Działania niepożądane
Wodorowęglan

Działania niepożądane substancji wodorowęglan

Wodorowęglan (HCO3-) jest substancją stosowaną w różnych produktach leczniczych, m.in. w Klean-Prep i Prismasol. Jako składnik farmaceutyczny pełni funkcję buforującą, pomagającą utrzymać odpowiednią równowagę kwasowo-zasadową organizmu. W preparacie Klean-Prep zawartość wodorowęglanu wynosi 1,685 g w saszetce, co daje 20 mmol/l w gotowym roztworze, natomiast w Prismasol 2 mmol/l potasu stężenie wodorowęglanu po zmieszaniu obu komór wynosi 32 mmol/l.¹²

Zaburzenia równowagi kwasowo-zasadowej

Jednym z najistotniejszych klinicznie działań niepożądanych związanych z wodorowęglanem jest możliwość wywołania zaburzeń równowagi kwasowo-zasadowej, w szczególności alkalozy metabolicznej. Problem ten obserwuje się zwłaszcza podczas stosowania roztworów do hemodializy/hemofiltracji, takich jak Prismasol, gdzie wodorowęglan stanowi główny składnik buforowy roztworu.³

Alkaloza metaboliczna może prowadzić do szeregu objawów klinicznych, takich jak zaburzenia neurologiczne, osłabienie mięśniowe, arytmie serca czy zwiększone pobudzenie nerwowe. Dokładna częstość występowania tego zaburzenia nie została określona na podstawie dostępnych danych, jednak personel medyczny powinien zachować czujność kliniczną podczas stosowania produktów zawierających wodorowęglan.⁴

Zaburzenia elektrolitowe

Wodorowęglan może przyczyniać się do zaburzeń gospodarki elektrolitowej, co ma szczególne znaczenie w przypadku roztworów do dializy. W szczególności obserwowano przypadki hipofosfatemii oraz hipokaliemii. Zaburzenia te mogą wynikać z przesunięć elektrolitowych spowodowanych zmianą pH środowiska wewnątrzustrojowego pod wpływem wodorowęglanu.⁵

W przypadku stosowania produktu Klean-Prep, który zawiera wodorowęglan sodu, odnotowano przypadki hiponatremii i hipokaliemii, które mogą prowadzić do poważnych konsekwencji klinicznych, w tym drgawek związanych z niedoborem sodu. Częstość tych zaburzeń klasyfikowana jest jako rzadka (≥1/10 000, <1/1000).⁶⁷

Zaburzenia gospodarki płynowej

Wodorowęglan, jako elektrolit wpływający na gospodarkę kwasowo-zasadową, może pośrednio przyczyniać się do zaburzeń gospodarki płynowej. Odnotowano przypadki zarówno retencji płynów, jak i odwodnienia u pacjentów stosujących produkty zawierające wodorowęglan, szczególnie w przypadku roztworów do hemodializy/hemofiltracji. Częstość występowania tych zaburzeń nie została dokładnie określona.⁸

Inne działania niepożądane

W przypadku produktów zawierających wodorowęglan mogą wystąpić również inne działania niepożądane, które mogą być pośrednio związane z jego działaniem lub z innymi składnikami preparatu:

• Skurcze mięśni – obserwowane szczególnie w kontekście zaburzeń elektrolitowych i zmiany pH płynów ustrojowych⁹
• Hiperglikemia – może być konsekwencją złożonych mechanizmów metabolicznych związanych ze zmianą pH¹⁰
• Zaburzenia żołądkowo-jelitowe – w przypadku preparatów zawierających wodorowęglan mogą wystąpić nudności, wymioty, wzdęcia, rozdęcie brzucha i dyskomfort w jamie brzusznej¹¹¹²
• Ból brzucha i nadbrzusza, podrażnienie okolicy odbytu – obserwowane niezbyt często podczas stosowania preparatów przeczyszczających zawierających wodorowęglan¹³

Reakcje nadwrażliwości

Rzadko obserwowano reakcje nadwrażliwości, w tym reakcje anafilaktyczne prowadzące do wstrząsu podczas stosowania produktów zawierających wodorowęglan, takich jak Klean-Prep. Do innych objawów nadwrażliwości należą: pokrzywka, wysypka i obrzęk naczynioruchowy. Częstość tych reakcji klasyfikowana jest jako rzadka (≥1/10 000, <1/1000).¹⁴¹⁵

Powikłania związane z hiperwolemią i hipowolemią

Zaburzenia równowagi płynowej, do których może przyczyniać się wodorowęglan, mogą prowadzić do objawów hiperwolemii (nadmiernej objętości płynów) lub hipowolemii (niedoboru płynów). W przypadku hipowolemii może wystąpić niedociśnienie tętnicze, które obserwowano u pacjentów stosujących roztwory do hemodializy/hemofiltracji zawierające wodorowęglan.¹⁶

Tabela działań niepożądanych związanych z wodorowęglanem

Niebezpieczeństwa związane z działaniami niepożądanymi

Powikłania neurologiczne

Zaburzenia równowagi elektrolitowej, szczególnie hiponatremia, która może być związana z działaniem wodorowęglanu, mogą prowadzić do poważnych powikłań neurologicznych. Drgawki związane z niedoborem sodu występują niezbyt często, ale stanowią potencjalnie niebezpieczne powikłanie. Alkaloza metaboliczna może również powodować objawy neurologiczne, takie jak parestezje, drżenia, bóle głowy czy zaburzenia świadomości.¹⁷¹⁸

Powikłania sercowo-naczyniowe

Zaburzenia elektrolitowe wywołane przez wodorowęglan mogą prowadzić do objawów sercowo-naczyniowych. Hipokaliemia może powodować zaburzenia rytmu serca, natomiast niedociśnienie tętnicze może być konsekwencją zaburzeń gospodarki płynowej. Te działania niepożądane są szczególnie niebezpieczne u pacjentów z chorobami układu krążenia.¹⁹²⁰

Wstrząs anafilaktyczny

Najpoważniejszym działaniem niepożądanym związanym z nadwrażliwością na wodorowęglan jest wstrząs anafilaktyczny, który może zagrażać życiu pacjenta. Wymaga on natychmiastowej interwencji medycznej, w tym podania adrenaliny, płynów i zabezpieczenia dróg oddechowych. Reakcje anafilaktyczne występują rzadko, ale personel medyczny powinien być przygotowany na możliwość ich wystąpienia.²¹

Powikłania żołądkowo-jelitowe

W bardzo rzadkich przypadkach (opisano dwa udokumentowane przypadki) wymioty wywołane przez roztwory przeczyszczające zawierające makrogol (i pośrednio wodorowęglan) mogą prowadzić do pęknięcia błony śluzowej przełyku (zespół Mallory’ego-Weissa) i w konsekwencji krwawienia z górnego odcinka przewodu pokarmowego. To powikłanie, choć występuje bardzo rzadko, może stanowić zagrożenie dla życia pacjenta.²²

Monitorowanie pacjentów

Ze względu na potencjalne niebezpieczeństwa związane z działaniami niepożądanymi wodorowęglanu, należy starannie monitorować stan pacjentów, zwłaszcza w kontekście:

• Równowagi kwasowo-zasadowej – regularne badania gazometryczne u pacjentów z grupy ryzyka²³
• Elektrolitów surowicy – szczególnie sodu i potasu²⁴
• Objawów neurologicznych – które mogą wskazywać na zaburzenia elektrolitowe²⁵
• Objawów alergicznych – szczególnie u pacjentów z wywiadem reakcji nadwrażliwości²⁶

Ważne jest, aby po dopuszczeniu produktu leczniczego do obrotu zgłaszać podejrzewane działania niepożądane, co umożliwia nieprzerwane monitorowanie stosunku korzyści do ryzyka stosowania produktu leczniczego. Osoby należące do fachowego personelu medycznego powinny zgłaszać wszelkie podejrzewane działania niepożądane za pośrednictwem Departamentu Monitorowania Niepożądanych Działań Produktów Leczniczych Urzędu Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych.²⁷²⁸