Działania niepożądane
Wodorowęglan sodu

Wprowadzenie do wodorowęglanu sodu

Wodorowęglan sodu (NaHCO₃) jest substancją o szerokim zastosowaniu w medycynie, występującą w różnych produktach leczniczych. Substancja ta pełni funkcję buforu w roztworach do hemodializy/hemofiltracji (Accusol, multiBic) oraz stanowi składnik leków stosowanych w zaburzeniach przewodu pokarmowego (Gaviscon). Jej działanie buforujące ma kluczowe znaczenie w utrzymaniu równowagi kwasowo-zasadowej organizmu. Ze względu na swoje właściwości i złożone działanie, wodorowęglan sodu może wywoływać szereg działań niepożądanych, które wymagają dokładnego omówienia.¹²

Działania niepożądane ogólne

Działania niepożądane związane ze stosowaniem wodorowęglanu sodu mogą wynikać zarówno z samej substancji, jak i z metody leczenia, w której jest ona wykorzystywana. W przypadku roztworów do hemodializy, objawy niepożądane mogą być następstwem samej procedury dializy lub być wywołane bezpośrednio przez produkt leczniczy zawierający wodorowęglan sodu.³

Zaburzenia równowagi kwasowo-zasadowej

Jednym z najważniejszych działań niepożądanych związanych z wodorowęglanem sodu jest możliwość wystąpienia zasadowicy metabolicznej. Jest to stan będący konsekwencją nadmiernego podwyższenia poziomu wodorowęglanów we krwi, co prowadzi do zaburzenia równowagi kwasowo-zasadowej organizmu. Występowanie zasadowicy metabolicznej jest szczególnie istotne podczas terapii nerkozastępczej, gdy pacjent otrzymuje roztwór zawierający wodorowęglan sodu.⁴⁵

Zaburzenia gospodarki wodno-elektrolitowej

Zastosowanie wodorowęglanu sodu może prowadzić do istotnych zaburzeń gospodarki wodno-elektrolitowej, takich jak:

• Przewodnienie lub odwodnienie – zmiana objętości płynów ustrojowych może wystąpić podczas terapii z użyciem roztworów zawierających wodorowęglan sodu
• Zaburzenia elektrolitowe – szczególnie hipokaliemia (zbyt niskie stężenie potasu we krwi)
• Hipofosfatemia – obniżenie stężenia fosforanów w surowicy krwi
• Hiperkalcemia – podwyższone stężenie wapnia w surowicy krwi

⁶⁷

Zaburzenia metaboliczne

Wśród zaburzeń metabolicznych związanych ze stosowaniem wodorowęglanu sodu można wymienić:

• Hipoglikemia – obniżenie stężenia glukozy we krwi, które może wystąpić podczas hemodializy z użyciem roztworów zawierających wodorowęglan sodu
• Hiperglikemia – podwyższenie stężenia glukozy we krwi

⁸⁹

Szczegółowe działania niepożądane według układów

Układ pokarmowy

Stosowanie wodorowęglanu sodu może prowadzić do następujących działań niepożądanych ze strony układu pokarmowego:

• Nudności – mogą być następstwem zarówno metody leczenia (np. hemodializy), jak i bezpośredniego działania wodorowęglanu sodu
• Wymioty – często towarzyszące nudnościom
• Bóle brzucha – mogą wystąpić podczas stosowania preparatów zawierających wodorowęglan sodu
• Kwaśne odbijanie – może paradoksalnie nasilić się podczas leczenia wodorowęglanem sodu
• Biegunka – rzadziej występujące powikłanie
• Zaparcia – spotykane zwłaszcza przy długotrwałym stosowaniu preparatów zawierających wodorowęglan sodu

¹⁰¹¹

Układ krążenia

Zaburzenia ze strony układu krążenia związane z wodorowęglanem sodu obejmują:

• Niedociśnienie tętnicze – obniżenie ciśnienia krwi, które może wystąpić podczas hemodializy z użyciem roztworów zawierających wodorowęglan sodu
• Nadciśnienie tętnicze – podwyższenie ciśnienia krwi

¹²

Układ mięśniowo-szkieletowy

Działania niepożądane dotyczące układu mięśniowo-szkieletowego obejmują:

• Skurcze mięśni – często występujące podczas hemodializy z użyciem roztworów zawierających wodorowęglan sodu

¹³

Układ immunologiczny

Reakcje nadwrażliwości na wodorowęglan sodu mogą objawiać się jako:

• Reakcje anafilaktyczne i anafilaktoidalne – poważne, potencjalnie zagrażające życiu reakcje alergiczne
• Pokrzywka – wysypka skórna będąca objawem nadwrażliwości

¹⁴

Układ oddechowy

Ze strony układu oddechowego mogą wystąpić:

• Skurcz oskrzeli – zwężenie dróg oddechowych w wyniku skurczu mięśni gładkich oskrzeli
• Inne zaburzenia oddechowe – związane głównie z reakcjami nadwrażliwości

¹⁵

Zespół Burnetta

Zespół mleczno-alkaliczny Burnetta jest rzadkim, ale poważnym powikłaniem długotrwałego stosowania dużych dawek wodorowęglanu sodu (często w połączeniu z preparatami wapnia). Charakteryzuje się zasadowicą metaboliczną, hiperkalcemią i niewydolnością nerek. Zespół ten może wystąpić w wyniku przyjmowania dużych ilości preparatów zawierających wodorowęglan sodu, szczególnie u pacjentów z zaburzeniami czynności nerek.¹⁶

Częstotliwość występowania działań niepożądanych

Częstość występowania działań niepożądanych związanych z wodorowęglanem sodu różni się w zależności od konkretnego preparatu i sposobu jego zastosowania. Poniższa tabela przedstawia działania niepożądane wraz z określeniem częstości ich występowania:

Szczególne zagrożenia związane z działaniami niepożądanymi

Powikłania związane z hemodializą

W przypadku stosowania roztworów zawierających wodorowęglan sodu do hemodializy, istnieje ryzyko wystąpienia powikłań specyficznych dla tej procedury:

• Krwawienia – mogą wynikać z zaburzeń krzepnięcia podczas hemodializy
• Powstawanie skrzepów – komplikacja mogąca prowadzić do nieefektywnej dializy
• Zakażenia – związane z dostępem naczyniowym
• Zator powietrzny – rzadkie, ale potencjalnie śmiertelne powikłanie

¹⁷

Zaburzenia gospodarki wodnej

Wodorowęglan sodu może prowadzić do istotnych zaburzeń gospodarki wodnej:

• Hipowolemia – zmniejszenie objętości krwi krążącej
• Hiperwolemia – zwiększenie objętości krwi krążącej

¹⁸

Monitorowanie i zgłaszanie działań niepożądanych

Po dopuszczeniu produktu leczniczego zawierającego wodorowęglan sodu do obrotu, istotne jest zgłaszanie podejrzewanych działań niepożądanych. Umożliwia to nieprzerwane monitorowanie stosunku korzyści do ryzyka stosowania substancji. Osoby należące do fachowego personelu medycznego powinny zgłaszać wszelkie podejrzewane działania niepożądane za pośrednictwem Departamentu Monitorowania Niepożądanych Działań Produktów Leczniczych Urzędu Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych.¹⁹

Znaczenie monitorowania stanu pacjenta

Ze względu na możliwość wystąpienia poważnych działań niepożądanych związanych z wodorowęglanem sodu, szczególnie istotne jest systematyczne monitorowanie stanu pacjenta podczas terapii, obejmujące:

• Regularne badania parametrów biochemicznych krwi (elektrolity, glukoza, równowaga kwasowo-zasadowa)
• Monitorowanie ciśnienia tętniczego krwi
• Obserwację kliniczną pod kątem objawów zaburzeń metabolicznych i reakcji nadwrażliwości

Dokładna częstość wielu z wymienionych działań niepożądanych nie jest znana, gdyż nie może być oszacowana na podstawie dostępnych danych. Należy jednak zachować czujność podczas stosowania preparatów zawierających wodorowęglan sodu, szczególnie u pacjentów z chorobami nerek, zaburzeniami elektrolitowymi oraz zaburzeniami równowagi kwasowo-zasadowej.²⁰