Działania niepożądane
Gentamycyna

Działania niepożądane substancji gentamycyna. Szczegółowo opisz niebezpieczeństwa związane z działaniami niepożądanymi

Gentamycyna jest antybiotykiem aminoglikozydowym stosowanym w różnych postaciach lekowych, w tym jako krople do oczu, maści, kremy czy preparaty do podawania pozajelitowego. Pomimo swojej skuteczności w leczeniu zakażeń bakteryjnych, gentamycyna może powodować szereg działań niepożądanych, które różnią się w zależności od drogi podania, czasu stosowania oraz indywidualnych czynników pacjenta.¹

Działania nefrotoksyczne

Jednym z najpoważniejszych działań niepożądanych gentamycyny jest jej toksyczny wpływ na nerki. Nefrotoksyczność może objawiać się występowaniem w moczu wałeczków, krwinek i białka oraz podwyższeniem stężenia kreatyniny i azotu mocznikowego we krwi. W ciężkich przypadkach może wystąpić skąpomocz.²

Ryzyko uszkodzenia nerek znacząco wzrasta w określonych sytuacjach klinicznych:³

• U pacjentów z istniejącymi już zaburzeniami czynności nerek
• Przy jednoczesnym stosowaniu innych leków nefrotoksycznych
• Przy długotrwałym stosowaniu
• Przy stosowaniu na dużą powierzchnię skóry lub na uszkodzoną skórę

³

W przypadku niektórych preparatów zawierających gentamycynę stosowanych miejscowo, np. na skórę, możliwa jest absorpcja systemowa substancji, co może prowadzić do działań ogólnoustrojowych. Dotyczy to szczególnie sytuacji, gdy preparat stosowany jest na dużą powierzchnię skóry lub na uszkodzoną skórę.⁴

Działania ototoksyczne

Gentamycyna wykazuje również niepożądany wpływ na narząd słuchu i układ przedsionkowy. Działania niepożądane związane z podawaniem aminoglikozydów zgłaszano przede wszystkim u pacjentów z zaburzoną czynnością nerek. Niepożądany wpływ dotyczył zarówno gałązki przedsionkowej, jak i gałązki słuchowej VIII nerwu czaszkowego.⁵

Objawy ototoksyczności mogą obejmować:⁶

• Zawroty głowy
• Szumy i trzaski w uszach
• Utratę słuchu

⁶

Co istotne, występujące zaburzenia przedsionkowe mogą być nieodwracalne, podobnie jak w przypadku innych antybiotyków aminoglikozydowych.⁷ Nawet przy miejscowym stosowaniu gentamycyny, szczególnie gdy stosuje się ją na dużą powierzchnię skóry lub skórę uszkodzoną, mogą wystąpić objawy ototoksyczności.⁸

Reakcje nadwrażliwości

Stosowanie gentamycyny może prowadzić do wystąpienia reakcji nadwrażliwości, które mogą objawiać się różnymi symptomami skórnymi i ogólnoustrojowymi.⁹ Reakcje te obejmują:¹⁰

• Wysypkę
• Świąd
• Zaczerwienienie
• Obrzęk
• W cięższych przypadkach – reakcje anafilaktyczne

¹¹

W przypadku wystąpienia objawów nadwrażliwości należy natychmiast przerwać leczenie produktem zawierającym gentamycynę.¹²

Reakcje miejscowe

Miejscowe stosowanie gentamycyny może powodować podrażnienie skóry, które objawia się najczęściej rumieniem i świądem.¹³ Zazwyczaj reakcje te mają charakter łagodny i nie wymagają przerwania leczenia.¹⁴

Jednak w przypadku silnego podrażnienia, uczulenia lub nadkażenia należy przerwać leczenie i rozpocząć odpowiednią terapię.¹⁵

Miejscowe stosowanie gentamycyny może prowadzić również do upośledzenia gojenia się rany, szczególnie przy wielokrotnym stosowaniu na rozległe rany.¹⁶

Działania niepożądane oczne

W przypadku gentamycyny stosowanej w postaci kropli lub maści do oczu, mogą wystąpić specyficzne działania niepożądane dotyczące narządu wzroku:¹⁷

• Łzawienie
• Zaczerwienienie oka
• Ból i uczucie pieczenia
• Światłowstręt
• Przejściowe zaburzenia widzenia

¹⁷

Podczas długotrwałego stosowania gentamycyny w postaci kropli do oczu może wystąpić owrzodzenie rogówki grzybicze lub spowodowane przez oporne na gentamycynę szczepy bakterii.¹⁸ U niektórych pacjentów ze znacznym uszkodzeniem rogówki stosujących krople do oczu zawierające fosforany zgłaszano bardzo rzadko przypadki zwapnienia rogówki.¹⁹

W przypadku preparatów złożonych zawierających gentamycynę i kortykosteroidy, takich jak Dexamytrex, mogą wystąpić dodatkowe działania niepożądane związane z układem wzrokowym, takie jak:²⁰

• Łagodne zaburzenia widzenia (przejściowe i krótkotrwałe)
• Rozszerzenie źrenicy
• Zaburzenia procesu gojenia rany (przy stosowaniu po urazach rogówki)
• Zaćma (po długotrwałym stosowaniu)
• Jaskra (po długotrwałym stosowaniu)
• Podrażnienie oczu
• Złogi w rogówce
• Nieostre widzenie

²⁰

Inne działania niepożądane

Ponadto, po stosowaniu gentamycyny mogą występować także inne działania niepożądane, takie jak:

• Hamowanie przewodnictwa nerwowo-mięśniowego²¹
• Długotrwałe biegunki²²
• Podczas długotrwałego stosowania w przypadku nadwrażliwości może wystąpić plamica małopłytkowa i omamy²³

Tabela działań niepożądanych gentamycyny

Grupy szczególnego ryzyka

Gentamycyna powinna być stosowana ze szczególną ostrożnością u określonych grup pacjentów, u których ryzyko wystąpienia działań niepożądanych jest zwiększone:²⁴

• Pacjenci z zaburzeniami czynności nerek – stanowią grupę szczególnego ryzyka rozwoju nefrotoksyczności i ototoksyczności²⁵
• Pacjenci jednocześnie przyjmujący inne leki nefrotoksyczne – ryzyko uszkodzenia nerek jest szczególnie wysokie²⁶
• Pacjenci z uszkodzeniem rogówki – stosowanie kropli do oczu zawierających gentamycynę i fosforany może prowadzić do zwapnienia rogówki²⁷
• Pacjenci z nadwrażliwością – zwiększone ryzyko reakcji alergicznych i innych działań niepożądanych w przypadku długotrwałego stosowania²⁸

Niebezpieczeństwa związane z nadmiernym stosowaniem

Długotrwałe stosowanie gentamycyny, stosowanie jej na dużą powierzchnię ciała lub na uszkodzoną skórę zwiększa ryzyko wystąpienia działań niepożądanych wynikających z ogólnoustrojowego wchłaniania leku.²⁹

W przypadku preparatów złożonych zawierających gentamycynę i kortykosteroidy, długotrwałe stosowanie (ponad 2 tygodnie), stosowanie na dużych powierzchniach skóry lub na uszkodzoną skórę oraz stosowanie okładów zamkniętych może prowadzić do nasilonego wchłaniania obu substancji, zwiększając ryzyko wystąpienia działań ogólnoustrojowych.³⁰

Szczególnym niebezpieczeństwem jest fakt, że ototoksyczność i zaburzenia przedsionkowe mogą być nieodwracalne i prowadzić do trwałej utraty słuchu.³¹

Niebezpieczeństwa związane ze stosowaniem ocznym

Przy długotrwałym stosowaniu preparatów ocznych zawierających gentamycynę istnieje ryzyko rozwoju wtórnych zakażeń:³²

• Zakażenia grzybicze rogówki – rozwijają się szczególnie łatwo jako zakażenia wtórne
• Zakażenia bakteryjne opornymi szczepami – podczas długotrwałego stosowania

³³

W przypadku preparatów złożonych zawierających gentamycynę i kortykosteroidy, jak Dexamytrex, istnieje dodatkowe ryzyko wystąpienia zaćmy lub jaskry przy długotrwałym stosowaniu.³⁴

Śladowe ilości gentamycyny w innych preparatach

Warto zauważyć, że gentamycyna może występować jako substancja pomocnicza w śladowych ilościach w niektórych produktach leczniczych, takich jak szczepionki przeciwko grypie (np. Fluarix Tetra, Influvac Tetra). W tych przypadkach również istnieje teoretyczne ryzyko wystąpienia reakcji nadwrażliwości u osób uczulonych na gentamycynę.^{35 36}

Postępowanie w przypadku wystąpienia działań niepożądanych

W przypadku wystąpienia objawów nadwrażliwości na gentamycynę należy natychmiast przerwać leczenie.³⁷

W razie wystąpienia silnego podrażnienia, uczulenia lub nadkażenia podczas stosowania preparatów miejscowych zawierających gentamycynę, należy przerwać leczenie i rozpocząć odpowiednią terapię.³⁸

W przypadku podejrzenia działania nefrotoksycznego lub ototoksycznego należy monitorować czynność nerek (poziom kreatyniny i azotu mocznikowego we krwi) oraz przeprowadzić badania słuchu.³⁹

Po dopuszczeniu produktu leczniczego do obrotu istotne jest zgłaszanie podejrzewanych działań niepożądanych. Umożliwia to nieprzerwane monitorowanie stosunku korzyści do ryzyka stosowania produktu leczniczego.⁴⁰