Specjalne ostrzeżenia i środki ostrożności
Chlorheksydyna

Specjalne ostrzeżenia i środki ostrożności dotyczące stosowania chlorheksydyny

Chlorheksydyna, jako substancja o działaniu antyseptycznym, wymaga przestrzegania szczególnych środków ostrożności podczas stosowania. Stosowanie preparatów zawierających chlorheksydynę wiąże się z określonymi zagrożeniami, które wymagają uwagi personelu medycznego i pacjentów.¹

Ocena kliniczna przypadków zastosowania

Należy dokonać dokładnej oceny klinicznej stanu pacjenta przed zastosowaniem preparatów z chlorheksydyną. W przypadku dużych, głębokich i zakażonych ran, terapia preparatami z chlorheksydyną (np. Bepanthen Plus) nie jest wskazana i pacjent powinien otrzymać odpowiednie leczenie pod nadzorem lekarza.² Preparat Bepanthen Plus nie powinien być także stosowany na podrażnienia skórne, które nie są podatne na zakażenie (np. oparzenia słoneczne).³

Ochrona oczu i kontakt z organami zmysłowymi

Szczególną uwagę należy zwrócić na ochronę oczu przed kontaktem z preparatami zawierającymi chlorheksydynę. Należy bezwzględnie unikać kontaktu preparatu z oczami, gdyż opisano poważne przypadki trwałego uszkodzenia rogówki, mogącego prowadzić do konieczności przeszczepienia rogówki. Ryzyko to istnieje nawet pomimo podjęcia standardowych środków ochrony oczu, ze względu na możliwość migracji roztworu poza zamierzony obszar aplikacji.⁴

Podczas stosowania należy zachować szczególną ostrożność, aby zapewnić, że produkty zawierające chlorheksydynę (jak Bepanthen Plus, Corsodyl, Hydrex S) nie przedostały się do oczu. Szczególną czujność należy zachować u pacjentów znieczulonych, którzy nie są w stanie natychmiast zgłosić narażenia oczu.⁵

W przypadku kontaktu preparatu z chlorheksydyną z oczami, należy je niezwłocznie i dokładnie przemyć wodą, a następnie skonsultować się z okulistą.^{6 7}

Preparaty z chlorheksydyną nie powinny mieć także kontaktu z uszami, błonami śluzowymi, uchem środkowym, mózgiem oraz oponami mózgowymi.^{8 9 10}

Ryzyko reakcji alergicznych

Podczas stosowania preparatów zawierających chlorheksydynę istnieje ryzyko wystąpienia reakcji alergicznych. Odnotowano rzadkie, ale ciężkie reakcje alergiczne, w tym anafilaksję. Jeśli pojawią się objawy ciężkiej reakcji alergicznej (np. świszczący oddech lub trudności w oddychaniu, obrzęk twarzy, pokrzywka, ciężka wysypka lub wstrząs), należy natychmiast przerwać stosowanie produktu i skonsultować się z lekarzem.^{11 12}

Szczególną ostrożność należy zachować u osób ze skłonnością do alergii. Należy także zwrócić uwagę na substancje pomocnicze, które mogą powodować reakcje alergiczne, np. alkohol cetylowy, alkohol stearylowy i lanolina w kremie Bepanthen Plus mogą wywoływać miejscowe reakcje skórne (np. kontaktowe zapalenie skóry).^{13 14 15}

Stosowanie w jamie ustnej

W przypadku stosowania chlorheksydyny w jamie ustnej (np. Corsodyl, DoppelSept Gardło, Gardimax medica spray, Sebidin, Sebidin Plus) należy uwzględnić specyficzne środki ostrożności:

• Preparaty płynne nie są przeznaczone do połykania¹⁶
• W początkowym okresie używania płynu do stosowania w jamie ustnej mogą wystąpić przejściowe zaburzenia zmysłu smaku oraz odczuwanie pieczenia, mrowienia lub zdrętwienia języka (efekty zazwyczaj słabną przy dalszym stosowaniu)^{17 18 19}
• Tabletki do ssania (np. DoppelSept Gardło, Sebidin, Sebidin Plus) nie należy rozgryzać ani połykać, ponieważ ich działanie jest wyłącznie miejscowe²⁰

Przebarwienia i higiena jamy ustnej

Podczas stosowania preparatów z chlorheksydyną w jamie ustnej może wystąpić powierzchniowe przebarwienie języka, zębów i wypełnień. Zabarwienie to nie jest trwałe i można mu w znacznym stopniu zapobiec poprzez:^{21 22 23}

• Zmniejszenie spożycia kawy, herbaty i czerwonego wina
• Codzienne szczotkowanie zębów pastą do zębów przed zastosowaniem płynu
• W przypadku protez, czyszczenie ich środkiem do czyszczenia protez

W niektórych przypadkach, aby całkowicie usunąć plamy, może być konieczne profesjonalne polerowanie zębów. Niedokładnie oczyszczone przebarwione wypełnienia o nierównych brzegach lub szorstkiej powierzchni mogą wymagać wymiany.^{24 25}

U pacjentów z zapaleniem przyzębia chlorheksydyna może powodować zwiększone odkładanie się kamienia naddziąsłowego. Należy utrzymywać odpowiednią higienę jamy ustnej, stosować specjalną pastę do zębów zapobiegającą powstawaniu kamienia, aby zmniejszyć jego odkładanie oraz zminimalizować ryzyko wystąpienia przebarwienia zębów.²⁶

Niezgodności z innymi substancjami

Chlorheksydyna jest niezgodna z substancjami anionowymi, które są częstymi składnikami past do zębów. Dlatego należy zachować odpowiedni odstęp czasowy między myciem zębów a zastosowaniem preparatu z chlorheksydyną. Przed zastosowaniem preparatu po umyciu zębów należy dokładnie wypłukać jamę ustną lub zastosować preparat z chlorheksydyną o innej porze dnia.²⁷

Czas stosowania i monitoring leczenia

Preparaty z chlorheksydyną nie powinny być stosowane długotrwale. W przypadku preparatów do stosowania w jamie ustnej (Sebidin, Sebidin Plus) nie zaleca się stosowania dłużej niż 14 dni.^{28 29 30}

Jeśli zakażenie utrzymuje się lub stan ulega pogorszeniu podczas stosowania preparatów z chlorheksydyną, należy skontaktować się z lekarzem.^{31 32}

Zaburzenia żołądkowo-jelitowe

U niektórych pacjentów, szczególnie z chorobami przewodu pokarmowego i wątroby, mogą wystąpić zaburzenia żołądkowo-jelitowe, takie jak nudności, wymioty czy odbijanie. W takich przypadkach należy przerwać stosowanie preparatu.^{33 34}

Stosowanie u dzieci

Preparaty zawierające chlorheksydynę i miejscowo znieczulające (np. DoppelSept Gardło) nie powinny być stosowane u dzieci poniżej 12. roku życia, gdyż produkty lecznicze miejscowo znieczulające mogą powodować przemijające zaburzenia połykania i zwiększać ryzyko zachłyśnięcia.³⁵

U dzieci istnieje również zwiększone ryzyko wystąpienia ogólnoustrojowych działań niepożądanych benzokainy, co wymaga zachowania szczególnej ostrożności.³⁶

Specjalne grupy pacjentów

U pacjentów w podeszłym wieku, ciężko chorych lub osłabionych istnieje zwiększone ryzyko wystąpienia ogólnoustrojowych działań niepożądanych benzokainy, dlatego u tych pacjentów może być konieczne zastosowanie mniejszej dawki preparatów zawierających benzokainę i chlorheksydynę.³⁷

Inne środki ostrożności

W przypadku stosowania chlorheksydyny na skórę, przy każdym zastosowaniu kontakt tkanek z roztworem powinien trwać minimum 5 minut.³⁸

Stosowanie chlorheksydyny może być przyczyną występowania i epidemicznego rozprzestrzeniania się opornych na chlorheksydynę szczepów bakterii Gram-ujemnych, szczególnie rodzaju Pseudomonas.³⁹

Niewielka ilość preparatu z chlorheksydyną w kontakcie z krwią może być przyczyną jej hemolizy.⁴⁰

Specjalne ostrzeżenia dotyczące substancji pomocniczych

Preparaty z chlorheksydyną mogą zawierać różne substancje pomocnicze, które wymagają uwzględnienia w praktyce klinicznej:

• Alkohol: Preparat Gardimax medica spray zawiera 42,5% objętości etanolu (168 mg w 5 dawkach, równoważne 0,85 ml piwa lub 0,35 ml wina w dawce). Jest to szkodliwe dla osób uzależnionych od alkoholu. Należy wziąć to pod uwagę u kobiet w ciąży oraz karmiących piersią, dzieci oraz pacjentów z grup wysokiego ryzyka, takich jak osoby z chorobą wątroby lub epilepsją.⁴¹
• Kompozycje zapachowe w preparatach mogą zawierać alergeny (np. alkohol benzylowy, cytral, geraniol, limonen, linalol, eugenol, cytronellol), które mogą powodować reakcje alergiczne.⁴²
• Substancje pomocnicze takie jak alkohol cetylowy, alkohol stearylowy i lanolina (np. w kremie Bepanthen Plus) mogą powodować miejscowe reakcje skórne (np. kontaktowe zapalenie skóry).⁴³

Szczególne zalecenia dla leków zawierających chlorheksydynę i leki znieczulające

W przypadku preparatów zawierających chlorheksydynę w połączeniu z lekami znieczulającymi (np. DoppelSept Gardło z benzokainą, Gardimax medica spray z lidokainą) należy uwzględnić dodatkowe środki ostrożności:

• Pacjenci, którzy nie tolerują innych estrowych środków miejscowo znieczulających (zwłaszcza pochodnych kwasu para-aminobenzoesowego, PABA), parabenów lub p-fenylenodiaminy, mogą wykazywać nadwrażliwość na benzokainę.⁴⁴
• Ze względu na zmniejszoną wrażliwość na ciepło istnieje ryzyko wystąpienia zbyt dużej utraty wrażliwości w obszarze głośni, co może powodować zmniejszenie kontroli odruchu połykania i zwiększenie ryzyka zachłyśnięcia.⁴⁵
• Nie należy stosować produktu bezpośrednio przed ani w trakcie jedzenia lub picia, ponieważ benzokaina może powodować przemijające zdrętwienie w jamie ustnej i gardle oraz utrudniać przełykanie. Najlepiej stosować godzinę przed posiłkiem lub po posiłku.⁴⁶
• W przypadku ciężkiego urazu błony śluzowej jamy ustnej może nastąpić zwiększone wchłanianie środka znieczulającego.⁴⁷

Postępowanie w przypadku wystąpienia działania niepożądanego

W przypadku wystąpienia złuszczania się błony śluzowej jamy ustnej podczas stosowania płynu z chlorheksydyną, należy rozcieńczyć płyn taką samą ilością wody i wymieszać, co często pozwala na dalsze jego stosowanie.⁴⁸

Jeśli objawy niepożądane, takie jak zaburzenia smaku, pieczenie, mrowienie czy drętwienie języka, nie ustępują, należy skontaktować się z lekarzem.⁴⁹