Właściwości farmakodynamiczne
Chlorheksydyna

Właściwości farmakodynamiczne chlorheksydyny – wprowadzenie

Chlorheksydyna jest substancją aktywną należącą do grupy biguanidów, stosowaną jako środek antyseptyczny i dezynfekujący. Wykazuje szerokie spektrum działania przeciwdrobnoustrojowego, co stanowi podstawę jej zastosowania w różnych produktach leczniczych przeznaczonych do stosowania miejscowego na skórę oraz błony śluzowe jamy ustnej i gardła.^{1 2}

Mechanizm działania chlorheksydyny

Mechanizm działania chlorheksydyny opiera się na nieswoistym łączeniu się tego związku kationowego z ujemnie naładowanymi błonami komórkowymi bakterii. Chlorheksydyna wnika w ściany komórkowe wrażliwych mikroorganizmów poprzez silne i specyficzne wiązanie z niektórymi związkami chemicznymi zawierającymi grupy fosforanowe. Proces ten prowadzi do zaburzenia integralności błony komórkowej i zwiększenia jej przepuszczalności.³

Działanie przeciwbakteryjne chlorheksydyny polega na hamowaniu w obrębie błon komórkowych bakterii aktywności dehydrogenazy i ATP-azy oraz zaburzaniu przepuszczalności dla jonów potasu, nukleotydów i aminokwasów.^{4 5}

Proces antybakteryjnego działania chlorheksydyny oraz jej soli rozpuszczalnych w wodzie (diglukonianu, octanu i dichlorowodorku) przebiega dwuetapowo. W pierwszym etapie dochodzi do elektrostatycznego przyciągania naładowanych dodatnio cząsteczek chlorheksydyny z obdarzonymi ładunkiem ujemnym fosfolipidami błony drobnoustrojów. W drugim etapie następuje uszkodzenie błony prowadzące do wypływu drobnocząsteczkowych elementów z komórki bakteryjnej, co w konsekwencji wywołuje jej lizę i śmierć.⁶

Spektrum działania przeciwdrobnoustrojowego

Działanie przeciwbakteryjne

Chlorheksydyna wykazuje aktywność przeciwdrobnoustrojową wobec szerokiego zakresu mikroorganizmów. Działanie przeciwbakteryjne zależy od stężenia substancji. W małym stężeniu (poniżej 20 mg/l) wykazuje głównie działanie bakteriostatyczne, natomiast w wyższych stężeniach działa bakteriobójczo.^{7 8}

Chlorheksydyna jest szczególnie skuteczna wobec bakterii Gram-dodatnich, w tym wrażliwych szczepów Staphylococcus aureus, które są najczęstszą przyczyną zakażeń skóry. Działa słabiej na bakterie Gram-ujemne, a nie wykazuje aktywności wobec bakterii z rodzaju Pseudomonas oraz Proteus.⁹

Substancja działa skutecznie na gronkowce metycylino-wrażliwe oraz metycylino-oporne Staphylococcus aureus, Staphylococcus epidermidis, Staphylococcus salivarius; na ziarniaki Gram-dodatnie, tj. Streptococcus epidermidis, Streptococcus haemolitycus, Streptococcus pneumoniae. Skuteczność w stosunku do bakterii Gram-ujemnych jest mniejsza i wymaga stosowania wyższych stężeń – 60-100 mg/l.¹⁰

Na chlorheksydynę są szczególnie wrażliwe bakterie:^{11 12}

• Streptococcus mutans
• Streptococcus salivarius
• Escherichia coli
• Selenomonas
• bakterie beztlenowe

¹³

Mniejszą wrażliwość wykazują szczepy:^{14 15}

• Streptococcus sanguis
• Proteus
• Pseudomonas
• Klebsiella
• Veillonella

¹⁶

Działanie przeciwbakteryjne zostało również dowiedzione w odniesieniu do bakterii beztlenowych, takich jak Bifidobacterium bifidum, Clostridium spp., Bacterioides spp., Prevotella melaninogenica i Fusobacterium.¹⁷

Działanie przeciwgrzybicze

Chlorheksydyna wykazuje aktywność przeciwko drożdżakom Candida albicans, co jest istotnym elementem jej spektrum działania w leczeniu chorób jamy ustnej.^{18 19}

W badaniach in vitro wykazano, że chlorheksydyna wykazuje także zależną od stężenia aktywność przeciwgrzybiczą wobec Candida spp. i Aspergillus spp. W stężeniu powyżej 1 mg/l, chlorheksydyna wykazuje aktywność przeciw Candida albicans, w stężeniu powyżej 8 mg/l wykazuje aktywność przeciw Aspergillus spp., a powyżej 75 mg/l także przeciw Candida tropicalis.²⁰

Roztwór wodny chlorheksydyny jest nieskuteczny w stosunku do przetrwalników, grzybów i prątków gruźlicy, natomiast roztwór alkoholowy chlorheksydyny niszczy Mycobacterium tuberculosis w czasie 15 min.²¹

Działanie przeciwwirusowe

W badaniach in vitro wykazano również przeciwwirusowe działanie chlorheksydyny w stężeniu 0,12 mg/ml i wyższych wobec wirusów posiadających otoczkę lipidową, takich jak:²²

• wirus grypy (H1N1)
• wirus paragrypy
• wirus opryszczki (HSV-1)
• wirus HIV-1

²³

Działanie przeciwwirusowe chlorheksydyny występuje już po około 1 minucie.²⁴

Parametry czasowe działania chlorheksydyny

Efekt antyseptyczny chlorheksydyny pojawia się stosunkowo szybko – występuje po około 5 minutach od aplikacji.²⁵ Jest to istotna właściwość w kontekście szybkiego działania dezynfekcyjnego, niezbędnego w wielu zastosowaniach klinicznych, zarówno w przypadku preparatów stosowanych na skórę, jak i w jamie ustnej.

Synergizm z innymi substancjami

Chlorheksydyna wykazuje synergizm działania z niektórymi substancjami aktywnymi, co jest wykorzystywane w preparatach złożonych. Alkohol etylowy wpływa synergicznie na zwiększenie efektu dezynfekcyjnego chlorheksydyny i na opóźnienie wytwarzania form opornych.²⁶

Właściwości chlorheksydyny w różnych produktach leczniczych

Preparaty do stosowania na skórę

W produktach przeznaczonych do stosowania na skórę, takich jak Bepanthen Plus, chlorheksydyna występuje w połączeniu z dekspantenolem. Dekspantenol jest szybko absorbowany po miejscowej aplikacji na skórę i przekształcany w kwas pantotenowy, który odgrywa ważną rolę w budowie skóry oraz regeneracji skóry w trakcie gojenia się ran. Chlorheksydyna w takim połączeniu zapewnia działanie odkażające, szczególnie skuteczne wobec bakterii Gram-dodatnich, w tym wrażliwych szczepów Staphylococcus aureus.²⁷

W preparacie Hydrex S, chlorheksydyna jest stosowana jako główny składnik aktywny w postaci diglukonianu, zapewniając szerokie spektrum działania przeciwbakteryjnego przy pH obojętnym lub lekko kwaśnym.²⁸

Preparaty do stosowania w jamie ustnej

W produktach przeznaczonych do stosowania w jamie ustnej, takich jak Corsodyl, chlorheksydyna występuje w formie glukonianu. Jest skuteczna wobec szerokiego zakresu wegetatywnych bakterii Gram-ujemnych i Gram-dodatnich, drożdżaków, grzybów wywołujących grzybice skórne oraz lipofilnych wirusów. Działa na szeroki zakres ważnych organizmów patogennych bytujących w jamie ustnej, co zapewnia skuteczność w leczeniu wielu powszechnie występujących chorób jamy ustnej.²⁹

W tabletce do ssania DoppelSept Gardło, chlorheksydyna jest połączona z benzokainą. Podczas gdy benzokaina działa jako miejscowy środek znieczulający, chlorheksydyna zapewnia działanie przeciwbakteryjne, szczególnie skuteczne wobec bakterii Gram-dodatnich.³⁰

W produktach Sebidin i Sebidin Plus, chlorheksydyna jest połączona z kwasem askorbowym, który bierze udział w procesie tworzenia kolagenu i regeneracji tkanek, co wspomaga gojenie się drobnych uszkodzeń błony śluzowej jamy ustnej i gardła.^{31 32}

W aerozolu Gardimax medica spray, chlorheksydyna występuje w połączeniu z lidokainą. Lidokaina jako środek miejscowo znieczulający z grupy amidów zapewnia efekt znieczulający powierzchniowo bez zaburzania szybkości przewodzenia impulsów nerwowych w miejscu zastosowania, podczas gdy chlorheksydyna wykazuje działanie przeciwbakteryjne przez nieswoiste łączenie się z fosfolipidami błon komórkowych bakterii.³³

Klasyfikacja ATC

Chlorheksydyna i produkty ją zawierające są klasyfikowane w różnych grupach farmakoterapeutycznych w zależności od ich przeznaczenia i drogi podania:

• Leki odkażające i antyseptyczne z grupy biguanidów i amidyn; leki złożone zawierające chlorheksydynę w połączeniu z innymi lekami – kod ATC: D08AC52³⁴
• Środki przeciwzakaźne i antyseptyczne do stosowania w jamie ustnej. Chlorheksydyna – kod ATC: A01AB03³⁵
• Antyseptyki – kod ATC: R02AA³⁶
• Antyseptyki – kod ATC: R02AA05³⁷
• Środki antyseptyczne i dezynfekujące – kod ATC: D08AC02³⁸