Działania niepożądane
Sorbitol

Działania niepożądane substancji sorbitol

Sorbitol jest substancją pomocniczą stosowaną w wielu produktach leczniczych. Jako poliol (alkohol wielowodorotlenowy) jest wykorzystywany zarówno jako substancja słodząca, jak i wypełniająca w różnych postaciach farmaceutycznych. Pomimo jego powszechnego zastosowania, sorbitol może wywoływać szereg działań niepożądanych, które lekarze powinni uwzględnić przy przepisywaniu leków zawierających tę substancję.¹²

Zaburzenia żołądka i jelit

Najczęściej występujące działania niepożądane sorbitolu dotyczą układu pokarmowego. Substancja ta może powodować dyskomfort w jamie brzusznej, bóle brzucha oraz biegunki.³ Mechanizm tych objawów związany jest z osmotycznym działaniem sorbitolu w przewodzie pokarmowym. Sorbitol nie jest w pełni wchłaniany w jelicie cienkim, co prowadzi do zwiększenia ciśnienia osmotycznego w świetle jelita, zatrzymania wody i przyspieszenia pasażu jelitowego.

W preparacie Microlax, który zawiera sorbitol jako jedną z substancji czynnych (4,465 g w 5 ml roztworu), zgłaszano następujące działania niepożądane dotyczące układu pokarmowego (częstość nieznana):⁴

• Ból w jamie brzusznej
• Dyskomfort okołodbytniczy
• Luźne stolce

⁵

W przypadku produktu Barium sulfuricum Medana, gdzie sorbitol występuje jako substancja pomocnicza (33 mg/ml zawiesiny), działania niepożądane ze strony przewodu pokarmowego mogą obejmować biegunki i kurczowe bóle brzucha.⁶

Reakcje nadwrażliwości

Sorbitol może być przyczyną reakcji nadwrażliwości u niektórych pacjentów. Objawami tych reakcji mogą być:⁷

• Pokrzywka
• Świąd
• Rumień
• Wysypka skórna

⁸

W przypadku szczepionki Priorix, zawierającej 9 mg sorbitolu, oraz szczepionki Varilrix, zawierającej 6 mg sorbitolu na dawkę, reakcje nadwrażliwości mogą manifestować się również jako reakcje alergiczne.⁹¹⁰

Metaboliczne działania niepożądane

Sorbitol może powodować zaburzenia metaboliczne, szczególnie u osób z nietolerancją fruktozy. Sorbitol jest metabolizowany do fruktozy w wątrobie, co u pacjentów z dziedziczną nietolerancją fruktozy może prowadzić do poważnych konsekwencji zdrowotnych.¹¹

Poważne metaboliczne działania niepożądane mogą obejmować:¹²

• Jadłowstręt (anoreksja)
• Zaburzenia elektrolitowe (np. hiponatremia)
• Hipoglikemia lub hiperglikemia (u pacjentów z zaburzeniami metabolizmu węglowodanów)

¹³

Interakcje z innymi substancjami

Sorbitol może wchodzić w interakcje z niektórymi substancjami czynnymi, co może prowadzić do zmiany ich biodostępności. Jest to szczególnie istotne w przypadku leków o wąskim oknie terapeutycznym.¹⁴

Tabela działań niepożądanych związanych z sorbitolem

Szczególne zagrożenia związane z sorbitolem

Niebezpieczeństwa dla pacjentów z nietolerancją fruktozy

Szczególną grupę ryzyka stanowią pacjenci z dziedziczną nietolerancją fruktozy. U tych osób nawet niewielkie ilości sorbitolu mogą wywołać poważne działania niepożądane. Sorbitol w organizmie jest metabolizowany do fruktozy, a u pacjentów z genetycznie uwarunkowanym niedoborem enzymu aldolazy B, kluczowego w metabolizmie fruktozy, może dojść do gromadzenia toksycznych metabolitów.¹⁵

Skutki przyjęcia sorbitolu przez pacjentów z nietolerancją fruktozy mogą obejmować:

• Hipoglikemię
• Uszkodzenie wątroby
• Zaburzenia krzepnięcia krwi
• W skrajnych przypadkach niewydolność wątroby i śmierć

Działania niepożądane w zależności od dawki

Nasilenie działań niepożądanych sorbitolu jest często zależne od podanej dawki. W różnych produktach leczniczych zawartość sorbitolu może się znacząco różnić, na przykład:^1617181920

• Barium sulfuricum Medana: 33 mg sorbitolu/ml zawiesiny
• Microlax: 4,465 g sorbitolu/5 ml roztworu
• Priorix: 9 mg sorbitolu na dawkę
• Priorix-Tetra: 14 mg sorbitolu na dawkę
• Varilrix: 6 mg sorbitolu na dawkę
• Vinorelbine Zentiva: od 38,4 mg do 99,9 mg sorbitolu w zależności od mocy kapsułki

Duże dawki sorbitolu, jak w przypadku preparatu Microlax (4,465 g w 5 ml roztworu), mogą powodować znacząco silniejsze działania niepożądane, szczególnie ze strony przewodu pokarmowego, niż mniejsze ilości występujące jako substancje pomocnicze w innych lekach.²¹

Grupy pacjentów szczególnie narażone

Poza osobami z nietolerancją fruktozy, inne grupy pacjentów mogą być szczególnie narażone na działania niepożądane sorbitolu:

• Pacjenci z zespołem jelita drażliwego – sorbitol może nasilać objawy choroby
• Pacjenci z nieswoistymi zapaleniami jelit – mogą doświadczać nasilenia biegunki
• Pacjenci z zaburzeniami metabolicznymi – mogą być bardziej podatni na zaburzenia wodno-elektrolitowe
• Osoby starsze – z uwagi na częstsze współwystępowanie innych schorzeń i zaburzeń wchłaniania

Monitorowanie i postępowanie w przypadku działań niepożądanych

W przypadku wystąpienia działań niepożądanych związanych z sorbitolem, zaleca się:²²

• Przerwanie podawania preparatu zawierającego sorbitol, jeśli to możliwe
• Zastosowanie odpowiedniego leczenia objawowego (np. nawodnienie w przypadku biegunki)
• Rozważenie alternatywnych preparatów niezawierających sorbitolu
• Monitorowanie stanu pacjenta pod kątem zaburzeń wodno-elektrolitowych w przypadku nasilonych działań niepożądanych żołądkowo-jelitowych
• Zgłaszanie działań niepożądanych do odpowiednich instytucji monitorujących bezpieczeństwo leków

Zgodnie z informacjami zawartymi w charakterystykach produktów leczniczych, po dopuszczeniu produktu leczniczego do obrotu istotne jest zgłaszanie podejrzewanych działań niepożądanych. Umożliwia to nieprzerwane monitorowanie stosunku korzyści do ryzyka stosowania produktów leczniczych zawierających sorbitol. Osoby należące do fachowego personelu medycznego powinny zgłaszać wszelkie podejrzewane działania niepożądane za pośrednictwem Departamentu Monitorowania Niepożądanych Działań Produktów Leczniczych Urzędu Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych.²³