Białaczka
Epidemiologia
Białaczka to heterogeniczna grupa nowotworów hematologicznych charakteryzująca się nieprawidłową proliferacją i akumulacją niedojrzałych komórek krwiotwórczych w szpiku, krwi obwodowej i narządach pozaszpikowych. W 2018 roku zarejestrowano globalnie 437 033 nowe przypadki i 309 006 zgonów z powodu białaczki, co stanowiło 3,3% wszystkich nowotworów w USA. Wskaźniki zachorowalności wynoszą około 11 na 100 000 osób, a śmiertelności około 3,2 na 100 000. Typy białaczki różnią się wiekiem szczytowego zachorowania: przewlekła białaczka limfocytowa (CLL) dotyczy głównie osób starszych (średni wiek diagnozy 70 lat), ostra białaczka limfoblastyczna (ALL) najczęściej występuje u dzieci (szczyt 1-4 lata), a ostra białaczka szpikowa (AML) u osób w wieku około 70 lat. Występują także różnice rasowe i etniczne w zachorowalności, np. wyższa częstość ALL u osób rasy białej i latynoskiej w USA. Czynniki ryzyka obejmują ekspozycję na promieniowanie jonizujące, chemioterapię, czynniki genetyczne (np. zespół Downa, mutacje ETV6), narażenie na benzen oraz czynniki środowiskowe i styl życia, takie jak palenie tytoniu. Epidemiologia molekularna i monitoring trendów zachorowalności są kluczowe dla zrozumienia etiologii i optymalizacji leczenia białaczki.
Epidemiologia białaczki – wprowadzenie
Białaczka jest heterogeniczną grupą nowotworów hematologicznych wynikających z dysfunkcyjnej komórek krwiotwórczych” class=”to-tag” data-termid=”74828″>proliferacji komórek krwiotwórczych. Charakteryzuje się nieprawidłowym wzrostem i akumulacją niedojrzałych komórek krwi w szpiku kostnym, krwi obwodowej oraz narządach pozaszpikowych. Białaczka stanowi istotny problem zdrowotny na całym świecie, będąc jedną z najczęstszych chorób nowotworowych zarówno u dorosłych, jak i u dzieci. Według danych GLOBOCAN, w 2018 roku białaczka była 15. najczęściej diagnozowanym nowotworem i 11. przyczyną śmiertelności nowotworowej na świecie, odpowiadając za 437 033 nowych przypadków zachorowań i 309 006 zgonów z powodu raka.1
Białaczka reprezentuje 3,3% wszystkich nowych przypadków nowotworów w Stanach Zjednoczonych. Według prognoz na 2025 rok, szacuje się, że wystąpi 66 890 nowych przypadków białaczki, a około 23 540 osób umrze z powodu tej choroby.2 Baza danych Surveillance, Epidemiology, and End Results (SEER) podaje, że w 2021 roku w USA zdiagnozowano około 61 090 nowych przypadków białaczki, co stanowiło 3,2% wszystkich nowych przypadków nowotworów, czyniąc białaczkę 10. najczęstszym nowotworem w Stanach Zjednoczonych.3
Globalne różnice w zachorowalności
Geograficzne rozmieszczenie obciążenia białaczką jest zróżnicowane w zależności od poziomu rozwoju kraju, przy czym standaryzowane względem wieku wskaźniki zachorowalności i śmiertelności są wyższe w krajach bardziej rozwiniętych.4 Dane GLOBOCAN wskazują na globalną zachorowalność wynoszącą 474 519 przypadków, z czego 67 784 dotyczy Ameryki Północnej. Standaryzowane względem wieku wskaźniki zachorowalności wynoszą około 11 na 100 000 osób, a wskaźnik śmiertelności około 3,2.5
Białaczka występuje częściej w krajach wysoko rozwiniętych oraz wśród osób rasy białej w Stanach Zjednoczonych. Ogólny standaryzowany względem wieku wskaźnik zachorowalności na białaczkę w USA jest najwyższy wśród białych (15 na 100 000), następnie czarnych (11 na 100 000) i Latynosów (10,6 na 100 000).6 Najwyższa zachorowalność na białaczkę występuje we Włoszech, Stanach Zjednoczonych, Szwajcarii i Kostaryce. W Europie ogólnie zachorowalność na białaczkę limfoblastyczną z prekursorów komórek B wzrasta o około 1% rocznie.7
W krajach rozwijających się występuje większe obciążenie białaczką. W Meksyku, na przykład, białaczka była dziewiątym najczęstszym nowotworem i siódmą najczęstszą przyczyną śmiertelności związanej z nowotworami.8 W Arabii Saudyjskiej białaczka zajmowała piąte miejsce wśród innych typów nowotworów w populacji saudyjskiej, z rosnącą częstością występowania wśród osób w różnym wieku, płci i regionach.9
Trendy czasowe w zachorowalności i śmiertelności
W Stanach Zjednoczonych odnotowuje się spadek zarówno zachorowalności, jak i śmiertelności związanej z białaczką. Według danych SEER, standaryzowane względem wieku wskaźniki dla nowych przypadków białaczki spadały średnio o 0,5% rocznie w latach 2013-2022. Standaryzowane względem wieku wskaźniki śmiertelności spadały średnio o 1,8% rocznie w latach 2014-2023.10 Od 2006 roku zachorowalność na tę chorobę wzrosła średnio o 0,6% rocznie, podczas gdy śmiertelność zmniejszyła się o średnio 1,5% rocznie.11
W Tajwanie surowy roczny wskaźnik zachorowalności na ostrą białaczkę szpikową (AML) wzrósł z 2,78 do 3,21 przypadków na 100 000 osób w latach 2006-2015. Jednak standaryzowane względem wieku wskaźniki zachorowalności na AML nieznacznie spadły z 2,47 do 2,41 przypadków na 100 000 osób w tym samym okresie.12 W Iranie analiza Joinpoint wykazała znaczący trend wzrostowy standaryzowanego wskaźnika zachorowalności dla obu płci, ale jednocześnie trend spadkowy dla morfologii ALL, ALM i CLL.13
Różnice demograficzne w zachorowalności
Wiek i płeć
Rozkład zachorowalności na białaczkę według wieku zależy od jej typu. Ogólnie białaczki chroniczne charakteryzują się unimodalnym rozkładem, gdzie wskaźniki zachorowalności rosną wraz z wiekiem.14 Najwyższa częstość występowania przewlekłej białaczki limfocytowej (CLL) występuje wśród osób starszych, ze średnim wiekiem diagnozy około 70 lat. CLL rzadko występuje u osób poniżej 40 roku życia i jest niezwykle rzadka u dzieci.15
Ostra białaczka limfoblastyczna (ALL) jest najczęstszym nowotworem dziecięcym, z największą częstością występowania u dzieci w wieku od 1 do 4 lat i najniższą w wieku 25-45 lat.16 W Stanach Zjednoczonych, ALL stanowi około pięć razy częstszy rodzaj białaczki u dzieci niż ostra białaczka szpikowa (AML). Rocznie diagnozuje się około 2500-3500 nowych przypadków ALL u dzieci, z częstością występowania około 3,4 przypadków na 100 000.17
Białaczka włochatokomórkowa (HCL) dotyka głównie osoby w średnim wieku, ze średnią wieku diagnozy 50 lat, ale z szerokim zakresem od 28 do 79 lat. Wykazuje silną przewagę u mężczyzn, ze stosunkiem mężczyzn do kobiet wynoszącym około 4:1.18
Mimo że białaczka występuje we wszystkich grupach wiekowych, jest częstsza u osób starszych. Wskaźniki zgonów z powodu białaczki są wyższe wśród osób starszych, a odsetek zgonów z powodu białaczki jest najwyższy wśród osób w wieku 75-84 lat.19 W przypadku ostrej białaczki szpikowej (AML) mediana wieku w momencie diagnozy wynosi około 70 lat.20
| Typ białaczki | Średni wiek diagnozy | Stosunek mężczyzn do kobiet | Szczyt zachorowalności |
|---|---|---|---|
| Przewlekła białaczka limfocytowa (CLL) | 70 lat | 1.4:1 | Osoby starsze, rzadko poniżej 40 roku życia |
| Ostra białaczka limfoblastyczna (ALL) | 13 lat (mediana) | 1.2:1 | Wiek 2-5 lat, drugi szczyt powyżej 50 roku życia |
| Ostra białaczka szpikowa (AML) | 70 lat | 1.2:1 | Osoby starsze |
| Przewlekła białaczka szpikowa (CML) | 65 lat | 1.4:1 | Osoby starsze, rzadko u dzieci |
| Białaczka włochatokomórkowa (HCL) | 50 lat | 4:1 | Osoby w średnim wieku (zakres 28-79 lat) |
Rasa i etniczność
Zachorowalność na białaczkę różni się w zależności od rasy i pochodzenia etnicznego. W Stanach Zjednoczonych zachorowalność na ALL jest wyższa u osób pochodzenia latynoskiego i rasy białej niż u osób rasy czarnej i azjatyckiej.21 Badanie bazy SEER wykazało, że zachorowalność na ALL w USA jest około dwa razy niższa wśród Afroamerykanów w porównaniu do osób rasy białej. Stosunek mężczyzn do kobiet wynosi 1,2:1.22
Białaczka włochatokomórkowa (HCL) rzadziej występuje u osób pochodzenia azjatyckiego, afrykańskiego i arabskiego, a częściej u osób rasy białej, szczególnie wśród osób pochodzenia żydowskiego. Standaryzowane względem wieku wskaźniki zachorowalności na HCL (na 1 milion populacji powyżej 20 roku życia) u mężczyzn wynosiły 0,7 wśród osób rasy czarnej, 1,5 wśród Azjatów i 3,5 wśród białych pochodzenia nielatynoskiego.23
Przewlekła białaczka szpikowa (CML) nie wykazuje wyraźnych zależności dziedzicznych, geograficznych, etnicznych ani ekonomicznych.24 Jednakże, AML jest częstsza u osób rasy białej niż w innych populacjach.25
Czynniki ryzyka zachorowania na białaczkę
Wśród najczęściej identyfikowanych czynników ryzyka białaczki znajdują się: promieniowanie (terapeutyczne, zawodowe i związane z działaniami wojennymi), chemioterapia, historia rodzinna, zespoły genetyczne i nieprawidłowości, narażenie na chemikalia (np. w miejscu zamieszkania i w pracy) oraz czynniki związane ze stylem życia, takie jak palenie tytoniu.26
Czynniki genetyczne i dziedziczne
Białaczka może być związana z genetyką. Osoby, których rodzic, rodzeństwo lub dziecko choruje na niektóre typy białaczki, są bardziej narażone na zachorowanie. Również osoby z określonymi zaburzeniami genetycznymi mają wyższe ryzyko rozwoju białaczki.27
Dzieci z zespołem Downa wykazują wyższe ryzyko ostrej białaczki niż dzieci bez tego zespołu. Badania wykazały, że ryzyko ostrej białaczki u pacjentów z zespołem Downa jest 10-20 razy wyższe niż u pacjentów bez tego zespołu. Względne ryzyko ostrej białaczki, ALL i AML było odpowiednio 49,25, 20,75 i 163,38 razy wyższe w grupie z zespołem Downa niż w grupie bez zespołu Downa.28
Badania wykazały, że mutacje ETV6 są głównie raportowane u pacjentów z ALL.29 Rodzinna predyspozycja do nowotworów u dzieci jest obserwowana w zespole Li-Fraumeni, a choroby genetyczne takie jak zespół Downa i anemia Fanconiego są związane ze zwiększonym ryzykiem ostrej białaczki.30
Czynniki środowiskowe
Ekspozycja na benzen, promieniowanie jonizujące lub wcześniejsza ekspozycja na chemioterapię lub radioterapię są czynnikami środowiskowymi zwiększającymi ryzyko ALL.31 Ryzyko CML jest wyższe wokół obszarów, gdzie występowała duża ekspozycja na promieniowanie.32
Analiza Międzynarodowego Konsorcjum Epidemiologii Chłoniaków (InterLymph) wykazała, że osoby, które kiedykolwiek pracowały jako rolnicy mieszani (hodowla zwierząt i uprawa roślin), miały zwiększone ryzyko HCL (OR, 2,34; 95% CI, 1,36 do 4,01). Dodatkowo zaobserwowano zależność dawka-odpowiedź, gdzie dłuższy czas pracy jako rolnik wiązał się z wyższym ryzykiem HCL.33
Badania wskazują również, że palenie papierosów może być odwrotnie związane z HCL (OR, 0,51; 95% CI, 0,37 do 0,71). Częstotliwość i czas trwania palenia papierosów, a także ekspozycja na papierosy w ciągu życia, były znacząco związane ze zmniejszonym ryzykiem choroby.34
Analiza bazy danych SEER wykazała, że zachorowalność na ALL była wyższa niż oczekiwano u pacjentów z wcześniejszą historią chłoniaka Hodgkina, drobnokomórkowego raka płuc i raka jajnika. Rokowanie dla tych pacjentów z wtórną ALL było niekorzystne w porównaniu z pacjentami z de novo ALL.35
Infekcje i czynniki immunologiczne
W przypadku małych dzieci istnieje wyraźny związek między ostrą białaczką a infekcjami wywołanymi przez wirusy, takie jak EBV lub HHV-6. Ponadto ryzyko białaczki może być podwyższone przez alergie, które obejmują mechanizmy zależne od limfocytów Th1/Th2.36
Pacjenci z białaczką są bardzo podatni na choroby zakaźne z powodu czynników związanych z samą chorobą, czynników związanych z leczeniem oraz specyficznych indywidualnych czynników ryzyka u każdego pacjenta.37 Przewlekła białaczka limfocytowa (CLL) osłabia układ odpornościowy, co zwiększa ryzyko infekcji.38
Nadzór epidemiologiczny nad białaczką
Monitorowanie trendów zachorowalności na nowotwory jest uważane za jeden z najważniejszych elementów systemu nadzoru nad nowotworami.39 Śledzenie nowych przypadków, zgonów i przeżycia w czasie (trendów) może pomóc naukowcom zrozumieć, czy osiągany jest postęp i gdzie potrzebne są dodatkowe badania, aby sprostać wyzwaniom, takim jak poprawa badań przesiewowych lub znalezienie lepszych metod leczenia.40
Systemy monitorowania białaczki
Program nadzoru nad białaczką został rozpoczęty w 1966 roku przez Narodowe Centrum Chorób Zakaźnych (NCDC) we współpracy z Narodowym Instytutem Raka (NCI). Program składa się z serii projektów raportowania przypadków białaczki w różnych częściach Stanów Zjednoczonych z centralnym rejestrem przypadków prowadzonym w NCDC. Cele programu to: 1) rozwinięcie źródła dokładnych i aktualnych danych o zachorowalności na białaczkę w Stanach Zjednoczonych oraz 2) wsparcie wysiłków badawczych, szczególnie w obszarze wirusowej białaczki, poprzez szybką identyfikację po diagnozie indywidualnych przypadków lub grup przypadków wartych specjalnego dochodzenia epidemiologicznego, genetycznego i wirusologicznego.41
W Stanach Zjednoczonych krajowe trendy zachorowalności i śmiertelności z powodu białaczki są monitorowane przy użyciu danych z rejestrów nowotworów opartych na populacji stanowej, a mianowicie poprzez program Surveillance, Epidemiology, and End Results (SEER) oraz Narodowe Centrum Statystyki Zdrowia.42
Światowa Organizacja Zdrowia poprzez Międzynarodową Agencję Badań nad Rakiem (IARC) tworzy globalne szacunki dla wszystkich nowotworów zawarte w bazie danych GLOBOCAN, wykorzystując dane głównie z wysokiej jakości rejestrów nowotworów opartych na populacji na całym świecie.43
Aktywny nadzór w przewlekłej białaczce limfocytowej
Kiedy u pacjenta diagnozowana jest przewlekła białaczka limfocytowa (CLL), może on rozpocząć leczenie zwane aktywnym nadzorem i nie potrzebować natychmiastowego rozpoczęcia aktywnego leczenia. Dzieje się tak, ponieważ CLL często rośnie powoli i początkowo może nie powodować problemów.44
Aktywny nadzór oznacza, że zespół opieki zdrowotnej ściśle monitoruje nowotwór pod kątem zmian, zamiast od razu podawać leczenie. Pacjent przechodzi badania i badania fizykalne, aby sprawdzić, czy CLL postępuje lub stan się pogarsza. Celem w tym czasie jest utrzymanie lub poprawa jakości życia. Aktywny nadzór może być również nazywany aktywną obserwacją lub strategią „czekaj i obserwuj”.45
Badania wykazały, że wczesne rozpoczęcie leczenia u osób z wczesnym, niskim ryzykiem CLL nie przynosi wymiernych korzyści ani nie wydłuża życia pacjentów.46 Aktywny nadzór pomaga uniknąć skutków ubocznych, które mogą wystąpić w przypadku leczenia takiego jak terapia celowana lub chemioimmunoterapia.47
W ramach aktywnego nadzoru lekarze muszą szczególnie zarządzać następującymi aspektami CLL: zwiększone ryzyko infekcji, ponieważ nieprawidłowe białe krwinki wytwarzane w CLL nie są w stanie zwalczać infekcji, co osłabia układ odpornościowy pacjentów z CLL. Immunosupresja może narażać pacjentów z CLL na zwiększone ryzyko rozwoju innych nowotworów w porównaniu do przeciętnej populacji, dlatego muszą oni być szybcy i sumienni w badaniach przesiewowych w kierunku nowotworów.48
Przeżywalność i rokowanie
Trend przeżywalności białaczki się poprawia, dzięki wysiłkom badawczym i zatwierdzeniu nowych, skutecznych terapii leczenia białaczki.49 Wiele czynników, w tym wiek, stadium choroby i konkretny podtyp białaczki, może mieć znaczący wpływ na rokowanie.50
W 2018 roku (najnowsze dostępne dane) pięcioletni względny wskaźnik przeżycia dla ostrej białaczki limfoblastycznej wynosił 71%, dla ostrej białaczki szpikowej 31%, dla przewlekłej białaczki limfocytowej około 88%, a dla przewlekłej białaczki szpikowej około 70%.51
Rokowanie różni się w zależności od podtypu, z gorszymi wynikami przeżycia dla ostrych białaczek wśród dorosłych i bardziej korzystnymi wynikami dla chłoniaka Hodgkina.52 Wiek pacjentów jest drugim ważnym czynnikiem predykcyjnym przyczyny śmierci z powodu białaczki po typie białaczki, przy czym starsza populacja wszystkich rodzajów białaczki ma najgorsze wyniki.53
Dzięki postępom w technikach diagnostycznych i terapeutycznych w ciągu ostatnich kilku dekad, wskaźnik przeżycia dla większości typów białaczki wzrósł.54 Jednakże, białaczka nadal odpowiada za znaczną liczbę zgonów i powoduje znaczne obciążenie kosztami diagnostyki i procesów leczenia.55
Znaczenie epidemiologii dla zdrowia publicznego
Zrozumienie schematów leczenia, wykorzystania opieki zdrowotnej i kosztów białaczki jest niezbędne dla klinicystów i decydentów, aby zoptymalizować strategie leczenia białaczki.56 Epidemiologia molekularna wyłania się jako alternatywa, gdy nie jest możliwe zidentyfikowanie czynników środowiskowych choroby w populacji i gdy wykazano, że substancja jest potencjalnie szkodliwa na poziomie indywidualnym lub podstawowym.57
Jednym z najbardziej obiecujących obszarów w ramach epidemiologii molekularnej jest identyfikacja interakcji między ekspozycjami środowiskowymi a podatnością jednostki jako sposób identyfikacji osób rzeczywiście zagrożonych oraz, z drugiej strony, identyfikacja czynników, które nie zostały wykryte jako rakotwórcze w badaniach populacyjnych.58
Analiza czynników ryzyka może być wykorzystana do wspierania wysiłków mających na celu zmniejszenie potencjalnie szkodliwej ekspozycji i zmniejszenie ryzyka choroby.59 Głównym wyzwaniem w ograniczaniu rozprzestrzeniania się opornych mikroorganizmów jest unikanie niepotrzebnego leczenia antybiotykami, ale bez podawania zbyt wąskiego leczenia pacjentowi z gorączkową neutropenią, co może pogorszyć rokowanie.60
Wnioski i przyszłe kierunki
Białaczka pozostaje istotnym problemem zdrowia publicznego na całym świecie, z różnicami w zachorowalności i śmiertelności w zależności od regionu geograficznego, wieku, płci i rasy. Znaczący postęp został osiągnięty w zrozumieniu epidemiologii białaczki i czynników ryzyka, co doprowadziło do poprawy strategii leczenia i wskaźników przeżycia.61
Istnieje potrzeba dalszych badań, szczególnie w krajach rozwijających się, gdzie dane epidemiologiczne są ograniczone. Regionalne rejestry oparte na populacji są niezbędne do zrozumienia częstości występowania, rozmieszczenia, zachorowalności i śmiertelności białaczki.62
Przyszłe badania powinny skupić się na interakcji między czynnikami genetycznymi, środowiskowymi i podatnością, aby lepiej zrozumieć etiologię białaczki i opracować skuteczniejsze strategie zapobiegania i leczenia. Integracja badań epidemiologicznych, toksykologicznych, biologicznych i oceny ryzyka może pomóc w projektowaniu przyszłych badań i ostatecznie zmniejszyć niepewność w ocenie ryzyka białaczki.63
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.