Ból kończyny resztkowej
Etiologia i przyczyny
Ból kończyny resztkowej (residual limb pain) dotyka 50-80% pacjentów po amputacji i różni się od bólu fantomowego, choć oba mogą współistnieć. Etiologia bólu jest wieloczynnikowa, obejmując niedokrwienie spowodowane chorobą naczyń obwodowych, uszkodzenia naczyń podczas amputacji oraz zwężenia naczyń zaopatrujących kikut. Neuropatia i nerwiaki powstające w miejscu przecięcia nerwów są główną przyczyną bólu neuropatycznego, który manifestuje się jako ból elektryczny, przeszywający, mrowienie lub palący, często nasilany przez ucisk protezy. Centralna sensytyzacja w rdzeniu kręgowym, związana z nadaktywnością receptorów NMDA, potęguje dolegliwości. Dodatkowo, osteofity, heterotopowe kostnienie, nieprawidłowe pokrycie tkanek miękkich oraz problemy z dopasowaniem protezy mogą generować ból mechaniczny. Infekcje tkanek miękkich i kości (osteomyelitis) występują u 20-41% pacjentów po amputacji, szczególnie w przypadku amputacji jednoetapowej, i stanowią istotny czynnik bólu.
- Etiologia bólu kończyny resztkowej
- Przyczyny naczyniowe
- Nerwowe przyczyny bólu
- Problemy kostne i tkanki miękkie
- Problemy związane z protezą
- Infekcje i problemy skórne
- Guzy/nowotwory
- Czynniki związane z zabiegiem chirurgicznym
- Czynniki predysponujące i ryzyko
- Czynniki psychologiczne
- Związek między bólem kończyny resztkowej a bólem fantomowym
- Implikacje kliniczne i wpływ na życie pacjenta
- Podsumowanie etiologii bólu kończyny resztkowej
Etiologia bólu kończyny resztkowej
Ból kończyny resztkowej (ang. residual limb pain, ból kikuta) to rodzaj bólu odczuwanego w części kończyny, która pozostała po amputacji. Jest to powszechny problem dotykający ponad połowę pacjentów po amputacji, a według niektórych badań nawet do 75-80% wszystkich osób po amputacji kończyn 123. Ból ten różni się od bólu fantomowego, który jest odczuwany w nieistniejącej już części kończyny, chociaż obydwa typy bólu mogą współistnieć i wzajemnie na siebie wpływać.
Przyczyny naczyniowe
Jedną z głównych przyczyn bólu kończyny resztkowej są problemy naczyniowe, które mogą prowadzić do niedokrwienia tkanek w kikucie 45. Niedostateczne ukrwienie może być wynikiem:
- Choroby naczyń obwodowych, która często była również przyczyną pierwotnej amputacji
- Uszkodzenia naczyń podczas operacji amputacji
- Zwężenia lub zamknięcia naczyń zaopatrujących kikut
Pacjenci, u których amputacja była konieczna z powodu złego krążenia (choroba tętnic obwodowych), mogą mieć gorsze krążenie również w kończynie resztkowej, co może być trudne do zdiagnozowania, ale stanowi istotną przyczynę bólu 4.
Nerwowe przyczyny bólu
Uszkodzenia i zaburzenia nerwowe stanowią jedną z najważniejszych i najczęstszych przyczyn bólu kończyny resztkowej 7:
Nerwiak
Nerwiak (neuroma) to splątana masa tkanki nerwowej, która powstaje w miejscu przecięcia nerwu podczas amputacji 48. Podczas amputacji dochodzi do znacznego urazu nerwów i otaczających tkanek, co powoduje zakłócenie normalnych sygnałów aferentnych i eferentnych związanych z amputowaną kończyną 9.
Proksymalne części przeciętych nerwów zaczynają tworzyć nerwiaki, a same nerwy stają się nadpobudliwe z powodu zwiększenia liczby kanałów sodowych, co prowadzi do spontanicznych wyładowań 910. Ból spowodowany nerwiakiem często opisywany jest jako elektryczny, przeszywający, mrowienie, ostry, kłujący lub pulsujący 4.
Nerwiaki są uważane za główną przyczynę bólu kończyny resztkowej i mogą być niezwykle wrażliwe, szczególnie gdy proteza (lej) naciska na nie 1112.
Neuropatia
Ból neuropatyczny (związany z uszkodzeniem nerwów) jest powszechny u pacjentów po amputacji i jest zwykle opisywany jako strzelający lub palący ból 7. Typowo rozwija się w ciągu 7 dni od amputacji 13.
W rdzeniu kręgowym zachodzi proces nazywany centralną sensytyzacją. Jest to zjawisko, w którym aktywność neuronalna zwiększa się, pole receptorowe neuronów rozszerza się, a nerwy stają się nadwrażliwe 9. Przyczyną jest zwiększona aktywność receptorów NMDA (N-metylo-D-asparaginianu) w rogu grzbietowym rdzenia kręgowego, co czyni je bardziej podatnymi na aktywację przez substancję P, tachykininy i neurokininy, a następnie prowadzi do regulacji w górę receptorów w tym obszarze 9.
Uwięzienie nerwu
Inną przyczyną bólu neuropatycznego może być uwięznienie nerwów w tkance bliznowatej, która tworzy się po amputacji 1415. Ten problem może być szczególnie dotkliwy, gdy nerw jest uciskany przez bliznę lub gdy jest rozciągany podczas ruchu kikuta.
Problemy kostne i tkanki miękkie
Problemy związane z układem kostnym i tkankami miękkimi są również częstymi przyczynami bólu kończyny resztkowej 1:
Wyrośla/bolesne narośty kostne
Osteofity (wyrośla kostne) i ostrogi kostne mogą tworzyć się na końcu kości po amputacji 14. Nadmierny wzrost kości czasami formuje się wokół końca amputowanej kończyny; jest to czasami nazywane „ostrogą kostną” 14. Te „dodatkowe” fragmenty kości mogą powodować punkty nacisku, które zakłócają dopasowanie protezy 11.
Heterotopowe kostnienie (HO) to formowanie się dojrzałej kości blaszkowatej w tkance, która normalnie nie ulega kostnieniu. Zmiany te są często bezobjawowe, ale wynikający z nich ból lub sztywność stawu mogą poważnie wpłynąć na funkcjonowanie pacjenta 16.
Nieprawidłowe pokrycie tkankami miękkimi
Nieodpowiednie pokrycie tkanek miękkich na końcu kości może być spowodowane nieprawidłowym przycięciem kości na końcu kończyny resztkowej podczas operacji, co może powodować ból podczas noszenia protezy 14.
Niedostateczne wypełnienie mięśniowe nad odciętymi końcami kości również może prowadzić do bólu 17. Odma mięśniowa może być przyczyną bólu, choć zdarza się stosunkowo rzadko 16.
Problemy związane z protezą
Problemy związane z dopasowaniem lub użytkowaniem protezy mogą być znaczącym źródłem bólu kończyny resztkowej 1:
- Nieprawidłowo dopasowana proteza może powodować nadmierny nacisk na określone obszary kikuta
- Tarcie między protezą a kikutem może prowadzić do podrażnień skóry i bólu
- Niektórzy pacjenci z tradycyjnie zamocowaną protezą (socket-secured prosthesis) doświadczają przewlekłego, nawracającego bólu kończyny resztkowej spowodowanego przewlekłym podrażnieniem skóry wynikającym z pocenia się oraz owrzodzeń z powodu nacisku i tarcia 7
Infekcje i problemy skórne
Infekcje mogą być istotną przyczyną bólu kończyny resztkowej 1. Mogą one obejmować:
- Infekcje skóry i tkanek miękkich kikuta
- Głębokie infekcje tkanek, takie jak zapalenie szpiku kostnego (osteomyelitis) 17
- Infekcje przeszczepu naczyniowego 17
Infekcja kończyn resztkowych jest nieszczęśliwym, ale spodziewanym powikłaniem, które występuje w 20-41% amputacji spowodowanych urazem lub chorobą naczyniową, szczególnie w przypadku operacji jednoetapowej 16.
Problemy skórne, takie jak zapalenie skóry kikuta, owrzodzenia i infekcje, mogą również przyczyniać się do bólu 18.
Guzy/nowotwory
Rzadziej spotykaną, ale istotną przyczyną bólu kończyny resztkowej mogą być guzy lub nowotwory rozwijające się w kikucie 1. Mogą one powstawać de novo lub być związane z chorobą podstawową, która była przyczyną amputacji.
Czynniki związane z zabiegiem chirurgicznym
Sam zabieg amputacji może prowadzić do bólu kończyny resztkowej z następujących powodów 14:
- Uraz chirurgiczny, w tym zmniejszenie dopływu krwi do kończyny
- Pęknięcie rany
- Krwiak
- Źle dopasowana proteza przygotowawcza 17
Czynniki predysponujące i ryzyko
Niektóre badania wykazały, że czynniki ryzyka bólu kończyny resztkowej mogą obejmować 1:
- Poziom amputacji (jak wysoko na ciele amputowano kończynę)
- Natężenie bólu przed amputacją
- Przyczyna amputacji
- Starszy wiek w momencie amputacji
Ból jest bardziej powszechny u pacjentów z krótkimi pozostałymi strukturami szkieletowymi i/lub deformacjami tkanek miękkich kończyny resztkowej 7.
Czynniki psychologiczne
Stres emocjonalny, taki jak strach i brak wsparcia emocjonalnego, może nasilać ból 119. Przewlekły ból może wpływać na sen, zwiększać poziom stresu i problemy ze zdrowiem psychicznym (np. lęk, depresję, zaburzenia związane z używaniem substancji) 7.
Ból przewlekły okazał się być wieloczynnikowy, z silnym komponentem psychologicznym. Ból kończyny resztkowej może często rozwinąć się w zespół bólu przewlekłego i aby leczenie miało większą szansę powodzenia, należy uwzględnić zachowania bólowe pacjenta i przetwarzanie bólu 20.
Związek między bólem kończyny resztkowej a bólem fantomowym
Istnieje silna korelacja między bólem kończyny resztkowej a bólem fantomowym 21. Pacjenci dotknięci bólem fantomowym wykazują wyższą obecność bólu kończyny resztkowej w porównaniu z pacjentami bez bólu fantomowego 21.
Zaobserwowano, że problematyczne nerwiaki w kikucie amputacyjnym mogą przyczyniać się do rozwoju bólu fantomowego, ponieważ po leczeniu nerwiaków ból fantomowy również ulegał poprawie 22. Bolesne obszary kończyny resztkowej (tzw. punkty spustowe) mogą wywoływać/wyzwalać ból fantomowy i fantomowe doznania 23.
Osoby z przewlekłym bólem kończyny resztkowej zazwyczaj doświadczają również bólu fantomowego 24. Ból kikuta może być wynikiem nieprawidłowego wzrostu na uszkodzonych zakończeniach nerwowych (nerwiak) 24.
Implikacje kliniczne i wpływ na życie pacjenta
Ból kończyny resztkowej wpływa na jakość życia i może utrudniać korzystanie z protezy kończyny 25. Osoby z bólem kończyny resztkowej mogą być bardziej narażone na depresję lub lęk niż osoby, które nie doświadczają bólu 12.
Przewlekły ból może wpływać na sen, zwiększać poziom stresu i problemy ze zdrowiem psychicznym (np. lęk, depresja, zaburzenia związane z używaniem substancji) 7.
Po amputacji kończyny dolnej z powodu zmienionego wzorca chodu, zmniejszonego obciążenia, zaniku z bezczynności i braku działania mięśniowego, nie jest rzadkością, że osoby z bólem kończyny resztkowej rozwijają również osteoporozę lub utratę gęstości kości 26.
Znajomość wysokiej częstości występowania bólu kończyny resztkowej i objawowych nerwiaków może prowadzić do większej świadomości wśród lekarzy, co z kolei zapewni szybkie i adekwatne postępowanie terapeutyczne 27.
Podsumowanie etiologii bólu kończyny resztkowej
Ból kończyny resztkowej jest złożonym problemem o wieloczynnikowej etiologii. Główne przyczyny obejmują 1317:
- Problemy naczyniowe i niedokrwienie
- Neuropatię i tworzenie się nerwiaków
- Problemy kostne, takie jak osteofity i heterotopowe kostnienie
- Nieprawidłowe pokrycie tkankami miękkimi
- Problemy związane z dopasowaniem i użytkowaniem protezy
- Infekcje i problemy skórne
- Guzy i nowotwory
- Urazy chirurgiczne
- Czynniki psychologiczne, które mogą nasilać doświadczanie bólu
Zrozumienie tych różnorodnych przyczyn jest kluczowe dla skutecznego leczenia bólu kończyny resztkowej i poprawy jakości życia pacjentów po amputacji 28.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.