia osób z tym schorzeniem.45
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.