Właściwości farmakodynamiczne cholekalcyferolu

Cholekalcyferol (witamina D3) należy do grupy farmakoterapeutycznej witamin D (kod ATC: A11CC05). Pomimo swojej klasyfikacji jako witamina, ze względu na sposób wytwarzania, regulację fizjologiczną i mechanizm działania, cholekalcyferol jest uznawany za prekursora hormonów steroidowych¹.

Mechanizm działania cholekalcyferolu

Cholekalcyferol powstaje naturalnie w skórze w wyniku ekspozycji na promieniowanie ultrafioletowe. W tym procesie 7-dehydrocholesterol ulega przekształceniu do witaminy D3. Aby uzyskać postać biologicznie aktywną (1,25-dihydroksycholekalcyferol), cholekalcyferol przechodzi przez dwa etapy hydroksylacji:

• Pierwszy etap – hydroksylacja w wątrobie (w pozycji 25)
• Drugi etap – hydroksylacja w nerkach (w pozycji 1)

Powstały w ten sposób 1,25-dihydroksycholekalcyferol współdziała z parathormonem i kalcytoniną w procesie regulacji gospodarki wapniowo-fosforanowej organizmu².

Działania biologiczne aktywnej formy cholekalcyferolu

Aktywna forma witaminy D3 wywiera wielokierunkowy wpływ na gospodarkę wapniowo-fosforanową, oddziałując na różne narządy i tkanki³:

• Działanie na jelita – pobudza wchłanianie wapnia w jelitach, zarówno w mechanizmie szybkim, jak i opóźnionym. Stymuluje również bierny i aktywny transport fosforanów.
• Działanie na kości – wpływa na wbudowanie wapnia do osseiny oraz reguluje uwalnianie wapnia z tkanki kostnej.
• Działanie na nerki – hamuje wydalanie wapnia i fosforanów poprzez zwiększenie ich wchłaniania kanalikowego.
• Działanie na przytarczyce – bezpośrednio hamuje wytwarzanie parathormonu (PTH). Dodatkowo, zwiększone wchłanianie wapnia w jelicie cienkim pod wpływem aktywnej witaminy D3 pośrednio hamuje wydzielanie PTH.

Mechanizm działania witaminy D3 na poziomie nerek polega na hamowaniu wydalania wapnia i fosforanów poprzez promowanie ich wchłaniania kanalikowego⁴.

Źródła cholekalcyferolu i bezpieczeństwo stosowania

Cholekalcyferol może być dostarczany do organizmu trzema drogami⁵:

• Synteza endogenna w skórze pod wpływem promieniowania UV (główne źródło)
• Dostarczanie z żywnością
• Suplementacja w postaci produktów leczniczych

Warto zaznaczyć, że przy endogennej syntezie skórnej działa fizjologiczny mechanizm hamujący nadmierną produkcję witaminy D. W przypadku suplementacji farmakologicznej mechanizm ten jest pomijany, co może potencjalnie prowadzić do przedawkowania lub zatrucia⁶.

Skuteczność kliniczna cholekalcyferolu

W zakresie suplementacji witaminy D, dawki poniżej 800 j.m. są wystarczające do utrzymania właściwego poziomu witaminy D u osób bez niedoborów. Jednakże takie dawki nie są adekwatne w terapii już istniejących niedoborów⁷.

Ze względu na specyficzne właściwości farmakokinetyczne witaminy D, podawanie tej samej dawki w schematach raz dziennie, raz w tygodniu czy raz w miesiącu (z zachowaniem równoważności dawki całkowitej) skutkuje podobnym efektem terapeutycznym. Należy jednak zaznaczyć, że większość danych z randomizowanych, kontrolowanych badań klinicznych dotyczy schematów dawkowania codziennego⁸.

Toksyczność i nadwrażliwość na witaminę D

Objawy toksyczności witaminy D obserwowane są bardzo rzadko. Są one związane z hiperkalcemią oraz hiperkalciurią i mogą wystąpić przy niekontrolowanej, nadmiernej podaży witaminy prowadzącej do osiągnięcia stężeń 25(OH)D przekraczających 150–200 ng/mL⁹.

Wyróżnia się jednak grupę pacjentów z nadwrażliwością na witaminę D, u których objawy toksyczności mogą wystąpić przy niższych dawkach. Do tej grupy należą pacjenci z¹⁰:

• Idiopatyczną hiperkalcemią niemowląt – rzadka choroba charakteryzująca się nadmierną wrażliwością na witaminę D
• Zespołem Williamsa-Beurena – zaburzenie genetyczne wpływające na metabolizm wapnia
• Chorobami ziarniniakowymi – w których może dochodzić do pozanerkowej syntezy kalcytriolu
• Niektórymi chłoniakami – mogącymi zaburzać gospodarkę wapniowo-fosforanową

Mechanizmy nadwrażliwości na witaminę D mogą wynikać z dwóch głównych przyczyn:

1. Upośledzenie katabolizmu kalcydiolu i kalcytriolu, prowadzące do ich nadmiernego gromadzenia
2. Nadmierna synteza kalcytriolu (lokalna lub systemowa), która nie podlega fizjologicznej regulacji przez mechanizmy sprzężenia zwrotnego

U tych pacjentów konieczne jest szczególnie ostrożne dawkowanie witaminy D i ścisłe monitorowanie parametrów gospodarki wapniowo-fosforanowej¹¹.