Działania niepożądane
Sód walproinian

Działania niepożądane sodu walproinianu

Sód walproinian, substancja czynna zawarta w lekach takich jak Depakine Chrono 300 i Depakine Chrono 500, może powodować szereg działań niepożądanych o różnym nasileniu i częstości występowania. Działania te zostały sklasyfikowane według częstości jako: bardzo często (≥1/10), często (≥1/100 do <1/10), niezbyt często (≥1/1000 do <1/100), rzadko (≥1/10 000 do <1/1000), bardzo rzadko (<1/10 000) lub o nieznanej częstości (nie może być określona na podstawie dostępnych danych).<sup data-drug="Depakine Chrono 300" data-section="Działania niepożądane" title="Działania niepożądane wymienione poniżej uszeregowane są według częstości występowania przy zastosowaniu następującej konwencji: bardzo często (≥1/10), często (≥1/100 do <1/10), niezbyt często (≥1/1000 do <1/100), rzadko (≥1/10 000 do <1/1000), bardzo rzadko (1

Zaburzenia hematologiczne i układu krwiotwórczego

Wśród bardzo często występujących hematologicznych działań niepożądanych wyróżnia się niedokrwistość oraz trombocytopenię, które mogą prowadzić do poważnych powikłań klinicznych. Niezbyt często pojawiają się leukopenia i pancytopenia, a w rzadkich przypadkach może wystąpić zespół mielodysplastyczny oraz niewydolność szpiku kostnego, w tym aplazja dotycząca krwinek czerwonych, agranulocytoza, niedokrwistość makrocytowa i makrocytemia.²

Zaburzenia endokrynologiczne

Niezbyt często sód walproinian może powodować zespół niedostosowanego wydzielania hormonu antydiuretycznego (SIADH) oraz hiperandrogenizm, objawiający się nadmiernym owłosieniem typu męskiego, wirylizmem, trądzikiem, łysieniem typu męskiego i/lub zwiększonym stężeniem androgenów. W rzadkich przypadkach może dojść do niedoczynności tarczycy.³

Zaburzenia metaboliczne i odżywiania

Często obserwuje się hiponatremię oraz zwiększenie masy ciała, które może być jednym z czynników zespołu policystycznych jajników. Z nieznaną częstością występuje hiperamonemia oraz otyłość. Innym istotnym powikłaniem metabolicznym jest hipokarnitynemia.⁴

W przypadku hiperamonemii mogą wystąpić izolowane i umiarkowane przypadki zwiększonego stężenia amoniaku we krwi bez zmian w wynikach testów czynności wątroby, co nie wymaga przerwania leczenia. Zgłaszano również przypadki hiperamonemii z objawami neurologicznymi, które wymagają dodatkowych badań.⁵

Zaburzenia psychiczne i neurologiczne

Bardzo często podczas terapii sodowym walproinianem występuje drżenie. Często pacjenci doświadczają stanu splątania, halucynacji, agresji, pobudzenia, zaburzeń uwagi, zaburzeń pozapiramidowych, osłupienia (stuporu), senności, drgawek, zaburzeń pamięci, bólu głowy, oczopląsu i zawrotów głowy.⁶

Niezbyt często mogą wystąpić: śpiączka, encefalopatia, letarg, przemijające objawy parkinsonizmu, ataksja, parestezje oraz nasilone napady drgawkowe.⁷

Rzadziej obserwowano nietypowe zachowanie, nadaktywność psychomotoryczną, zaburzenia uczenia się (szczególnie u dzieci i młodzieży), przemijające otępienie związane z przemijającą atrofią mózgu, zaburzenia poznawcze oraz diplopię.⁸

Warto zaznaczyć, że osłupienie, letarg i stany śpiączkowe, czasami powodujące przejściową śpiączkę (encefalopatię), mogą występować zarówno jako izolowane objawy, jak i w połączeniu z nawrotem napadów podczas leczenia walproinianem sodu. Objawy te zwykle ustępują po odstawieniu leku lub zmniejszeniu jego dawki. Najczęściej pojawiają się u pacjentów przyjmujących kilka leków przeciwpadaczkowych (zwłaszcza fenobarbital lub topiramat) lub po nagłym zwiększeniu dawki walproinianu sodu.⁹

Zaburzenia zmysłowe

Często obserwowanym działaniem niepożądanym jest osłabienie słuchu.¹⁰

Zaburzenia naczyniowe i oddechowe

Często występują krwotoki, natomiast rzadziej obserwuje się zapalenie naczyń oraz wysięk opłucnowy.¹¹

Zaburzenia żołądkowo-jelitowe

Do bardzo częstych działań niepożądanych należą nudności. Niezbyt często występują wymioty, nieprawidłowości dotyczące dziąseł (głównie hiperplazja dziąseł), zapalenie jamy ustnej, bóle żołądka i biegunka, która pojawia się głównie na początku leczenia i zwykle ustępuje po kilku dniach bez konieczności przerywania terapii.¹²

Rzadkim, ale bardzo poważnym powikłaniem jest zapalenie trzustki, które czasami może kończyć się zgonem. Na to powikłanie szczególnie narażone są małe dzieci.¹³

Zaburzenia wątroby i dróg żółciowych

Rzadko występuje uszkodzenie wątroby, które może mieć poważne konsekwencje, szczególnie u niemowląt i małych dzieci poniżej 3 roku życia.¹⁴

Zaburzenia skóry i tkanki podskórnej

Bardzo często występuje nadwrażliwość, przemijające i/lub zależne od dawki leku wypadanie włosów oraz zaburzenia paznokci i łożyska paznokcia. Niezbyt często obserwuje się obrzęk naczynioruchowy, wysypkę i nieprawidłowości dotyczące włosów (takie jak nieprawidłowa struktura włosów, zmiany w kolorze włosów, nieprawidłowy wzrost włosów).¹⁵

W rzadkich przypadkach mogą wystąpić ciężkie reakcje skórne, takie jak martwica toksyczno-rozpływna naskórka, zespół Stevensa-Johnsona, rumień wielopostaciowy oraz zespół ciężkiej nadwrażliwości obejmujący w szczególności wysypkę polekową z eozynofilią oraz objawami ogólnymi (DRESS).¹⁶

Zaburzenia mięśniowo-szkieletowe i tkanki łącznej

Niezbyt często występuje zmniejszenie gęstości mineralnej kości, osteopenia, osteoporoza oraz złamania u pacjentów stosujących walproinian w długoterminowej terapii. Mechanizm wpływu leku na metabolizm kostny nie został dotychczas ustalony.¹⁷

Rzadko mogą wystąpić układowy toczeń rumieniowaty oraz rabdomioliza.¹⁸

Zaburzenia nerek i dróg moczowych

Często występuje nietrzymanie moczu. Niezbyt często może pojawić się niewydolność nerek. Rzadko obserwuje się mimowolne oddawanie moczu, śródmiąższowe zapalenie nerek oraz zespół Fanconiego, którego mechanizm powstania nie jest dokładnie poznany.¹⁹

Zaburzenia układu rozrodczego i piersi

Często występują nieregularne cykle miesiączkowe. Niezbyt często może pojawić się brak miesiączki. Rzadko występują niepłodność męska oraz zespół policystycznych jajników.²⁰

Zaburzenia ogólne i stany w miejscu podania

Niezbyt często może wystąpić hipotermia oraz obwodowe obrzęki o umiarkowanym nasileniu.²¹

Nieprawidłowości w badaniach diagnostycznych

Bardzo często obserwuje się zmniejszenie aktywności czynników krzepnięcia (co najmniej jednego), nieprawidłowe wyniki testów krzepnięcia (jak wydłużony czas protrombinowy, wydłużony czas częściowej tromboplastyny po aktywacji, wydłużony czas trombinowy, wydłużony INR) oraz niedobór biotyny/biotynidazy.²²

Szczególne populacje pacjentów

Dzieci i młodzież

Profil bezpieczeństwa stosowania walproinianu u dzieci i młodzieży jest ogólnie porównywalny z profilem bezpieczeństwa u dorosłych, jednak niektóre działania niepożądane są cięższe lub obserwowane głównie w tej populacji.²³

U dzieci szczególnie często występują zaburzenia psychiczne, takie jak agresja, pobudzenie, zaburzenia uwagi, nieprawidłowe zachowanie, nadpobudliwość psychoruchowa i zaburzenia uczenia się.²⁴

Istnieje szczególne ryzyko poważnego uszkodzenia wątroby u niemowląt i małych dzieci, zwłaszcza w wieku poniżej 3 lat. Małe dzieci są również szczególnie narażone na zapalenie trzustki. Ryzyka te zmniejszają się wraz z wiekiem.²⁵

Tabela działań niepożądanych

²⁶

Niebezpieczeństwa związane z działaniami niepożądanymi

Poważne zagrożenia dla życia

Wśród działań niepożądanych sodu walproinianu występuje kilka powikłań, które mogą stanowić bezpośrednie zagrożenie dla życia pacjenta:²⁷

• Zapalenie trzustki – potencjalnie śmiertelne powikłanie, szczególnie niebezpieczne u dzieci poniżej 3 roku życia
• Niewydolność szpiku kostnego – może prowadzić do poważnych powikłań infekcyjnych i krwotocznych
• Ciężkie reakcje skórne – zespół Stevensa-Johnsona, martwica toksyczno-rozpływna naskórka, zespół DRESS
• Uszkodzenie wątroby – szczególnie u niemowląt i małych dzieci
• Rabdomioliza – może prowadzić do ostrej niewydolności nerek
• Encefalopatia – w tym śpiączka walproinianowa

²⁸

Zagrożenia dla szczególnych grup pacjentów

Niektóre grupy pacjentów są szczególnie narażone na wystąpienie specyficznych działań niepożądanych:²⁹

• Dzieci poniżej 3 roku życia:
  • Znacznie wyższe ryzyko hepatotoksyczności
  • Wyższe ryzyko zapalenia trzustki
• Dzieci i młodzież:
  • Zaburzenia psychiczne (agresja, nadpobudliwość, zaburzenia uwagi i uczenia się)
  • Niektóre działania niepożądane mogą mieć cięższy przebieg niż u dorosłych
• Pacjenci stosujący leki przeciwpadaczkowe w politerapii:
  • Wyższe ryzyko encefalopatii i śpiączki, szczególnie przy jednoczesnym stosowaniu fenobarbitalu lub topiramatu
• Pacjenci stosujący lek długoterminowo:
  • Ryzyko osteoporozy, osteopenii i złamań

³⁰

Monitorowanie i zapobieganie

Aby zminimalizować ryzyko poważnych działań niepożądanych, konieczne jest regularne monitorowanie pacjentów przyjmujących sód walproinian. Szczególnie istotne jest:³¹

• Regularne monitorowanie parametrów hematologicznych – morfologia krwi z rozmazem, liczba płytek krwi
• Monitorowanie funkcji wątroby – szczególnie u dzieci poniżej 3 roku życia
• Kontrola parametrów krzepnięcia – przed zabiegami chirurgicznymi
• Obserwacja pod kątem objawów neurologicznych – szczególnie przy nagłym zwiększeniu dawki
• Monitorowanie stężenia amoniaku – przy wystąpieniu objawów neurologicznych niejasnego pochodzenia
• Badania densytometryczne – u pacjentów w terapii długoterminowej
• Regularne badania ginekologiczne – u kobiet z nieregularnymi cyklami miesiączkowymi

³²