Działania niepożądane
Sodu mleczan

Charakterystyka sodu mleczanu

Sodu mleczan, określany też jako mleczan sodu lub sodu (S)-mleczan, jest składnikiem wielu produktów leczniczych stosowanych w dializie otrzewnowej oraz roztworów do infuzji. Jest to substancja buforująca, która po podaniu do organizmu metabolizowana jest do wodorowęglanu, pomagając utrzymać równowagę kwasowo-zasadową. Występuje w stężeniach od 10 do 35 mmol/l w zależności od preparatu, często w połączeniu z innymi systemami buforującymi jak wodorowęglan sodu.^{1 2}

Działania niepożądane sodu mleczanu – ogólna charakterystyka

Działania niepożądane związane z sodu mleczanem mogą występować w różnych układach i narządach. Jako składnik płynów dializacyjnych czy roztworów do infuzji, sodu mleczan może przyczyniać się do wystąpienia działań niepożądanych zarówno typowych dla samej techniki dializy/infuzji, jak i specyficznych dla zawartych w preparacie substancji.³ <sup data-drug="Płyn Ringera z mleczanami Fresenius" data-section="Działania niepożądane" title="Częstość występowania działań niepożądanych określono następująco: bardzo często (≥1/10), często (≥1/100 do <1/10), niezbyt często (≥1/1000 do <1/100), rzadko (≥1/10 000 do <1/1000), bardzo rzadko (4

Zaburzenia metaboliczne

Najczęściej obserwowanymi działaniami niepożądanymi związanymi z sodu mleczanem są zaburzenia metaboliczne, przede wszystkim:

• Zasadowica (alkaloza) – występuje często, u około 10% pacjentów stosujących roztwory zawierające mleczan sodu, szczególnie w wysokich stężeniach (np. w produkcie Physioneal 40). W większości przypadków zasadowicę stwierdzano na podstawie podwyższonego stężenia wodorowęglanów w surowicy, zwykle bez towarzyszących objawów klinicznych.⁵
• Zaburzenia elektrolitowe – sodu mleczan może wpływać na równowagę elektrolitową, powodując:
  • Hipokaliemię (bardzo często)⁶
  • Hipokalcemię (niezbyt często)⁷
  • Hiperkalcemię (często) – szczególnie w połączeniu ze zwiększonym przyjmowaniem wapnia⁸
  • Hiponatremię związaną z leczeniem szpitalnym (częstość nieznana)⁹
• Zaburzenia gospodarki węglowodanowej:
  • Hiperglikemia (niezbyt często)¹⁰
  • Zwiększenie stężenia glukozy we krwi (często)¹¹
• Kwasica mleczanowa (niezbyt często) – mimo że mleczan sodu ma działanie alkalizujące, w pewnych warunkach może dojść do rozwoju kwasicy mleczanowej¹²

Zaburzenia endokrynologiczne

Odnotowano również zaburzenia endokrynologiczne, takie jak:

• Wtórna nadczynność przytarczyc z możliwymi zaburzeniami metabolizmu kostnego (częstość nieznana)¹³

Zaburzenia układu nerwowego

Sodu mleczan może przyczyniać się do wystąpienia następujących zaburzeń neurologicznych:

• Napady drgawkowe wywołane zasadowicą związaną z podaniem mleczanów (niezbyt często)¹⁴
• Ostra encefalopatia hiponatremiczna (częstość nieznana) – poważne powikłanie, które może prowadzić do nieodwracalnego uszkodzenia mózgu i zgonu¹⁵
• Zawroty głowy (niezbyt często)¹⁶
• Ból głowy (niezbyt często)¹⁷

Zaburzenia układu krążenia

Zaobserwowano następujące zaburzenia sercowo-naczyniowe w związku ze stosowaniem preparatów zawierających sodu mleczan:

• Tachykardia (niezbyt często)¹⁸
• Nadciśnienie tętnicze (często/niezbyt często)^{19 20}
• Niedociśnienie tętnicze (niezbyt często)²¹
• Ucisk w klatce piersiowej i ból w klatce piersiowej z tachykardią lub bradykardią (często)²²

Zaburzenia układu oddechowego

W związku ze stosowaniem preparatów zawierających sodu mleczan odnotowano również:

• Duszność (niezbyt często)²³
• Kaszel (niezbyt często)²⁴
• Uczucie zatkania nosa, kichanie, skurcz oskrzeli i/lub trudności w oddychaniu (bardzo często w przypadku Płynu Ringera z mleczanami)²⁵

Reakcje immunologiczne

Preparaty zawierające sodu mleczan mogą wywoływać reakcje nadwrażliwości, takie jak:

• Obrzęk naczynioruchowy (częstość nieznana)²⁶
• Reakcje alergiczne lub objawy anafilaktyczne/rzekomoanafilaktyczne (bardzo często w przypadku Płynu Ringera z mleczanami), takie jak pokrzywka, wysypka, rumień, świąd, obrzęk skóry, obrzęk twarzy i/lub krtani²⁷
• Wysypka (częstość nieznana)²⁸
• Eozynofilia (częstość nieznana)²⁹

Zaburzenia żołądka i jelit

Odnotowano następujące działania niepożądane dotyczące układu pokarmowego:

• Ból brzucha (niezbyt często)³⁰
• Niestrawność (niezbyt często)³¹
• Wzdęcia (niezbyt często)³²
• Nudności (niezbyt często)³³
• Jadłowstręt/anoreksja (niezbyt często)³⁴
• Biegunka (niezbyt często)³⁵
• Zaparcia (niezbyt często)³⁶

Działania niepożądane związane z techniką dializy otrzewnowej

Wiele działań niepożądanych związanych z sodu mleczanem występuje w kontekście jego zastosowania w dializie otrzewnowej. Niektóre z tych działań są bezpośrednio związane z techniką dializacyjną, a nie samą substancją:³⁷

Zakażenia i zapalenie otrzewnej

• Zapalenie otrzewnej (bardzo często/często) – objawia się zmętnieniem dializatu, któremu później towarzyszy ból brzucha, gorączka i ogólnie złe samopoczucie. W rzadkich przypadkach może prowadzić do sepsy.³⁸
• Zakażenia skóry w miejscu ujścia cewnika lub zakażenie kanału cewnika (bardzo często)³⁹
• Sepsa (bardzo rzadko)⁴⁰
• Otorbiające stwardnienie otrzewnej (częstość nieznana) – poważne powikłanie długotrwałej dializy otrzewnowej⁴¹

Zaburzenia mechaniczne i miejscowe

• Przepuklina (bardzo często/niezbyt często)⁴²
• Rozdęcie jamy brzusznej i uczucie pełności (często)⁴³
• Zaburzenia wpływu i wypływu płynu dializacyjnego (często)⁴⁴
• Ból barków (często) – związany z uniesieniem przepony⁴⁵
• Niewydolność błony otrzewnej (niezbyt często)⁴⁶

Zaburzenia ogólnoustrojowe

• Zaburzenia równowagi płynów (niezbyt często) – objawiające się nagłym zmniejszeniem (odwodnienie) lub zwiększeniem masy ciała (przewodnienie). Znaczne odwodnienie może wystąpić, gdy stosuje się roztwory o wyższym stężeniu glukozy.⁴⁷
• Astenia (często) – osłabienie⁴⁸
• Obrzęk (często/niezbyt często)^{49 50}
• Ogólnie złe samopoczucie (częstość nieznana)⁵¹
• Zwiększenie masy ciała (często) – związane z ciągłym wchłanianiem glukozy z roztworu do dializy otrzewnowej⁵²
• Hiperlipidemia (często)⁵³
• Hiperwolemia (niezbyt często)⁵⁴

Tabela działań niepożądanych związanych z sodu mleczanem

Szczególne zagrożenia związane z mleczanem sodu

Istnieją pewne szczególnie niebezpieczne działania niepożądane związane z sodu mleczanem, na które należy zwrócić uwagę:⁵⁵

Ostra encefalopatia hiponatremiczna

Ostra encefalopatia hiponatremiczna to stan zagrażający życiu, który może prowadzić do nieodwracalnego uszkodzenia mózgu i zgonu. Występuje w wyniku hiponatremii związanej z leczeniem szpitalnym (w tym podawaniem mleczanu sodu). Charakteryzuje się nagłym obniżeniem stężenia sodu w surowicy, co prowadzi do obrzęku mózgu i zwiększenia ciśnienia śródczaszkowego.⁵⁶

Kwasica mleczanowa

Pomimo że mleczan sodu ma działanie alkalizujące, w pewnych warunkach może dojść do rozwoju kwasicy mleczanowej. Dzieje się tak szczególnie u pacjentów z zaburzeniami metabolizmu mleczanów, np. przy niewydolności wątroby, ciężkiej sepsie lub wstrząsie. Stan ten charakteryzuje się nagromadzeniem kwasu mlekowego w organizmie i może prowadzić do poważnych zaburzeń metabolicznych.⁵⁷

Reakcje alergiczne

Ciężkie reakcje alergiczne, w tym reakcje anafilaktyczne i obrzęk naczynioruchowy, mogą wystąpić po zastosowaniu preparatów zawierających mleczan sodu. Te reakcje nadwrażliwości mogą objawiać się pokrzywką, wysypką, świądem, obrzękiem skóry, obrzękiem twarzy i/lub krtani, a w ciężkich przypadkach mogą prowadzić do anafilaksji i niewydolności oddechowej.⁵⁸

Zapalenie otrzewnej i otorbiające stwardnienie otrzewnej

W przypadku stosowania mleczanu sodu w dializie otrzewnowej, dwie potencjalnie poważne komplikacje to zapalenie otrzewnej i otorbiające stwardnienie otrzewnej. Zapalenie otrzewnej manifestuje się zmętnieniem dializatu, bólem brzucha, gorączką i może prowadzić do sepsy. Otorbiające stwardnienie otrzewnej to rzadkie, ale poważne powikłanie długotrwałej dializy otrzewnowej, które charakteryzuje się włóknieniem i pogrubieniem otrzewnej prowadzącym do niedrożności jelit.^{59 60}

Zaburzenia elektrolitowe

Ciężkie zaburzenia elektrolitowe, takie jak hipokaliemia, są bardzo częstym działaniem niepożądanym związanym z sodu mleczanem. Długotrwała hipokaliemia może prowadzić do zaburzeń rytmu serca, osłabienia mięśni i innych poważnych powikłań.⁶¹

Monitorowanie i wczesne wykrycie tych poważnych działań niepożądanych ma kluczowe znaczenie dla skutecznego leczenia i zapobiegania poważnym konsekwencjom zdrowotnym. W przypadku wystąpienia objawów sugerujących te powikłania, konieczna jest natychmiastowa konsultacja lekarska i odpowiednia interwencja.⁶²