Działania niepożądane
Tenofowir dizoproksyl

Działania niepożądane tenofowiru dizoproksylu – wprowadzenie

Tenofowir dizoproksyl to jeden z ważnych składników wielu leków przeciwretrowirusowych stosowanych w leczeniu zakażenia HIV oraz przewlekłego zapalenia wątroby typu B. Substancja ta jest prolekiem tenofowiru, który hamuje odwrotną transkryptazę wirusa. Chociaż terapie zawierające tenofowir dizoproksyl wykazują wysoką skuteczność, leczenie to może wiązać się z występowaniem działań niepożądanych, które w niektórych przypadkach mogą być poważne. Poniższy artykuł szczegółowo przedstawia działania niepożądane związane z tenofowirem dizoproksylem, ze szczególnym uwzględnieniem zagrożeń z nimi związanych.¹

Profil bezpieczeństwa tenofowiru dizoproksylu

Profil bezpieczeństwa tenofowiru dizoproksylu jest dobrze poznany dzięki licznym badaniom klinicznym oraz doświadczeniom po wprowadzeniu leku do obrotu. Najczęściej zgłaszane działania niepożądane obejmują zaburzenia żołądkowo-jelitowe, nerkowe oraz kostne. W badaniach klinicznych, u pacjentów leczonych preparatami zawierającymi tenofowir dizoproksyl do najczęściej obserwowanych działań niepożądanych należały biegunka, nudności, wymioty, zawroty głowy i osłabienie.²

Do najpoważniejszych działań niepożądanych zalicza się zaburzenia czynności nerek, niewydolność nerek, zaburzenia czynności kanalika bliższego nerki oraz zaburzenia kostne. Odnotowano również rzadkie przypadki kwasicy mleczanowej, która może prowadzić do śmierci.^{3 4}

Najczęstsze działania niepożądane tenofowiru dizoproksylu

Według danych z badań klinicznych oraz obserwacji po wprowadzeniu leku do obrotu, najczęściej występujące działania niepożądane związane z tenofowirem dizoproksylem obejmują:⁵

• Bardzo często (≥1/10):
  • Hipofosfatemia
  • Osłabienie
• Często (≥1/100 do <1/10):
  • Biegunka
  • Nudności
  • Wymioty
  • Ból brzucha
  • Zwiększona aktywność enzymów wątrobowych (AspAT, AlAT)
  • Ból

⁶

Poważne działania niepożądane – szczegółowy opis

Zaburzenia czynności nerek

Jednym z najpoważniejszych działań niepożądanych związanych z tenofowirem dizoproksylem są zaburzenia czynności nerek. Mogą one występować jako:⁷

• Zaburzenia czynności kanalika bliższego nerki (niezbyt często), w tym zespół Fanconiego, który charakteryzuje się zaburzeniami reabsorpcji w kanaliku bliższym, co prowadzi do hipofosfatemii, glikozurii, aminoacydurii i zwiększonego wydalania potasu
• Niewydolność nerek (rzadko) – ostra i przewlekła
• Ostra martwica cewek nerkowych (rzadko)
• Zapalenie nerek (rzadko), w tym ostre śródmiąższowe zapalenie nerek
• Moczówka prosta pochodzenia nerkowego (rzadko)

⁸

Szczególnie ważne jest, że u niektórych pacjentów zaburzenia czynności nerek mogą nie ustąpić całkowicie mimo przerwania stosowania tenofowiru dizoproksylu. Dotyczy to zwłaszcza pacjentów z czynnikami ryzyka zaburzeń czynności nerek, takimi jak:⁹

• Wcześniej istniejące choroby nerek
• Zaawansowane zakażenie HIV
• Jednoczesne stosowanie innych leków o działaniu nefrotoksycznym

Z tego powodu u pacjentów przyjmujących produkty zawierające tenofowir dizoproksyl zaleca się dokładne monitorowanie czynności nerek.¹⁰

Zaburzenia kostne

Tenofowir dizoproksyl może powodować zaburzenia mineralizacji kości, co jest związane z zaburzeniami czynności kanalika bliższego nerki. Główne problemy kostne obejmują:¹¹

• Osteomalacja (rzadko) – rozmiękanie kości objawiające się bólem kostnym
• Zwiększone ryzyko złamań – związane z zaburzeniami mineralizacji kości
• Zmniejszenie gęstości mineralnej kości (BMD) – szczególnie u dzieci i młodzieży

¹²

Kwasica mleczanowa

Podczas stosowania tenofowiru dizoproksylu, zarówno w monoterapii, jak i w skojarzeniu z innymi lekami przeciwretrowirusowymi, zgłaszano przypadki kwasicy mleczanowej. Jest to rzadkie, ale potencjalnie zagrażające życiu działanie niepożądane.¹³

Zwiększone ryzyko wystąpienia ciężkiej kwasicy mleczanowej występuje u pacjentów z:

• Ciężkimi zaburzeniami czynności wątroby (grupa C w skali CPT)
• Jednocześnie przyjmujących leki o znanym działaniu wywołującym kwasicę mleczanową

Kwasica mleczanowa może prowadzić do zgonu, dlatego wymaga natychmiastowej interwencji medycznej.¹⁴

Zaburzenia czynności wątroby

U pacjentów z jednoczesnym zakażeniem HIV i HBV stosujących tenofowir dizoproksyl istnieje ryzyko zaostrzenia zapalenia wątroby po przerwaniu leczenia. Dlatego ważne jest dokładne monitorowanie stanu klinicznego i badań laboratoryjnych po zaprzestaniu terapii.¹⁵

Do objawów zaostrzenia zapalenia wątroby należą:

• Podwyższenie aktywności enzymów wątrobowych (AspAT, AlAT)
• Hiperbilirubinemia
• Objawy kliniczne zapalenia wątroby

¹⁶

Pełna tabela działań niepożądanych tenofowiru dizoproksylu

Poniższa tabela przedstawia szczegółowy wykaz działań niepożądanych związanych z tenofowirem dizoproksylem, wraz z częstością ich występowania i opisem:

^17
18

Szczególne grupy pacjentów – zwiększone ryzyko

Pacjenci z zaburzeniami czynności nerek

Tenofowir dizoproksyl może działać nefrotoksycznie, dlatego u pacjentów z już istniejącymi zaburzeniami czynności nerek istnieje zwiększone ryzyko nasilenia tych zaburzeń. U tych pacjentów konieczne jest szczególnie dokładne monitorowanie czynności nerek.¹⁹

Pacjenci z jednoczesnym zakażeniem HIV/HBV lub HIV/HCV

U pacjentów z jednoczesnym zakażeniem HIV i HBV lub HCV profil działań niepożądanych tenofowiru dizoproksylu jest zbliżony do obserwowanego u pacjentów zakażonych tylko HIV. Jednak u tych pacjentów częściej występuje podwyższenie aktywności enzymów wątrobowych (AspAT i AlAT).²⁰

Szczególnie ważne jest, że przerwanie stosowania tenofowiru dizoproksylu u pacjentów z jednoczesnym zakażeniem HIV i HBV może być związane z ciężkim zaostrzeniem zapalenia wątroby.²¹

Pacjenci w podeszłym wieku

U pacjentów w podeszłym wieku istnieje większe prawdopodobieństwo osłabionej czynności wątroby lub nerek, co może zwiększać ryzyko wystąpienia działań niepożądanych związanych z tenofowirem dizoproksylem. W związku z tym u tych pacjentów należy zachować szczególną ostrożność podczas stosowania leków zawierających tenofowir dizoproksyl.²²

Dzieci i młodzież

U dzieci i młodzieży występują podobne działania niepożądane jak u dorosłych, jednak szczególną uwagę należy zwrócić na ryzyko zmniejszenia gęstości mineralnej kości. U młodzieży i dzieci otrzymujących tenofowir dizoproksyl obserwowano mniejsze wartości Z-score BMD w porównaniu z pacjentami otrzymującymi inne leki przeciwretrowirusowe.²³

Monitorowanie pacjentów otrzymujących tenofowir dizoproksyl

Ze względu na potencjalne zagrożenia związane z działaniami niepożądanymi tenofowiru dizoproksylu, zaleca się regularne monitorowanie pacjentów podczas leczenia:²⁴

• Czynność nerek – regularne badanie klirensu kreatyniny, stężenia fosforanów w surowicy, badanie ogólne moczu
• Czynność wątroby – monitorowanie aktywności enzymów wątrobowych, szczególnie u pacjentów z jednoczesnym zakażeniem HBV lub HCV
• Gęstość mineralna kości – u pacjentów z czynnikami ryzyka osteoporozy lub złamań
• Parametry metaboliczne – kontrola stężenia glukozy i lipidów we krwi oraz masy ciała

²⁵

Postępowanie w przypadku wystąpienia działań niepożądanych

W przypadku wystąpienia poważnych działań niepożądanych związanych z tenofowirem dizoproksylem, konieczne może być rozważenie następujących działań:²⁶

• Redukcja dawki (jeśli to możliwe) lub czasowe przerwanie leczenia
• Odstawienie leku w przypadku ciężkich zaburzeń czynności nerek lub kwasicy mleczanowej
• Monitorowanie kliniczne i laboratoryjne po odstawieniu leku, szczególnie u pacjentów z jednoczesnym zakażeniem HBV
• Leczenie objawowe działań niepożądanych (np. suplementacja fosforanów w przypadku hipofosfatemii)
• Rozważenie alternatywnych schematów leczenia u pacjentów, którzy nie tolerują tenofowiru dizoproksylu

²⁷

Wnioski

Tenofowir dizoproksyl jest ważnym składnikiem wielu skutecznych schematów leczenia przeciwretrowirusowego, jednak jego stosowanie wiąże się z ryzykiem występowania szeregu działań niepożądanych, szczególnie ze strony nerek i kości. Kluczowe znaczenie ma odpowiednie monitorowanie pacjentów, zwłaszcza tych z czynnikami ryzyka (zaburzenia czynności nerek, jednoczesne zakażenie HBV lub HCV, podeszły wiek). Wczesne wykrycie działań niepożądanych i odpowiednie postępowanie mogą zminimalizować ryzyko poważnych powikłań związanych z leczeniem.^{28 29}