Zwężenie tętnicy nerkowej
Diagnostyka i diagnoza
Zwężenie tętnicy nerkowej (ZTN) jest istotną przyczyną wtórnego nadciśnienia tętniczego, występującą u 1-10% pacjentów z nadciśnieniem. Diagnostyka opiera się na ocenie klinicznej, w tym wywiadzie i badaniu przedmiotowym (np. obecność szmeru naczyniowego, obrzęków, opornego nadciśnienia), oraz badaniach laboratoryjnych oceniających funkcję nerek (stężenie kreatyniny, potasu, wskaźnik aldosteron/renina). Ultrasonografia duplex Doppler, z czułością 89% i swoistością 69%, jest badaniem pierwszego rzutu, wykorzystującym kryteria takie jak czas przyspieszenia >70 ms, stosunek prędkości tętnicy nerkowej do aorty (RAR) >3,5, szczytowa prędkość skurczowa (PSV) ≥180 cm/s i prędkość końcowo-rozkurczowa (EDV) ≥80 cm/s. Alternatywnie stosuje się angiografię TK (czułość 90-98%, swoistość 85-94%) u pacjentów z klirensem kreatyniny >60 ml/min oraz angiografię rezonansu magnetycznego (MRA) z czułością i swoistością około 95% i 90% (klirens kreatyniny >30 ml/min). Scyntygrafia nerkowa z kaptoprilem oraz pomiary reniny mają ograniczoną wartość diagnostyczną i nie są zalecane jako testy przesiewowe.
- Diagnostyka zwężenia tętnicy nerkowej
- Metody obrazowania w diagnostyce zwężenia tętnicy nerkowej
- Badanie ultrasonograficzne dopplerowskie
- Tomografia komputerowa
- Rezonans magnetyczny
- Angiografia nerkowa
- Inne metody diagnostyczne
- Strategie diagnostyczne i algorytmy postępowania
- Kryteria diagnostyczne i stopnie zwężenia
- Podsumowanie strategii diagnostycznej
Diagnostyka zwężenia tętnicy nerkowej
Zwężenie tętnicy nerkowej (ZTN) to schorzenie charakteryzujące się zwężeniem jednej lub obu tętnic nerkowych, co prowadzi do ograniczenia przepływu krwi do nerek. Jest to istotna przyczyna wtórnego nadciśnienia tętniczego, a według niektórych danych może być przyczyną nadciśnienia u 1-10% z 50 milionów osób cierpiących na nadciśnienie w Stanach Zjednoczonych. Wczesna i precyzyjna diagnostyka zwężenia tętnicy nerkowej jest kluczowa dla skutecznego leczenia i zapobiegania powikłaniom, takim jak przewlekła choroba nerek czy niewydolność nerek12.
Podejrzenie kliniczne i badanie przedmiotowe
Diagnostyka zwężenia tętnicy nerkowej rozpoczyna się od szczegółowego wywiadu lekarskiego i badania przedmiotowego. Lekarz kardiolog może podejrzewać ZTN u pacjentów w średnim wieku, u których leki przeciwnadciśnieniowe nie przynoszą odpowiedniego efektu terapeutycznego1. Podczas badania przedmiotowego lekarz może wykryć objawy takie jak obrzęk kostek oraz osłuchuje okolicę nerek w poszukiwaniu szmeru naczyniowego (tzw. bruit), który może sugerować zwężenie tętnicy nerkowej23.
Istotne kliniczne czynniki sugerujące obecność zwężenia tętnicy nerkowej to1:
- Wystąpienie nadciśnienia tętniczego po 55. roku życia
- Przyspieszone, złośliwe lub oporne na leczenie nadciśnienie
- Niewyjaśnione zaburzenia czynności nerek
- Wielonaczyniowa choroba wieńcowa
- Inne choroby naczyń obwodowych
- Szmer naczyniowy w jamie brzusznej
- Nawracający obrzęk płuc bez wyraźnej przyczyny
- Wystąpienie nadciśnienia przed 30. rokiem życia
Badania laboratoryjne
Badania laboratoryjne stanowią początkowy etap diagnostyki ZTN i obejmują12:
- Oznaczenie stężenia kreatyniny w surowicy – w celu oceny stopnia dysfunkcji nerek
- Oznaczenie stężenia potasu w surowicy
- Badanie ogólne moczu z oceną osadu
- Wskaźnik aldosteron/renina
Badania krwi i moczu przeprowadza się w celu oceny funkcji nerek, sprawdzenia poziomu cholesterolu i kreatyniny oraz oceny hormonów regulujących ciśnienie krwi12. Należy jednak zaznaczyć, że badania oceniające układ renina-angiotensyna mają ograniczoną wartość diagnostyczną u pacjentów z miażdżycowym zwężeniem tętnicy nerkowej1.
Metody obrazowania w diagnostyce zwężenia tętnicy nerkowej
Badanie ultrasonograficzne dopplerowskie
Ultrasonografia duplex Doppler jest często stosowaną nieinwazyjną i stosunkowo tanią techniką badania, którą można wykorzystać u pacjentów z dowolnym poziomem funkcji nerek1. Badanie to łączy obraz ultrasonograficzny B-mode z jednostką Dopplera pulsacyjnego w celu uzyskania danych dotyczących prędkości przepływu2. Ultrasonografia duplex Doppler wykazuje czułość 89% i swoistość 69% w wykrywaniu istotnego zwężenia tętnicy nerkowej3.
Kryteria diagnostyczne zwężenia tętnicy nerkowej w badaniu dopplerowskim obejmują12:
- Czas przyspieszenia większy niż 70 milisekund
- Wskaźnik przyspieszenia mniejszy niż 300 cm/s
- Stosunek prędkości w tętnicy nerkowej do aorty większy niż 3,5 (tzw. RAR – reno-aortic ratio)
- Szczytowa prędkość skurczowa (PSV) 180 cm/s i prędkość końcowo-rozkurczowa (EDV) 80 cm/s przemawiają na korzyść zwężenia tętnicy nerkowej
- Wskaźnik oporności (RI) poniżej 0,5 wskazuje na istotne zwężenie tętnicy nerkowej
Warto zauważyć, że obecność wczesnego szczytu skurczowego może być interpretowana jako oznaka prawidłowości, jednak jego brak niekoniecznie wskazuje na zwężenie1. Ultrasonografia duplex jest często pierwszym badaniem obrazowym u pacjentów z podejrzeniem ZTN, ale może nie wykryć zwężenia (wynik fałszywie ujemny) w 10-20% przypadków1.
Tomografia komputerowa
Tomografia komputerowa (TK) to kolejna metoda obrazowania stosowana w diagnostyce zwężenia tętnicy nerkowej. Angiografia TK (CTA) wykorzystuje serię zdjęć rentgenowskich do uzyskania szczegółowych obrazów przekrojowych tętnic nerkowych1. Badanie to polega na podaniu dożylnym środka kontrastowego, który umożliwia dokładną wizualizację tętnic nerkowych2. Angiografia TK charakteryzuje się wysoką czułością (90-98%) i swoistością (85-94%) w wykrywaniu zwężenia tętnicy nerkowej34.
Spiralna angiografia TK jest użyteczną techniką, która pozwala uniknąć cewnikowania tętnic i dostarcza dokładne obrazy anatomii tętnic nerkowych1. CTA jest często stosowana u pacjentów, których nie można odpowiednio zbadać za pomocą ultrasonografii duplex, takich jak pacjenci z otyłością lub nadmiernym gazem w jamie brzusznej1. Jednak ze względu na ryzyko nefropatii indukowanej środkiem kontrastowym, badanie to może nie być zalecane u pacjentów z niewydolnością nerek2.
Rezonans magnetyczny
Angiografia rezonansu magnetycznego (MRA) jest nieinwazyjną techniką umożliwiającą obrazowanie naczyń nerkowych i dostarczenie informacji fizjologicznych o funkcji nerek1. MRA wykorzystuje pola magnetyczne i fale radiowe do tworzenia trójwymiarowych obrazów tętnic nerkowych i nerek2. Badanie to wykazuje czułość i swoistość na poziomie około 95% i 90% w wykrywaniu zwężeń o średnicy 50% lub większej3.
Ograniczeniami MRA są jej koszt oraz przeciwwskazania u pacjentów z metalowymi klipsami, rozrusznikami serca, metalowymi urządzeniami wewnątrzgałkowymi lub innymi implantami1. Ponadto u pacjentów z dysfunkcją nerek istnieje ryzyko nerkopochodnego zwłóknienia układowego związanego ze stosowaniem gadolinowego środka kontrastowego2. W związku z tym opracowano nowe techniki MRA bez użycia kontrastu, które mogą być stosowane do oceny tętnic, w tym tętnic zaopatrujących nerki, bez konieczności wstrzykiwania środka kontrastowego1.
Angiografia nerkowa
Złotym standardem w diagnostyce zwężenia tętnicy nerkowej jest angiografia nerkowa (arteriografia)1. Jest to specjalny rodzaj badania rentgenowskiego, które pomaga lekarzowi znaleźć niedrożność tętnic nerkowych i czasami otworzyć zwężoną część za pomocą balonu lub stentu2. Podczas angiografii lekarz wprowadza cienką, elastyczną rurkę (cewnik) do naczynia krwionośnego w pachwinie lub ramieniu, a następnie prowadzi ją do badanego naczynia krwionośnego. Następnie wstrzykuje się barwnik, aby obszar był łatwiejszy do zobaczenia3.
Konwencjonalna aortografia zapewnia doskonałe obrazy radiograficzne tętnicy nerkowej, ale wymaga nakłucia tętnicy, niesie ryzyko zatorów cholesterolowych i wykorzystuje umiarkowaną ilość materiału kontrastowego z ryzykiem ostrej martwicy cewek wywołanej kontrastem1. Pacjenci z postępującą nefropatią niedokrwienną są narażeni na nefrotoksyczność kontrastu i powinni być poinformowani o tym ryzyku przed jakąkolwiek procedurą z użyciem środka kontrastowego2.
Mimo tych ograniczeń, oczywistymi zaletami konwencjonalnej angiografii jest możliwość określenia klinicznego znaczenia sugestywnych zmian oraz możliwość jednoczesnego wykonania terapii wewnątrznaczyniowej1. Angiografia cewnikowa (DSA) jest złotym standardem charakteryzowania tych zmian i zwykle łączy się z zabiegami wewnątrznaczyniowymi, w tym rozszerzaniem i umieszczaniem stentu2.
Inne metody diagnostyczne
Scyntygrafia nerkowa
Scyntygrafia nerkowa, szczególnie po podaniu pojedynczej dawki kaptoprilu, jest bardziej przydatna u pacjentów z prawidłową funkcją nerek, u których podejrzewa się dysplazję włóknisto-mięśniową1. Badanie to wykorzystuje fakt, że nerka z nadciśnieniem naczyniowo-nerkowym wykazuje zaburzenia funkcji po podaniu inhibitora ACE2. Mimo to, aktualne wytyczne European Society of Cardiology dotyczące postępowania w chorobie tętnic obwodowych nie zalecają scyntygrafii nerkowej z kaptoprilem, selektywnych pomiarów aktywności reniny z żyły nerkowej, aktywności reniny w osoczu i testu z kaptoprilem jako przydatnych testów przesiewowych do ustalenia rozpoznania zwężenia tętnicy nerkowej (klasa III, poziom dowodów B)3.
Ocena hemodynamiczna
Podczas angiografii można przeprowadzić ocenę hemodynamiczną istotności zwężenia tętnicy nerkowej poprzez pomiar gradientu ciśnienia przez zmianę1. Według panelu ekspertów AHA, gradient skurczowy szczytowy wynoszący co najmniej 20 mmHg lub średni gradient ciśnienia wynoszący 10 mmHg powinien być stosowany do identyfikacji zmian kwalifikujących się do rewaskularyzacji u pacjentów objawowych ze zwężeniem tętnicy nerkowej2. Inną metodą określenia ciężkości zwężenia tętnicy nerkowej w angiografii jest ilościowe określenie cząstkowej rezerwy przepływu (FFR)3.
Strategie diagnostyczne i algorytmy postępowania
Wybór odpowiedniego testu do diagnozowania zwężenia tętnicy nerkowej powinien opierać się na doświadczeniu instytucji i czynnikach pacjenta1. Jeśli wynik nieinwazyjnego testu jest niejednoznaczny, a podejrzenie kliniczne pozostaje wysokie, zaleca się konwencjonalną arteriografię nerkową2.
Zaleca się stopniowanie badań w zależności od prawdopodobieństwa przed testem dla nadciśnienia naczyniowo-nerkowego1:
- Niskie prawdopodobieństwo (5%) – brak dalszych badań
- Pośrednie prawdopodobieństwo (5-15%) – najpierw badania nieinwazyjne, a następnie arteriografia nerkowa, jeśli wynik jest dodatni
- Wysokie prawdopodobieństwo (15%) – arteriografia nerkowa
Według wytycznych European Society of Cardiology 1:
- Ultrasonografia duplex jest zalecana jako badanie obrazowe pierwszego rzutu w celu ustalenia rozpoznania ZTN (klasa I, poziom dowodów B)
- Angiografia TK (u pacjentów z klirensem kreatyniny powyżej 60 ml/min) jest zalecana do ustalenia rozpoznania ZTN (klasa I, poziom dowodów B)
- Angiografia MR jest zalecana (u pacjentów z klirensem kreatyniny 30 ml/min) do ustalenia rozpoznania ZTN (klasa I, poziom dowodów B)
- Gdy wskaźnik podejrzenia klinicznego jest wysoki, a wyniki badań nieinwazyjnych są niejednoznaczne, zaleca się cyfrową angiografię subtrakcyjną jako badanie diagnostyczne (przygotowane do interwencji) w celu ustalenia rozpoznania ZTN (klasa I, poziom dowodów C)
Kryteria diagnostyczne i stopnie zwężenia
Stopień zwężenia tętnicy nerkowej, który uzasadniałby jakąkolwiek próbę interwencji, wynosi ponad 80% u pacjentów z obustronnym zwężeniem lub zwężeniem w jedynej funkcjonującej nerce, niezależnie od tego, czy mają niewydolność nerek, czy nie1. Gdy funkcja nerek jest prawidłowa lub prawie prawidłowa, rewaskularyzacja jest zalecana w celu zapobiegania niewydolności nerek, jeśli pacjent spełnia wymienione kryteria2.
Kryteria rewaskularyzacji w przypadku obecności zaburzeń czynności nerek są następujące3:
- Stopień zwężenia wyższy niż 80%
Anatomiczny minimalny próg hemodynamicznie istotnego zwężenia tętnicy nerkowej wynosi ponad 70-80% średnicy1. Hemodynamicznie istotne zwężenia obejmują zmiany z gradientem szczytowym skurczowym większym niż 10-20 mmHg lub 10% ciśnienia szczytowego skurczowego2.
Oceniając zwężenie jako istotne hemodynamicznie, zwykle przyjmuje się1:
- Wizualnie oceniane zwężenie 70% lub większe jest uważane za hemodynamicznie istotne i jest ogólnie akceptowanym wskazaniem do interwencji przezskórnej
Podsumowanie strategii diagnostycznej
Diagnostyka zwężenia tętnicy nerkowej wymaga kompleksowego podejścia łączącego objawy kliniczne, badania laboratoryjne i odpowiednio dobrane metody obrazowania. Wybór metody obrazowania zależy od ogólnego stanu pacjenta, funkcji nerek oraz dostępności sprzętu i doświadczenia personelu medycznego.
Algorytm diagnostyczny zwężenia tętnicy nerkowej można podsumować następująco123:
- Ocena kliniczna – wywiad, badanie przedmiotowe, badania laboratoryjne
- Badania obrazowe nieinwazyjne – ultrasonografia duplex Doppler, angiografia TK lub angiografia MR
- W przypadku wysokiego podejrzenia klinicznego i niejednoznacznych wyników badań nieinwazyjnych – angiografia nerkowa (złoty standard)
- Ocena hemodynamiczna istotności zwężenia – pomiar gradientu ciśnienia przez zmianę
Należy pamiętać, że u pacjentów ze zwężeniem tętnicy nerkowej, którzy przechodzą rewaskularyzację w celu leczenia nadciśnienia związanego z miażdżycowym zwężeniem, należy kontynuować leczenie statynami, lekami przeciwpłytkowymi i antagonistami renina-angiotensyna po zabiegu, aby zapobiec zdarzeniom nerkowym i sercowo-naczyniowym1.
Dostępne wyniki badań przemawiają za podejściem zachowawczym (tylko leki) dla większości pacjentów z miażdżycowym zwężeniem tętnicy nerkowej2. Jednak w przypadku pacjentów z opornym nadciśnieniem tętniczym lub szybko postępującą dysfunkcją nerek lub serca, rewaskularyzacja może przynieść korzyści3.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.