Działania niepożądane
Jodek sodu

Działania niepożądane jodku sodu

Jodek sodu jest substancją leczniczą stosowaną zarówno w diagnostyce, jak i terapii, głównie w medycynie nuklearnej. Ze względu na swój profil działania i właściwości promieniotwórcze (w przypadku izotopu jodu-131), stosowanie jodku sodu wiąże się z ryzykiem wystąpienia działań niepożądanych, których spektrum i nasilenie różni się w zależności od dawki, drogi podania oraz wskazania terapeutycznego. Narażenie na promieniowanie jonizujące w każdym przypadku musi być uzasadnione korzyścią wynikającą z zastosowania leku, a podana radioaktywność powinna być możliwie niska, przy jednoczesnym uzyskaniu pożądanego efektu diagnostycznego lub terapeutycznego.¹²

Ogólna charakterystyka działań niepożądanych

Działania niepożądane jodku sodu można podzielić na dwie główne kategorie: związane z dawkami diagnostycznymi oraz związane z dawkami terapeutycznymi. Ogólna ekspozycja na promieniowanie jonizujące wiąże się z ryzykiem indukcji nowotworu oraz z ryzykiem rozwoju wad wrodzonych. W przypadku badań diagnostycznych w medycynie nuklearnej dostarczona dawka promieniowania (dawka skuteczna) jest zazwyczaj mniejsza niż 20 mSv, co powoduje, że prawdopodobieństwo wystąpienia tego rodzaju działań niepożądanych jest małe. Natomiast w przypadku jodku sodu [¹³¹I] o aktywności 1-37 MBq poziom promieniowania jest zwykle nieco większy.³⁴

Dawki promieniowania jonizującego otrzymywane w trakcie terapii jodem-131 mogą powodować częstsze występowanie nowotworów i mutacji. W przypadku zastosowania terapeutycznego konieczne jest upewnienie się, że ryzyko związane z promieniowaniem jest mniejsze niż ryzyko związane z leczoną chorobą.⁵⁶

Działania niepożądane po dawkach diagnostycznych

W przypadku stosowania jodku sodu w dawkach diagnostycznych (np. Jodek sodu Na¹³¹I POLATOM, kapsułki do diagnostyki o aktywności 1-37 MBq), obserwowane działania niepożądane są zwykle łagodne i obejmują:⁷⁸

• Zaburzenia układu immunologicznego – reakcje nadwrażliwości (częstość nieznana)⁹¹⁰
• Zaburzenia żołądka i jelit – nudności, wymioty (częstość nieznana)¹¹¹²
• Wady wrodzone, choroby rodzinne i genetyczne – wrodzone zaburzenia czynności tarczycy (częstość nieznana)¹³¹⁴

Działania niepożądane po dawkach terapeutycznych

Stosowanie jodku sodu w dawkach terapeutycznych (np. Jodek sodu Na131I POLATOM, kapsułki do terapii o aktywności 37-5500 MBq, Theracap131 o aktywności 37-5550 MBq lub Jodek sodu Na131I roztwór do wstrzykiwań o aktywności 37-740 MBq/ml) wiąże się z szerszym spektrum i większym nasileniem działań niepożądanych.¹⁵¹⁶

Zaburzenia endokrynologiczne

Najczęściej obserwowane są zaburzenia czynności tarczycy:¹⁷¹⁸

• Niedoczynność tarczycy (bardzo często) – może wystąpić w okresie tygodni lub lat po leczeniu. Z reguły nie występuje do 6-12 tygodni po leczeniu.¹⁹²⁰
• Zaostrzenie nadczynności tarczycy (częstość nieznana)²¹
• Choroba Gravesa i Basedowa (częstość nieznana)²²
• Zaburzenia czynności przytarczyc – niedoczynność przytarczyc, nadczynność przytarczyc (częstość nieznana)²³²⁴

Zaburzenia oka

U pacjentów leczonych jodem-131 mogą wystąpić:²⁵²⁶

• Zespół suchości oka (bardzo często)²⁷
• Nabyte zwężenie kanalików łzowych (bardzo często)²⁸
• Oftalmopatia tarczycowa – szczególnie w chorobie Gravesa-Basedowa (częstość nieznana/bardzo często)²⁹³⁰

Zaburzenia związane z drogami łzowymi mogą prowadzić również do nadmiernego łzawienia, zazwyczaj w okresie 3-16 miesięcy po leczeniu jodem promieniotwórczym.³¹³²

Zaburzenia żołądka i jelit

Działania niepożądane ze strony przewodu pokarmowego obejmują:³³³⁴

• Przemijające lub trwałe zapalenie ślinianek, w tym suchość jamy ustnej (bardzo często)³⁵³⁶
• Nudności, wymioty (bardzo często)³⁷

Zaburzenia czynności gruczołów ślinowych mogą wystąpić z opóźnieniem kilku miesięcy do 2 lat po leczeniu jodem promieniotwórczym. W literaturze opisano ujawnienie się raka ślinianek w następstwie wywołanego przez jod promieniotwórczy zapalenia gruczołów ślinowych.³⁸³⁹

Zaburzenia krwi i układu chłonnego

Leczenie jodem-131 może prowadzić do:⁴⁰⁴¹

• Supresji szpiku kostnego, w tym znacznej trombocytopenii, erytrocytopenii i/lub leukopenii (częstość nieznana)⁴²

Późnym następstwem jest wystąpienie odwracalnej lub, w bardzo rzadkich przypadkach, nieodwracalnej supresji szpiku kostnego, z izolowaną trombocytopenią lub erytrocytopenią. Powikłania te, które mogą być śmiertelne, występują z większym prawdopodobieństwem po podaniu pojedynczej dawki o aktywności przekraczającej 5000 MBq lub dawek powtarzanych w odstępach krótszych niż 6 miesięcy.⁴³⁴⁴

Nowotwory łagodne, złośliwe i nieokreślone

Stosowanie jodu-131 w dawkach terapeutycznych wiąże się z ryzykiem rozwoju nowotworów:⁴⁵⁴⁶

• Białaczka (częstość nieznana)⁴⁷
• Rak żołądka, pęcherza moczowego i sutka (częstość nieznana)⁴⁸

Zaburzenia układu rozrodczego

Leczenie jodem promieniotwórczym raka tarczycy może prowadzić do:⁴⁹⁵⁰

• Upośledzenia płodności u mężczyzn i kobiet (częstość nieznana)⁵¹

Udokumentowano zależne od dawki, przemijające upośledzenie spermatogenezy po aktywnościach przekraczających 1850 MBq. Klinicznie istotne działania niepożądane obejmujące oligospermię i azoospermię oraz zwiększenie stężenia FSH opisano po zastosowaniu ponad 3700 MBq jodu-131.⁵²⁵³

Inne działania niepożądane

Inne istotne działania niepożądane związane z terapeutycznym stosowaniem jodku sodu obejmują:⁵⁴⁵⁵

• Popromienne uszkodzenie tkanek, obejmujące popromienne zapalenie tarczycy, ból wywołany napromieniowaniem (bardzo często)⁵⁶
• Zwężenie tchawicy (bardzo często/rzadko)⁵⁷⁵⁸
• Reakcje anafilaktoidalne (częstość nieznana)⁵⁹
• Trądzik indukowany jodem (bardzo rzadko)⁶⁰

Działania niepożądane jodku sodu w formie kropli do oczu

W przypadku preparatu Vitreolent, zawierającego jodek potasu i jodek sodu w formie kropli do oczu, obserwowano następujące działania niepożądane:⁶¹

• Często (≥1/100 do <1/10): u osób szczególnie wrażliwych mogą wystąpić powiększenie tarczycy, zmiany o charakterze trądzika lub przemijające uczucie pieczenia i „piasku” pod powiekami.⁶²
• Rzadko (≥1/10 000 do <1/1 000): zwiększone wydzielanie łez.⁶³

Wczesne i późne następstwa stosowania jodku sodu [¹³¹I]

Wczesne następstwa

Opisywano wystąpienie popromiennego zapalenia płuc i zwłóknienia płuc u pacjentów z przerzutami raka tarczycy do płuc. Należy uwzględnić możliwość wystąpienia miejscowego obrzęku mózgu i/lub nasilenia istniejącego obrzęku mózgu u pacjentów z przerzutami raka tarczycy do ośrodkowego układu nerwowego.⁶⁴⁶⁵

Późne następstwa

Jako późne następstwo po leczeniu nadczynności tarczycy jodem-131 może wystąpić niedoczynność tarczycy. Może ona wystąpić w okresie tygodni lub lat po leczeniu, co wymaga odpowiedniej kontroli czynności tarczycy i ewentualnie substytucji hormonalnej. Niedoczynność tarczycy z reguły nie występuje do 6-12 tygodni po leczeniu.⁶⁶⁶⁷

Tabela działań niepożądanych jodku sodu

Poniższa tabela przedstawia podsumowanie działań niepożądanych obserwowanych po podaniu jodku sodu, z uwzględnieniem częstości występowania i zastosowania (diagnostyczne lub terapeutyczne).

Niebezpieczeństwa związane z działaniami niepożądanymi

Stosowanie jodku sodu, szczególnie w formie promieniotwórczej (jod-131), wiąże się z istotnymi zagrożeniami dla zdrowia pacjenta, które wymagają szczególnej uwagi lekarza prowadzącego.

Zagrożenia związane ze stosowaniem jodku sodu [¹³¹I]

Najpoważniejsze niebezpieczeństwa związane z działaniami niepożądanymi jodku sodu [¹³¹I] obejmują:

Supresja szpiku kostnego

Terapia jodem promieniotwórczym może prowadzić do odwracalnej lub, w bardzo rzadkich przypadkach, nieodwracalnej supresji szpiku kostnego, z izolowaną trombocytopenią lub erytrocytopenią. Powikłania te mogą być śmiertelne i występują z większym prawdopodobieństwem po podaniu pojedynczej dawki o aktywności przekraczającej 5000 MBq lub dawek powtarzanych w odstępach krótszych niż 6 miesięcy.⁶⁸⁶⁹

Zaburzenia czynności tarczycy

Stosowanie jodu-131 może prowadzić do trwałej niedoczynności tarczycy, co wymaga długotrwałej lub dożywotniej substytucji hormonalnej. W rzadkich przypadkach może dojść do zaostrzenia nadczynności tarczycy lub przełomu tyreotoksycznego, które stanowią stany zagrażające życiu.⁷⁰⁷¹

Powikłania płucne

U pacjentów z przerzutami raka tarczycy do płuc może wystąpić popromienne zapalenie płuc i zwłóknienie płuc, co prowadzi do znaczącego pogorszenia funkcji oddechowej.⁷²⁷³

Powikłania neurologiczne

U pacjentów z przerzutami do ośrodkowego układu nerwowego istnieje ryzyko wystąpienia miejscowego obrzęku mózgu lub nasilenia istniejącego obrzęku mózgu, co może prowadzić do poważnych powikłań neurologicznych, w tym zgonu.⁷⁴⁷⁵

Zaburzenia płodności

Leczenie jodem promieniotwórczym raka tarczycy może prowadzić do upośledzenia płodności u mężczyzn i kobiet. Klinicznie istotne działania niepożądane obejmujące oligospermię i azoospermię oraz zwiększenie stężenia FSH obserwowano po zastosowaniu ponad 3700 MBq jodu-131. Zaburzenia te mogą być przemijające lub trwałe, co stanowi istotne zagadnienie, szczególnie u młodszych pacjentów.⁷⁶⁷⁷

Wpływ na rozwój płodu

Stosowanie jodu-131 w okresie ciąży jest przeciwwskazane ze względu na ryzyko wystąpienia wrodzonych zaburzeń czynności tarczycy u płodu. Jod-131 przenika przez barierę łożyskową i może powodować trwałe uszkodzenie funkcji tarczycy rozwijającego się płodu, prowadząc do niedoczynności tarczycy lub kretynizmu.⁷⁸⁷⁹

Ryzyko rozwoju nowotworów wtórnych

Długoterminowe narażenie na promieniowanie jonizujące związane z terapią jodem-131 zwiększa ryzyko rozwoju nowotworów wtórnych, w tym białaczki, raka żołądka, pęcherza moczowego i sutka. Ryzyko to jest prawdopodobnie wyższe przy większych dawkach skumulowanych i wielokrotnych zabiegach.⁸⁰⁸¹

Monitorowanie i zgłaszanie działań niepożądanych

Po dopuszczeniu produktu leczniczego do obrotu istotne jest zgłaszanie podejrzewanych działań niepożądanych. Umożliwia to nieprzerwane monitorowanie stosunku korzyści do ryzyka stosowania produktu leczniczego. Osoby należące do fachowego personelu medycznego powinny zgłaszać wszelkie podejrzewane działania niepożądane za pośrednictwem Departamentu Monitorowania Niepożądanych Działań Produktów Leczniczych Urzędu Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych.⁸²⁸³

Działania niepożądane można zgłaszać również podmiotowi odpowiedzialnemu za dany produkt leczniczy.⁸⁴⁸⁵