Zespół turnera
Diagnostyka i diagnoza
Zespół Turnera (ZT) to zaburzenie chromosomowe charakteryzujące się obecnością jednej linii komórkowej 45,X lub delecją krótkiego ramienia chromosomu X (Xp), potwierdzane kariotypowaniem z analizy minimum 30 komórek, co pozwala wykluczyć mozaicyzm. Diagnostyka może być przeprowadzona prenatalnie (NIPT, ultrasonografia, amniocenteza, biopsja kosmówki) lub po urodzeniu, w różnych okresach życia, w zależności od objawów klinicznych takich jak obrzęk limfatyczny, niski wzrost (<5 percentyla), brak dojrzewania płciowego czy wady serca (np. koarktacja aorty). Fenotyp męski wyklucza rozpoznanie ZT. W diagnostyce uzupełniającej stosuje się badania hormonalne (LH, FSH, AMH), obrazowe (ECHO, MRI serca, USG nerek i miednicy) oraz molekularne metody FISH, aCGH i SNP arrays, szczególnie w podejrzeniu mozaicyzmu lub obecności materiału chromosomu Y, co wiąże się z ryzykiem gonadoblastoma.
- Diagnostyka Zespołu Turnera
- Podstawowe metody diagnostyczne
- Diagnostyka prenatalna
- Diagnostyka postnatalna
- Kiedy podejrzewać Zespół Turnera?
- Rozszerzona diagnostyka i badania dodatkowe
- Badania diagnostyczne w przypadku podejrzenia mozaicyzmu
- Nowoczesne techniki diagnostyczne
- Wskazania do badania diagnostycznego
- Zespół diagnostyczny i opieka multidyscyplinarna
- Postępy w diagnostyce Zespołu Turnera
Diagnostyka Zespołu Turnera
Zespół Turnera (ZT) to zaburzenie chromosomowe, które dotyczy fenotypowych kobiet z jednym nienaruszonym chromosomem X oraz całkowitym lub częściowym brakiem drugiego chromosomu płciowego, w połączeniu z jednym lub kilkoma specyficznymi objawami klinicznymi12. Rozpoznanie ZT można postawić na różnych etapach życia – podczas ciąży, po urodzeniu, w dzieciństwie lub nawet w wieku dorosłym, gdy pojawią się problemy z płodnością34.
Podstawowe metody diagnostyczne
Złotym standardem diagnostycznym Zespołu Turnera jest analiza chromosomalna (kariotypowanie), która pozwala potwierdzić brak lub częściową utratę chromosomu X56. Standardowa analiza kariotypu z oceny 30 komórek jest wymagana do diagnozy ZT, aby wykluczyć mozaicyzm. Badanie to ma 99,9% dokładności, a diagnoza jest potwierdzana przez obecność linii komórkowej 45,X lub linii komórkowej z delecją krótkiego ramienia chromosomu X (delecja Xp)78. Fenotyp męski wyklucza rozpoznanie ZT, niezależnie od kariotypu8.
Kariotypowanie może być wykonane z:
- Krwi obwodowej (najczęściej stosowana metoda)9
- Wymazu z policzka (buccal smear)10
- Próbki skóry10
- Płynu owodniowego (podczas ciąży)11
Diagnostyka prenatalna
Zespół Turnera może być diagnozowany jeszcze przed urodzeniem dziecka za pomocą różnych metod:1012
Badania przesiewowe:
- Nieinwazyjne badanie prenatalne (NIPT) lub bezkomórkowe badanie DNA płodu (cfDNA) – badanie krwi matki, które może wskazywać na zwiększone ryzyko ZT1310
- Badanie ultrasonograficzne płodu – może wykazać charakterystyczne cechy sugerujące ZT, takie jak obrzęk płodu, zwiększona przezierność karkowa, przezroczysty wodniak szyjny (cystic hygroma) czy wady serca po lewej stronie1014
Badania diagnostyczne inwazyjne:
- Amniocenteza – pobranie próbki płynu owodniowego w celu analizy kariotypu płodu15
- Biopsja kosmówki (CVS) – pobranie małego fragmentu łożyska do analizy chromosomalnej16
Należy pamiętać, że wyniki testów prenatalnych nie zawsze są jednoznaczne i zaleca się potwierdzenie diagnozy kariotypem po urodzeniu1718. Ponadto fenotyp dziecka nie może być dokładnie przewidziany na podstawie kariotypu z kosmówki lub płynu owodniowego18.
Diagnostyka postnatalna
Diagnostyka Zespołu Turnera po urodzeniu może być przeprowadzona w różnych okresach życia:19
Diagnoza przy urodzeniu: ZT może być rozpoznany bezpośrednio po urodzeniu, jeśli widoczne są charakterystyczne cechy fizyczne, takie jak:
- Obrzęk limfatyczny dłoni i stóp19
- Szerokie fałdy skórne na szyi (płetwistość karku)4
- Wady serca lub nerek19
Diagnoza w dzieciństwie: Często ZT rozpoznaje się we wczesnym dzieciństwie, gdy staje się zauważalne:
Diagnoza w okresie dojrzewania: Zespół Turnera może być rozpoznany, gdy:
Diagnoza w wieku dorosłym: Niekiedy ZT jest diagnozowany dopiero w wieku dorosłym podczas badań związanych z niepłodnością21.
Kiedy podejrzewać Zespół Turnera?
Warto podejrzewać ZT i zlecić badania diagnostyczne w następujących sytuacjach:65
- U dziewcząt z niewyjaśnionym niskim wzrostem (więcej niż dwa odchylenia standardowe poniżej średniej dla wieku)5
- Brak lub opóźniony rozwój cech płciowych w okresie dojrzewania22
- Pierwotny brak miesiączki (amenorrhea)22
- Wady wrodzone serca, zwłaszcza zwężenie aorty (koarktacja aorty)22
- Charakterystyczne cechy fizyczne: szeroka klatka piersiowa z szeroko rozstawionymi brodawkami sutkowymi, cubitus valgus (zwiększony kąt między ramieniem a przedramieniem), obrzęk limfatyczny5
Rozszerzona diagnostyka i badania dodatkowe
Po potwierdzeniu rozpoznania ZT, zaleca się przeprowadzenie szeregu badań w celu oceny stanu zdrowia i wykrycia ewentualnych powikłań:2324
Badania hormonalne:
- Ocena poziomu hormonu luteinizującego (LH) i folikulotropowego (FSH) przed rozpoczęciem terapii estrogenowej8
- Badanie funkcji tarczycy (ze względu na wysoką częstość występowania niedoczynności tarczycy u pacjentek z ZT)825
- Hormonu anty-Müllerowskiego (AMH) – może być bardziej czułym markerem do przewidywania niewydolności jajników9
Badania obrazowe:
- Echokardiografia – do oceny serca i aorty2326
- Rezonans magnetyczny (MRI) serca i aorty – szczególnie u starszych dziewcząt i kobiet724
- USG nerek i układu moczowego – przy rozpoznaniu2326
- USG narządów miednicy – ocena narządów rozrodczych7
Inne badania:
- Ocena wieku kostnego – przed rozpoczęciem terapii hormonem wzrostu lub estrogenami23
- Badania audiologiczne – ocena słuchu2326
- Pomiar hemoglobiny glikowanej (HbA1C), lipidów na czczo, enzymów wątrobowych – corocznie po okresie dzieciństwa23
- Badanie w kierunku materiału chromosomu Y metodą fluorescencyjnej hybrydyzacji in situ (FISH) lub PCR – jeśli występuje wirylizacja, w celu wykluczenia ryzyka gonadoblastoma238
Badania diagnostyczne w przypadku podejrzenia mozaicyzmu
Jeśli początkowy kariotyp jest prawidłowy u pacjentki z klinicznym podejrzeniem ZT, należy wykonać drugi kariotyp z wykorzystaniem innej tkanki, takiej jak skóra, komórki błony śluzowej policzka lub komórki nabłonka pęcherza moczowego9. W przypadkach podejrzenia mozaicyzmu (występowania różnych linii komórkowych) można zwiększyć liczbę analizowanych komórek do 100 lub 200 (rutynowo wykonywane techniką FISH)27.
U pacjentek z ZT należy przeprowadzić badanie w kierunku obecności materiału chromosomu Y za pomocą sondy Y-centromerycznej825. Jest to szczególnie ważne, ponieważ pacjentki z mozaicyzmem 45,X/46,XY mogą mieć mieszaną dysgenezję gonad i są w wysokim stopniu narażone na rozwój gonadoblastoma8.
Nowoczesne techniki diagnostyczne
Oprócz standardowego kariotypowania, w diagnostyce ZT stosuje się również nowsze techniki molekularne:
- Fluorescencyjna hybrydyzacja in situ (FISH) – pozwala na identyfikację materiału chromosomowego nawet w interfazowych jądrach komórkowych9
- Porównawcza hybrydyzacja genomowa do mikromacierzy (aCGH) – umożliwia wykrycie małych delecji lub duplikacji28
- Mikromacierze pojedynczych nukleotydów polimorficznych (SNP arrays) – mogą wykryć mozaicyzm na niskim poziomie29
Wskazania do badania diagnostycznego
Amerykańskie Stowarzyszenie Medyczne zaleca, aby dziewczęta poniżej 5 percentyla wzrostu były badane w kierunku ZT, szczególnie gdy współwystępują charakterystyczne cechy fizyczne wymienione w liście kontrolnej typowych objawów6. Ponadto, zgodnie z wytycznymi Amerykańskiego Kolegium Położników i Ginekologów (ACOG), wszystkim ciężarnym powinno się oferować badania przesiewowe w kierunku nieprawidłowości chromosomowych, w tym ZT30.
Biorąc pod uwagę, że noworodki nie są rutynowo badane w kierunku ZT przy urodzeniu, a wiele niemowląt nie ma charakterystycznych cech, ponad 50% dzieci z ZT jest diagnozowanych w późniejszym wieku6. Dlatego ważne jest, aby nie opóźniać badań przesiewowych w kierunku ZT, ponieważ istnieją inne ważne badania przesiewowe funkcji narządów i lipidów oraz interwencje, które mogą przynieść korzyści małemu dziecku, a które nie miałyby takiego samego efektu u starszego dziecka31.
Zespół diagnostyczny i opieka multidyscyplinarna
Diagnostyka i leczenie Zespołu Turnera wymaga współpracy wielu specjalistów32. W proces ten mogą być zaangażowani:
- Lekarze podstawowej opieki zdrowotnej (pediatrzy, interniści)3
- Endokrynolodzy dziecięcy i dorośli32
- Genetycy kliniczni i doradcy genetyczni31
- Kardiolodzy33
- Ginekolodzy32
- Radiolodzy34
- Audiolodzy35
Lekarz prowadzący, we współpracy z krajową siecią opieki, powinien zapewnić pacjentce optymalną opiekę poprzez regularne kontrole i badania przesiewowe32. Wczesna diagnoza pozwala lekarzom monitorować i leczyć dzieci z ZT w przypadku potencjalnie poważnych powikłań medycznych, które mogą się pojawić36.
Badania kontrolne po diagnozie
Po postawieniu diagnozy ZT zaleca się przeprowadzenie szeregu badań kontrolnych, które powinny być wykonywane regularnie przez całe życie35:
| Rodzaj badania | Częstotliwość | Cel |
|---|---|---|
| Funkcja tarczycy | Corocznie | Wykrycie niedoczynności tarczycy |
| Funkcja wątroby | Corocznie | Kontrola enzymów wątrobowych |
| Poziom cholesterolu | Corocznie | Ocena lipidów |
| Poziom glukozy | Corocznie | Wykrycie cukrzycy |
| Test w kierunku celiakii | Co 2-4 lata | Wykrycie choroby trzewnej |
| Badanie słuchu | Co 1-5 lat | Ocena utraty słuchu |
| Badanie serca (ECHO, EKG, MRI serca) | Zgodnie z zaleceniami kardiologa | Ocena wad serca i aorty |
| Badanie gęstości kości (DXA) | Po przeniesieniu do kliniki dla dorosłych | Ocena osteoporozy |
| Badanie ciśnienia krwi | Corocznie | Kontrola nadciśnienia |
Dodatkowo, u dzieci i młodzieży należy regularnie monitorować wzrost i wagę37, a u młodszych dzieci z ZT lekarz powinien sprawdzać zwichnięcia biodra, natomiast u nastolatków należy oceniać krzywizny kręgosłupa (skolioza)35.
Znaczenie wczesnej diagnozy
Wczesna diagnoza ZT jest korzystna, ponieważ zaleca się rozpoczęcie terapii rekombinowanym hormonem wzrostu (GH) około 4-6 roku życia, a najlepiej przed 12-13 rokiem życia w przypadku opóźnienia wzrostu38. Wczesna diagnoza, odpowiednio zaplanowane wywołanie dojrzewania, pomyślne przejście do opieki dla dorosłych oraz długoterminowa obserwacja przez zespół multidyscyplinarny są kluczowymi elementami w osiągnięciu optymalnego wzrostu, kamieni milowych psychospołecznych i płodności38.
Opóźnienie w diagnozie ZT pozostaje problemem, gdyż tylko 15-30% pacjentek jest diagnozowanych w pierwszym roku życia39. Nawet w krajach, gdzie diagnostyka prenatalna jest powszechna, raporty pokazują, że 15-30% pacjentek nie jest diagnozowanych do 12 roku życia39.
Poradnictwo genetyczne
Badania genetyczne wiążą się ze złożonymi rozmowami i informacjami na temat chromosomów. Specjaliści medyczni mogą być ważnymi przewodnikami w tym procesie40. Mogą oni przeanalizować konkretny kariotyp lub mikromacierz (mapę chromosomów), aby wyjaśnić więcej szczegółów na temat diagnozy40.
Idealnie byłoby, gdyby osoba poddawana badaniu genetycznemu omówiła znaczenie testu i jego wyników z doradcą genetycznym31. Poradnictwo genetyczne jest również zalecane przed kolejnymi ciążami41.
Postępy w diagnostyce Zespołu Turnera
Badacze z Yale School of Medicine opracowali nowy niedrogiścisły i praktyczny test diagnostyczny dla ZT, który może być wykonany w gabinecie lekarskim42. Test ten jest znacznie szybszy i mniej kosztowny niż obecna metoda nazywana analizą cytogenetyczną przez kariotypowanie. Ze względu na niewielką ilość DNA potrzebnego do testu, próbka DNA może być pobrana z wymazów z policzka lub z kropli krwi rutynowo pobieranych podczas badań przesiewowych noworodków42.
Istnieją również techniki molekularne, które mogą być stosowane do wykrywania aneuploidii chromosomów płciowych u noworodków, co pozwala uniknąć opóźnienia diagnostycznego39.
Ostatnie badania wykazały, że różnica między standardowym odchyleniem wzrostu pacjenta (SDS) a standardowym odchyleniem wzrostu docelowego (TH SDS) jest prostym narzędziem, które może być wykorzystane w ocenie pacjentów z niskim wzrostem i było cennym wskazaniem w rzadkich przypadkach, umożliwiając dalsze badania43.
Wnioski i rekomendacje
Zespół Turnera może być trudny do zdiagnozowania ze względu na dużą zmienność genetyczną i fenotypową34. Kluczowe jest, aby lekarze, a szczególnie endokrynolodzy, rozważali wykluczenie ZT u każdej niskiej dziewczynki, nawet jeśli nie ma ona innych somatycznych objawów ZT, szczególnie jeśli diagnoza budzi wątpliwości lub odpowiedź na zwykłe leczenie nie jest zadowalająca43.
Ważne jest również, aby pierwsze badanie było zawsze jak najbardziej dokładne, a lekarze nie polegali wyłącznie na diagnozie i badaniach przeprowadzonych wcześniej43. Opóźnienie w diagnozie ZT można by uniknąć, gdyby było ono brane pod uwagę jako jedno z rozpoznań różnicowych niskiego wzrostu u dziewcząt z subtelnymi objawami w badaniu fizykalnym43.
Postępowanie kliniczne w przypadku rzadkich chorób musi być prowadzone przez zespoły multidyscyplinarne, w skład których wchodzi szeroka gama specjalistów zdrowotnych, aby zapewnić kompleksową opiekę nad licznymi patologiami34.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.