Właściwości farmakodynamiczne fluoksetyny

Fluoksetyna należy do grupy farmakoterapeutycznej selektywnych inhibitorów wychwytu zwrotnego serotoniny (SSRI), sklasyfikowanych pod kodem ATC N06A B03. Jest substancją czynną wchodzącą w skład produktu leczniczego Fluoksetyna EGIS, dostępnego w postaci kapsułek twardych w dawkach 10 mg i 20 mg.¹

Mechanizm działania

Mechanizm działania fluoksetyny opiera się na selektywnym hamowaniu wychwytu zwrotnego serotoniny, co prawdopodobnie stanowi podstawę jej działania farmakologicznego. Istotną cechą farmakodynamiczną fluoksetyny jest praktycznie brak powinowactwa do innych receptorów, w tym receptorów α1-, α2-, β-adrenergicznych, serotoninergicznych, dopaminergicznych, histaminergicznych oraz receptorów GABA.²

Skuteczność kliniczna w leczeniu dużej depresji

W badaniach klinicznych przeprowadzonych u pacjentów z epizodami dużej depresji wykazano znaczącą przewagę fluoksetyny nad placebo, co potwierdzono pomiarami w skali Hamiltona (HAM-D). Fluoksetyna powodowała istotnie statystycznie wyższy odsetek odpowiedzi terapeutycznych (definiowanych jako zmniejszenie punktacji w skali HAM-D o 50%) oraz remisji w porównaniu do placebo.³

Analizując zależność odpowiedzi od dawki, w badaniach ze stałą dawką u pacjentów z dużą depresją zaobserwowano płaską krzywą odpowiedzi, co wskazuje na brak dodatkowych korzyści ze stosowania dawek większych niż zalecane. Jednakże doświadczenie kliniczne sugeruje, że u niektórych pacjentów zwiększenie dawki może przynieść korzystne efekty terapeutyczne.⁴

Skuteczność w zaburzeniach obsesyjno-kompulsyjnych

W krótkoterminowych badaniach klinicznych (trwających poniżej 24 tygodni) dotyczących zaburzeń obsesyjno-kompulsyjnych fluoksetyna wykazała znaczącą przewagę nad placebo. Efekt kliniczny obserwowano już przy dawce 20 mg/dobę, a zwiększenie dawki do 40 lub 60 mg/dzień skutkowało wyższym odsetkiem odpowiedzi terapeutycznych. W badaniach długoterminowych (obejmujących trzy rozszerzenia badań krótkoterminowych oraz badanie dotyczące zapobiegania nawrotom) nie udało się jednak potwierdzić skuteczności fluoksetyny.⁵

Skuteczność w bulimii

Krótkoterminowe badania (trwające poniżej 16 tygodni) przeprowadzone u pacjentów ambulatoryjnych spełniających kryteria bulimii według klasyfikacji DSM-III-R wykazały, że fluoksetyna w dawce 60 mg/dobę jest znacznie skuteczniejsza niż placebo w ograniczaniu epizodów objadania się oraz zwracania spożytych pokarmów. Należy jednak zaznaczyć, że na podstawie przeprowadzonych badań nie można formułować wniosków dotyczących długoterminowej skuteczności fluoksetyny w tym wskazaniu.⁶

Skuteczność w przedmiesiączkowych zaburzeniach dysforycznych

Przeprowadzono dwa badania kontrolowane placebo u pacjentek spełniających kryteria diagnostyczne przedmiesiączkowych zaburzeń nastroju (PMDD) według DSM-IV. Do badań kwalifikowano pacjentki, u których nasilenie objawów było na tyle znaczne, że powodowało zakłócenia w funkcjonowaniu społecznym i zawodowym oraz wpływało negatywnie na relacje interpersonalne. Z badań wykluczono pacjentki stosujące doustne środki antykoncepcyjne.⁷

W pierwszym badaniu, obejmującym ciągłe podawanie fluoksetyny w dawce 20 mg na dobę przez 6 cykli miesiączkowych, zaobserwowano poprawę w zakresie głównych parametrów skuteczności, którymi były drażliwość, lęk i dysforia. Drugie badanie, w którym stosowano dawkowanie przerywane w fazie lutealnej (20 mg na dobę przez 14 dni) przez 3 cykle, również wykazało poprawę w odniesieniu do głównego parametru skuteczności, mierzonego za pomocą skali Daily Record of Severity of Problems (codzienna ocena nasilenia zaburzeń). Należy jednak podkreślić, że na podstawie tych badań nie można formułować jednoznacznych wniosków dotyczących skuteczności i optymalnego czasu trwania leczenia w tym wskazaniu.⁸

Skuteczność u dzieci i młodzieży

Przeprowadzono badania porównawcze względem placebo z udziałem dzieci w wieku powyżej 8 lat i młodzieży z epizodami dużej depresji. W dwóch kluczowych krótkoterminowych badaniach wykazano istotnie większą skuteczność fluoksetyny w dawce 20 mg w porównaniu z placebo w zakresie:⁹

• zmniejszenia całkowitej liczby punktów w poprawionej skali oceny depresji wieku dziecięcego (Childhood Depression Rating Scale-Revised, CDRS-R)
• poprawy w skali ogólnego wrażenia poprawy klinicznej (Clinical Global Impression of Improvement, CGI-I)

Uczestnicy badań, oceniani przez doświadczonych psychiatrów dziecięcych, spełniali kryteria DSM-III lub DSM-IV dla dużej depresji o nasileniu umiarkowanym do ciężkiego podczas trzech różnych ocen. Należy zauważyć, że skuteczność fluoksetyny w tych badaniach może zależeć od specyficznej charakterystyki włączonej populacji pacjentów – były to osoby, u których objawy nie ustąpiły samoistnie w ciągu 3-5 tygodni, a depresja utrzymywała się pomimo znacznego zainteresowania otoczenia.¹⁰

Dostępne dane dotyczące bezpieczeństwa stosowania i skuteczności fluoksetyny w okresie dłuższym niż 9 tygodni są ograniczone. Ogólnie skuteczność działania fluoksetyny była umiarkowana. W jednym z dwóch kluczowych badań stwierdzono statystycznie istotną różnicę w zakresie wskaźnika odpowiedzi (pierwszorzędowy punkt końcowy zdefiniowany jako zmniejszenie punktacji w skali CDRS-R o 30%) wynoszącą 58% dla fluoksetyny w porównaniu do 32% dla placebo (P=0,013). W drugim badaniu wskaźniki te wynosiły odpowiednio 65% dla fluoksetyny względem 54% dla placebo (P=0,093).¹¹

W obydwu badaniach obserwowano istotną poprawę w zakresie średniej bezwzględnej zmiany punktacji w skali CDRS-R od punktu wyjścia do punktu końcowego, która wynosiła 20 punktów dla fluoksetyny względem 11 punktów dla placebo (P=0,002) w pierwszym badaniu oraz 22 punkty dla fluoksetyny względem 15 punktów dla placebo (P<0,001) w drugim badaniu.<sup data-drug="Fluoksetyna EGIS" data-section="Właściwości farmakodynamiczne" title="W obydwu tych badaniach średnia bezwzględna zmiana punktacji w skali CDRS-R od punktu wyjścia do punktu końcowego wynosiła 20 dla fluoksetyny względem 11 dla placebo, P=0,002 oraz 22 dla fluoksetyny względem 15 dla placebo, P12

Wpływ fluoksetyny na wzrost u dzieci i młodzieży

Istotnym aspektem bezpieczeństwa stosowania fluoksetyny u dzieci i młodzieży jest jej potencjalny wpływ na wzrost. Po 19 tygodniach leczenia w badaniu klinicznym pacjenci pediatryczni przyjmujący fluoksetynę byli średnio niżsi o 1,1 cm (p=0,004) i ważyli o 1,1 kg mniej (p=0,008) w porównaniu z pacjentami otrzymującymi placebo.¹³

Jednakże w retrospektywnym badaniu obserwacyjnym z dobraną grupą kontrolną, przy średnim czasie ekspozycji na fluoksetynę wynoszącym 1,8 roku, u pacjentów pediatrycznych leczonych fluoksetyną nie stwierdzono różnicy wzrostu skorygowanej wobec przewidywanego zwiększenia wzrostu w porównaniu z dobranymi nieleczonymi osobami z grupy kontrolnej (0,0 cm, p=0,9673).¹⁴