Właściwości farmakodynamiczne
Sód kromoglikan

Właściwości farmakodynamiczne sodu kromoglikanu

Sodu kromoglikan (kromoglikan sodu) jest substancją aktywną należącą do grupy leków przeciwalergicznych, stosowaną głównie w postaciach oftalmologicznych i donosowych. W klasyfikacji ATC substancja ta oznaczona jest kodami S01GX01 (preparaty okulistyczne) oraz R01AC01 (preparaty do stosowania donosowego). Kromoglikan sodu wykazuje działanie stabilizujące błony komórek tucznych, co stanowi główny mechanizm jego działania przeciwalergicznego.^{1 2 3}

Mechanizm działania sodu kromoglikanu

Stabilizacja komórek tucznych przez sodu kromoglikan jest kluczowym elementem jego działania farmakodynamicznego. Badania in vitro oraz in vivo na modelach zwierzęcych wykazały, że substancja ta hamuje degranulację uczulonych komórek tucznych, do której dochodzi po ekspozycji na specyficzne antygeny. Poprzez to działanie, sodu kromoglikan hamuje uwalnianie histaminy oraz różnych mediatorów pochodzenia błonowego z komórki tucznej.⁴

W doświadczeniach na zwierzętach wykazano również, że sodu kromoglikan hamuje degranulację uczulonych mastocytów i uwalnianie mediatorów reakcji zapalnych pojawiających się po ekspozycji na antygen. Mediatory te są biologicznymi cząsteczkami efektorowymi obecnymi w komórkach (np. histamina, kininy, czynnik chemotaktyczny eozynofilów – ECF, czynnik chemotaktyczny neutrofilów – NCF) lub są syntetyzowane de novo w odpowiedzi na pobudzenie struktur błony śluzowej bogatych w kwas arachidonowy (np. prostaglandyny, leukotrieny).⁵

Kromoglikan sodu stabilizuje błony komórek tucznych poddanych działaniu antygenów i zapobiega ich degranulacji oraz uwalnianiu różnych mediatorów reakcji zapalnych. Te mediatory są albo syntetyzowane i magazynowane w komórkach tucznych (jak histamina czy kininy) i po uwolnieniu pośredniczą w natychmiastowej reakcji alergicznej typu I, albo są syntetyzowane po prowokowanej stymulacji (jak prostaglandyny czy leukotrieny) i pośredniczą w opóźnionej reakcji zapalnej typu IV.⁶

Działanie hamujące na fosfolipazę A

Sodu kromoglikan wykazał w warunkach in vitro działanie hamujące degranulację nieuwrażliwionych szczurzych komórek tucznych, wywołaną przez fosfolipazę A, oraz późniejsze uwalnianie mediatorów chemicznych. Należy jednak podkreślić, że sodu kromoglikan nie hamuje aktywności enzymatycznej uwolnionej fosfolipazy A wobec jej specyficznego substratu.⁷

Antagonizm wapniowy

Oprócz stabilizacji błon komórkowych, ważnym mechanizmem działania sodu kromoglikanu jest jego działanie jako antagonisty wapnia. Kromoglikan blokuje receptor immunoglobuliny E (IgE) połączony z kanałem wapniowym i tym samym blokuje przepływ jonów wapnia do komórki, który normalnie następuje po związaniu IgE. W efekcie końcowym, degranulacja komórek tucznych jest spowolniona i unika się uwolnienia histaminy.⁸

Oprócz działania stabilizującego błony komórkowe mastocytów, kwas kromoglikowy wykazuje również działanie antagonistyczne w stosunku do wapnia. Blokuje on kanał wapniowy związany z receptorem IgE i w ten sposób hamuje napływ jonów wapnia do komórki tucznej za pośrednictwem receptora, a w konsekwencji – degranulację mastocytów. Kromoglikan wiąże się swoiście z białkiem wiążącym kwas kromoglikowy, które stanowi część kanału wapniowego kontrolowanego przez receptor IgE. Ten mechanizm działania jest wspólny dla wszystkich błon śluzowych (np. oskrzeli, oka, nosa, jelit).⁹

Mechanizm działania preparatu Polcrom oraz Polcrom 2% prawdopodobnie polega na stabilizacji błony komórkowej mastocytów i blokowaniu kanału wapniowego, co powoduje zahamowanie uwalniania mediatorów reakcji alergicznej.^{10 11}

Wpływ na wczesne i późne reakcje alergiczne

Natychmiastowa reakcja alergiczna związana jest głównie z histaminą, podczas gdy prostaglandyny i leukotrieny biorą udział w powstaniu późnych reakcji nadwrażliwości. Mediatory chemotaktyczne, takie jak ECF, NCF i leukotrien B4 odpowiadają za późne reakcje alergiczne, które pozostają w ścisłym związku z nadreaktywnością oskrzeli.¹²

Sodu kromoglikan blokuje zarówno wczesne, jak i późne reakcje alergiczne, co zostało stwierdzone w wielu preparatach zawierających tę substancję, w tym w produktach Polcrom oraz Polcrom 2%.^{13 14}

Działanie stabilizujące komórki tuczne obserwowano także u ludzi, u których wystąpił skurcz oskrzeli wywołany przez antygen za pośrednictwem IgE oraz w alergicznym zapaleniu błony śluzowej nosa.¹⁵

Brak działania przeciwhistaminowego i naczynioskurczowego

Ważną cechą farmakodynamiczną sodu kromoglikanu jest fakt, że nie wywiera on istotnego działania naczynioskurczowego lub przeciwhistaminowego.¹⁶ Produkt Polcrom 2%, podobnie jak inne preparaty zawierające sodu kromoglikan, również nie wywiera działania przeciwhistaminowego.¹⁷

Zapobieganie uwalnianiu mediatorów alergicznych

Działanie sodu kromoglikanu polega na zapobieganiu degranulacji komórek tucznych i uwalnianiu z nich mediatorów reakcji alergicznych – histaminy i leukotrienów (szczególnie należących do grupy określanej mianem SRS-A).^{18 19}

Podsumowanie właściwości farmakodynamicznych

Sodu kromoglikan stanowi istotną substancję w leczeniu schorzeń alergicznych ze względu na swój unikatowy mechanizm działania obejmujący stabilizację błon komórek tucznych oraz antagonizm wapniowy. Dzięki temu blokuje zarówno wczesne, jak i późne reakcje alergiczne, nie wykazując przy tym działania przeciwhistaminowego ani naczynioskurczowego. Jego działanie farmakodynamiczne opiera się na zapobieganiu degranulacji mastocytów i uwalnianiu mediatorów zapalnych odpowiedzialnych za objawy alergii.^{20 21}