Wpływ na płodność, ciążę i laktację
Cytarabina

Wpływ cytarabiny na płodność, ciążę i laktację

Cytarabina, jako substancja o działaniu cytotoksycznym, wymaga szczególnej uwagi w zakresie jej wpływu na płodność, przebieg ciąży oraz karmienie piersią. Lekarze przepisujący leki zawierające cytarabinę (Alexan, Cytarabina Accord, Cytarabine Kabi, Cytosar) powinni być świadomi potencjalnych zagrożeń związanych z ich stosowaniem w wymienionych sytuacjach klinicznych oraz przekazać pacjentkom kompletne informacje dotyczące możliwych konsekwencji terapii.^{1 2}

Wpływ na ciążę i możliwość zajścia w ciążę

Liczne badania potwierdziły teratogenne działanie cytarabiny u niektórych gatunków zwierząt. W związku z tym, stosowanie cytarabiny u kobiet w ciąży lub tych, które mogą zajść w ciążę, powinno być starannie rozważone i wdrożone wyłącznie wtedy, gdy potencjalne korzyści dla matki wynikające z zastosowania leku przewyższają możliwe ryzyko dla płodu.^{3 4}

Ryzyko wad rozwojowych w różnych trymestrach ciąży

Ryzyko wystąpienia wad rozwojowych u płodu jest szczególnie wysokie w pierwszym trymestrze ciąży, dlatego pacjentka będąca w ciąży lub mogąca zajść w ciążę powinna zostać szczegółowo poinformowana o potencjalnym ryzyku dla płodu oraz zasadności utrzymania ciąży.^{5 6}

Jeżeli leczenie rozpocznie się w drugim lub trzecim trymestrze ciąży, ryzyko uszkodzeń płodu jest znacznie mniejsze, choć wciąż obecne.^{7 8}

Obserwowane wady rozwojowe i komplikacje

W literaturze medycznej opisywano przypadki wad wrodzonych, występujących zwłaszcza gdy płód był narażony na działanie cytarabiny w pierwszym trymestrze ciąży. Do zaobserwowanych anomalii należały przede wszystkim:

• Wady kończyn górnych i dolnych
• Zniekształcenia kończyn
• Zniekształcenia ucha⁹

Ponadto, u niektórych noworodków narażonych na działanie cytarabiny in utero obserwowano:

• Pancytopenię
• Leukopenię
• Niedokrwistość
• Małopłytkowość
• Zaburzenia elektrolitowe
• Przemijającą eozynofilię
• Zwiększone stężenie IgM
• Gorączkę
• Posocznicę
• Przypadki zgonów w okresie noworodkowym¹⁰

Należy jednak podkreślić, że pomimo potencjalnego ryzyka, odnotowano również przypadki kobiet leczonych cytarabiną przez wszystkie trzy trymestry ciąży, które urodziły zdrowe dzieci.^{11 12}

U części kobiet otrzymujących cytarabinę przerwano ciążę. Podczas badań płodów stwierdzono, że część z nich była zdrowa, natomiast u innych obserwowano powiększenie śledziony i zaburzenia chromosomalne – trisomię – w tkance kosmówkowej.¹³

Zalecenia dotyczące obserwacji dzieci

Zaleca się prowadzenie dokładnej obserwacji dzieci urodzonych przez matki, które otrzymywały cytarabinę w okresie ciąży, niezależnie od trymestru ekspozycji.^{14 15}

W literaturze medycznej opisano przypadki obserwacji zdrowych dzieci przez okres od sześciu tygodni do siedmiu lat, u których nie stwierdzono nieprawidłowości pomimo narażenia na cytarabinę w okresie płodowym.¹⁶

Antykoncepcja u kobiet i mężczyzn leczonych cytarabiną

Ze względu na potencjalne genotoksyczne i mutagenne działanie cytarabiny, które może prowadzić do uszkodzenia chromosomów, zarówno kobiety jak i mężczyźni leczeni tym lekiem powinni stosować skuteczne metody antykoncepcji.^{17 18}

Kobiety w wieku rozrodczym muszą stosować wysoce skuteczną antykoncepcję w trakcie leczenia cytarabiną oraz przez co najmniej 6 miesięcy po zakończeniu terapii.^{19 20}

Mężczyźni leczeni cytarabiną i ich partnerki powinni stosować skuteczną antykoncepcję podczas leczenia oraz przez co najmniej 3 miesiące (lub 6 miesięcy, w zależności od produktu) po zakończeniu terapii.^{21 22}

Wpływ na laktację i karmienie piersią

Nie ma wystarczających danych dotyczących przenikania cytarabiny do mleka kobiecego. Jednakże, biorąc pod uwagę, że wiele leków przenika do mleka matki oraz istnieje potencjalne ryzyko wystąpienia poważnych działań niepożądanych u niemowląt karmionych piersią przez matki otrzymujące cytarabinę, karmienie piersią w trakcie leczenia cytarabiną jest przeciwwskazane.^{23 24}

Lekarz powinien poinformować pacjentkę o konieczności przerwania karmienia piersią na czas leczenia cytarabiną i przez co najmniej tydzień po podaniu ostatniej dawki lub rozważyć przerwanie terapii, biorąc pod uwagę korzyści z leczenia dla matki.^{25 26}

Wpływ na płodność

Choć formalne, szczegółowe badania dotyczące wpływu cytarabiny na płodność nie zostały przeprowadzone, dostępne dane wskazują na potencjalne zaburzenia płodności zarówno u kobiet, jak i u mężczyzn.^{27 28}

U pacjentów leczonych cytarabiną, szczególnie w skojarzeniu z lekami alkilującymi, może dojść do zahamowania czynności gonad, co prowadzi do:

• braku miesiączki u kobiet
• azoospermii (braku plemników w nasieniu) u mężczyzn^{29 30}

Występowanie tych działań niepożądanych wydaje się być zależne od dawki i długości terapii. Efekty te mogą być odwracalne, choć w niektórych przypadkach możliwe jest ich utrwalenie.^{31 32}

U myszy po leczeniu cytarabiną obserwowano nieprawidłowości w budowie główki plemnika, co dodatkowo potwierdza potencjalny negatywny wpływ tej substancji na płodność męską.³³

Podsumowanie działań niepożądanych związanych z płodnością, ciążą i laktacją

³⁴