Zespół sjögrena
Epidemiologia
Zespół Sjögrena (ZS) to przewlekła, układowa choroba autoimmunologiczna charakteryzująca się dysfunkcją gruczołów łzowych i ślinowych, prowadzącą do suchości oczu i jamy ustnej. Częstość występowania pierwotnego ZS (pZS) waha się od 0,01% do 0,72% populacji, z chorobowością około 60,82 (95% CI 43,69-77,94) przypadków na 100 000 mieszkańców oraz zapadalnością około 6,92 (95% CI 4,98-8,86) przypadków na 100 000 osobolat. Choroba wykazuje silną predylekcję do płci żeńskiej (stosunek kobiet do mężczyzn około 9:1) i najczęściej diagnozowana jest w wieku 40-60 lat. Występują istotne różnice geograficzne i etniczne w częstości występowania i manifestacjach klinicznych, np. najwyższe wskaźniki chorobowości odnotowano w Hiszpanii (0,25%), a najniższe w Japonii (0,03-0,05%). Wtórny ZS (wZS) współistnieje z innymi chorobami tkanki łącznej, takimi jak RZS (20-30%) i TRU (6,5-23%). Opóźnienia diagnostyczne, sięgające średnio 2,2±2,4 roku, wynikają z niespecyficznych objawów i braku standaryzacji kryteriów diagnostycznych, co utrudnia wczesne rozpoznanie i oszacowanie rzeczywistej epidemiologii choroby.
Epidemiologia Zespołu Sjögrena
Zespół Sjögrena (ZS) to przewlekła, układowa choroba autoimmunologiczna, charakteryzująca się upośledzeniem funkcji gruczołów łzowych i ślinowych, prowadząca do suchości oczu i jamy ustnej. Zespół może występować jako pierwotny (pZS) lub wtórny (wZS) w połączeniu z innymi chorobami tkanki łącznej, takimi jak reumatoidalne zapalenie stawów (RZS), toczeń rumieniowaty układowy (TRU) czy twardzina układowa. Szacowanie częstości występowania i zapadalności na ZS jest trudne ze względu na różnorodność stosowanych kryteriów diagnostycznych i metodologii badań, co utrudnia dokładne określenie trendów geograficznych i czasowych.123
Częstotliwość występowania Zespołu Sjögrena
Częstość występowania pierwotnego Zespołu Sjögrena waha się, w zależności od zastosowanej metodologii badania, od 0,01% do 0,05% populacji ogólnej.14 Według systematycznych przeglądów literatury, ogólna chorobowość wynosi około 60,82 (95% CI 43,69-77,94) przypadków na 100 000 mieszkańców, z nieco niższym oszacowaniem 43,03 (25,74-60,31) przypadków na 100 000 mieszkańców, gdy uwzględnia się tylko badania populacyjne.5 W Stanach Zjednoczonych ZS dotyczy około 0,5-1,0% populacji, co przekłada się na 400 000 do 3,1 miliona dorosłych pacjentów.6 Jest uznawany za drugą najczęstszą chorobę reumatologiczną po RZS.78
Chorobowość ZS różni się znacząco w zależności od regionu geograficznego i zastosowanych kryteriów diagnostycznych:910
- W Europie wskaźniki chorobowości są najwyższe – w Hiszpanii oszacowano chorobowość pZS na poziomie 0,25% (95% CI 0,15-0,43) lub 1 osoba na 40011
- W Turcji chorobowość wynosi 0,21%9
- W populacji chińskiej odnotowano 0,77% (przy zastosowaniu kryteriów kopenhaskich)109
- W Japonii najniższe wskaźniki – między 0,03% a 0,05%9
- W Kolumbii chorobowość oszacowano na 0,12% populacji powyżej 18 roku życia1213
- W Grecji chorobowość waha się od 0,09% do 0,23%10
- W Słowenii oszacowano chorobowość na poziomie 0,60%10
Ogólnoświatowe wskaźniki chorobowości wahają się w zakresie od 0,01% do 0,72%, chociaż prawdopodobnie są niedoszacowane, ponieważ wielu pacjentów bezobjawowych nigdy nie zostaje zdiagnozowanych.914
Zapadalność na Zespół Sjögrena
Według analiz systematycznych, zapadalność na pierwotny Zespół Sjögrena wynosi około 6,92 (95% CI 4,98-8,86) przypadków na 100 000 osobolat.5 Ogólna globalna zapadalność szacowana jest na około 7 przypadków na 100 000 osobolat, choć wartości te wahają się od 3 do 11 przypadków na 100 000 pacjentów w zależności od kryteriów diagnostycznych, projektu badania i badanej populacji.9914 Najwyższe wskaźniki zapadalności odnotowano w Europie i Azji.914
Niektóre badania raportują zapadalność w przedziale od 3,5 do 3,9 na 100 000 osobolat lub 0,32-6,1 na 100 000 osób.2 W Stanach Zjednoczonych, w badaniu populacyjnym na Manhattanie, ogólne wskaźniki zapadalności skorygowane względem wieku wynosiły 3,4-3,5 na 100 000 osobolat.15
Czynniki demograficzne w Zespole Sjögrena
Płeć i wiek
Zespół Sjögrena wykazuje silną predylekcję do płci żeńskiej. Stosunek kobiet do mężczyzn waha się od 4,6:1 do 28:1, przy czym większość badań wskazuje na proporcję około 9:1.6791016 W badaniach przeprowadzonych w Kolumbii stosunek kobiet do mężczyzn wynosił 4,63:1, co przekładało się na chorobowość 0,31% u kobiet i 0,07% u mężczyzn.914 Istnieją również różnice w manifestacji klinicznej ZS pomiędzy płciami – u mężczyzn dominuje cięższe zajęcie narządu wzroku, podczas gdy u kobiet obserwuje się więcej manifestacji i zajęcia układowego.9
Choroba może wystąpić w każdym wieku, jednak najczęściej diagnozowana jest u osób w wieku 40-60 lat.6177 Średni wiek w momencie diagnozy pierwotnego ZS wynosi 56 lat, z dodatkowym szczytem występowania między 20 a 40 rokiem życia.18 Według przeglądu systematycznego literatury, średni wiek wystąpienia objawów ZS waha się między 34 a 57 lat, natomiast średni wiek postawienia diagnozy – między 40 a 67 lat.32 Różnica między średnim wiekiem wystąpienia objawów a diagnozą odzwierciedla znane opóźnienia diagnostyczne w ZS.19
Chorobowość ZS generalnie wzrasta z wiekiem, osiągając najwyższe wartości w grupie wiekowej 65-69 lat.1412 Chorobowość u osób starszych jest 5-8 razy wyższa, w zależności od przyjętej definicji wieku.10
Etniczne i geograficzne różnice
Badania wskazują na różnice w częstości występowania ZS w zależności od pochodzenia etnicznego oraz miejsca zamieszkania.7 Według analizy przeprowadzonej przez konsorcjum Sjögren Big Data, obejmującej 10 007 pacjentów z pięciu kontynentów, aktywność choroby mierzona skalą ESSDAI (European League Against Rheumatism’s Sjögren’s syndrome disease activity index) różniła się znacząco w zależności od pochodzenia etnicznego:7
- Najwyższe globalne wyniki ESSDAI odnotowano u pacjentów czarnoskórych/afroamerykańskich (6,7), następnie u białych (6,5), Azjatów (5,4) i Latynosów (4,8)
- Pacjenci czarnoskórzy/afroamerykańscy wykazywali najwyższą częstość występowania limfadenopatii, objawów stawowych oraz zajęcia obwodowego i ośrodkowego układu nerwowego
- Pacjenci pochodzenia europejskiego mieli najwyższą częstość występowania objawów gruczołowych, skórnych i mięśniowych
- Pacjenci pochodzenia azjatyckiego wykazywali najwyższą częstość występowania zajęcia płucnego, nerkowego i hematologicznego
- Pacjenci pochodzenia latynoskiego najczęściej prezentowali objawy konstytucjonalne
- Aktywność systemowa i aktywność choroby była wyższa u pacjentów z krajów południowych
W badaniu populacyjnym przeprowadzonym na Manhattanie wykazano różnice w zapadalności na ZS wśród kobiet różnych grup etnicznych. Najwyższe wskaźniki zapadalności skorygowane względem wieku odnotowano u kobiet pochodzenia azjatyckiego (10,5 na 100 000 osobolat), następnie u kobiet rasy białej (6,2 na 100 000 osobolat), kobiet rasy czarnej (3,3 na 100 000 osobolat) i Latynosek (3,2 na 100 000 osobolat).15
Zespół Sjögrena wtórny
Wtórny Zespół Sjögrena (wZS) występuje w powiązaniu z innymi chorobami tkanki łącznej. Jego częstość występowania różni się w zależności od choroby podstawowej:16
- U pacjentów z toczniem rumieniowatym układowym – około 15%
- U pacjentów z reumatoidalnym zapaleniem stawów – około 20%
- U pacjentów z twardziną układową – około 30%
Według danych literaturowych, wZS jest powszechnym pozastawowym objawem RZS, występującym u około 29% pacjentów z RZS.10 W innym badaniu wykazano, że ZS występuje u 30-50% osób z RZS i u 10-25% pacjentów z toczniem rumieniowatym układowym.20 Skojarzenie ZS z zapaleniami naczyń związanymi z przeciwciałami przeciwko cytoplazmie neutrofilów jest rzadkie, opisano tylko trzy takie przypadki.10
Częstość występowania wtórnego ZS w TRU jest szeroko zróżnicowana, waha się od 6,5% do 19%, co częściowo można przypisać zastosowaniu różnych kryteriów diagnostycznych.10 W jednym z badań oceniających występowanie wZS u pacjentów z TRU, stosując kryteria AECC, częstość występowania wynosiła 23%, a częstość ta zwiększała się wraz z wiekiem pacjentów.2121
Wyzwania w epidemiologii Zespołu Sjögrena
Opóźnienie diagnostyczne
Jednym z głównych wyzwań w epidemiologii ZS jest opóźnienie diagnostyczne. Różnica między średnim wiekiem wystąpienia objawów (34-57 lat) a wiekiem postawienia diagnozy (40-67 lat) wskazuje na znaczące opóźnienia w procesie diagnostycznym.32 Opóźnienie diagnostyczne może wynikać z niespecyficznych objawów, takich jak zmęczenie, bóle mięśni, powolny przebieg choroby oraz brak konsensusu co do kryteriów diagnostycznych stosowanych w warunkach klinicznych.22
W badaniu przeprowadzonym w Arabii Saudyjskiej średnie opóźnienie diagnostyczne wynosiło 2,2±2,4 roku (zakres 1-11 lat), co jest stosunkowo krótkim okresem w porównaniu z danymi z innych krajów.23 Autorzy podkreślają, że środki ułatwiające wczesne rozpoznanie powinny być priorytetem i mogą być wdrażane przez różne specjalności medyczne, które mają kontakt z pacjentami z podejrzeniem ZS, w tym lekarzy rodzinnych, okulistów, dentystów, neurologów i pulmonologów.23
Różnice w kryteriach diagnostycznych
Stosowanie różnych kryteriów klasyfikacyjnych prowadzi do trudności w interpretacji badań epidemiologicznych, z szerokim zakresem chorobowości, co utrudnia oszacowanie rzeczywistej zapadalności i chorobowości.10 Badania porównujące wskaźniki zapadalności wykazują, że badania wykorzystujące europejskie kryteria klasyfikacyjne z 1993 roku dawały znacznie niższe wyniki w porównaniu z badaniami przeprowadzonymi według kryteriów konsensusu europejsko-amerykańskiego z 2002 roku.9
W badaniu porównującym częstość występowania ZS diagnozowanego przez lekarza (PD) z częstością występowania przypadków klinicznie potwierdzonych (CC) w Stanach Zjednoczonych, przy zastosowaniu specyficznych dla wieku wskaźników chorobowości do populacji z 2024 roku, obecna chorobowość przypadków PD wynosiła 10,55 na 10 000, jednak chorobowość przypadków CC wynosiła tylko 1,98 na 10 000, mimo że pacjenci byli diagnozowani przez reumatologów w prawie wszystkich przypadkach.24
Brak standaryzowanych kryteriów prowadzi do trudności w interpretacji badań epidemiologicznych z szerokim zakresem chorobowości, co utrudnia oszacowanie rzeczywistej zapadalności i chorobowości.10 Stosowanie różnych kryteriów, brak multidyscyplinarnego zespołu i ograniczony dostęp do badań laboratoryjnych mogą zmniejszyć trafność diagnozy ZS i wyjaśniać zmienną chorobowość choroby na całym świecie.25
Niedoszacowanie chorobowości
Badanie przeprowadzone w Hiszpanii wykazało, że tylko 50% przypadków ZS zostało zdiagnozowanych przed badaniem EPISER 2016, co potwierdza istnienie niemałego odsetka niezdiagnozowanych przypadków w populacji ogólnej.11 Autorzy podkreślają, że na podstawie tych wyników ZS nie może być uznawany za chorobę rzadką (sierocą) oraz że nadal konieczne są strategie dotarcia do niezdiagnozowanych przypadków i zarządzania nimi.11
Również w badaniu przeprowadzonym na Manhattanie analiza capture-recapture dodała 167 przypadków incydentalnych, sugerując, że co najmniej 17% przypadków zostało pominiętych przy standardowej metodologii.15 Dla chorobowości, analiza capture-recapture dodała 24 przypadki, sugerując, że 13% przypadków mogło zostać pominiętych.15
Globalnie, prawdopodobnie dane dotyczące częstości występowania i chorobowości ZS są niedoszacowane, ponieważ wielu pacjentów bezobjawowych nigdy nie zostaje zdiagnozowanych.914
Manifestacje systemowe i rokowanie
Manifestacje pozagruczołowe
Manifestacje systemowe Zespołu Sjögrena są powszechne. W wieloośrodkowym badaniu obejmującym 395 pacjentów z ZS, 30% miało manifestacje systemowe w momencie badania, a 39% doświadczyło ich w przeszłości.16 Wśród 921 pacjentów w rejestrze hiszpańskim tylko 8% pacjentów z ZS nie wykazywało aktywności choroby systemowej na podstawie wyniku ESSDAI w ciągu średnio 6 lat obserwacji.16
Średnia częstość występowania objawów pozagruczołowych (EGM) wynosiła 42,1% z zakresem od 0 do 92,5% w porównaniu z zakresem od 0,8 do 94% w doniesieniach PubMed na temat EGM.26 Badania epidemiologiczne obejmujące duże grupy pacjentów zwykle dają niższą częstość występowania EGM niż badania oparte na mniejszej wielkości próby.26
Neurologiczne manifestacje występują u 18,9% pacjentów z pierwotnym ZS, w tym 16% z manifestacjami obwodowego układu nerwowego i 3,6% z manifestacjami ośrodkowego układu nerwowego.27 Manifestacje neurologiczne są związane z większą aktywnością ZS, a nowe manifestacje neurologiczne są częstsze u pacjentów z wcześniejszym zajęciem neurologicznym.27
Rokowanie i śmiertelność
Zespół Sjögrena często przebiega łagodnie, ale rokowanie pacjentów może być znacznie pogorszone przez manifestacje systemowe.16 Przegląd systematyczny analizujący dane z 14 badań wykazał 1,5-krotny wzrost śmiertelności u pacjentów z ZS w porównaniu z populacją ogólną.16
Wśród 1580 pacjentów w rejestrze hiszpańskim 13% zostało sklasyfikowanych jako prezentujących zagrażającą życiu chorobę systemową, definiowaną jako wysoka aktywność systemowa ESSDAI w co najmniej jednej domenie narządowej.16 Najczęstszymi z tych prezentacji były chłoniak, zajęcie neurologiczne i zajęcie płucne.16 Śmiertelność w ciągu 10 lat wynosiła 33% u pacjentów z wysoką aktywnością w więcej niż jednej domenie narządowej w porównaniu z 20% w całej kohorcie.16
Zajęcie płucne również wpływa na przeżycie. Amerykańskie badanie kohortowe oparte na populacji wykazało, że rozwój śródmiąższowej choroby płuc u pacjentów z ZS był związany z gorszym przeżyciem, ze współczynnikiem ryzyka 2,16 w ciągu 9 lat obserwacji.16
Śmiertelność w pierwotnym ZS wydaje się być najwyższa u pacjentów z objawami pozagruczołowymi, zajęciem płuc i chłoniakiem nieziarniczym.4
Podsumowanie danych epidemiologicznych
Dostępne dane epidemiologiczne wskazują, że Zespół Sjögrena jest stosunkowo częstą chorobą autoimmunologiczną, dotykającą około 0,01-0,72% populacji światowej, z wyraźną predylekcją do płci żeńskiej (stosunek kobiet do mężczyzn 9:1) i wieku średniego (40-60 lat). Częstość występowania i zapadalność różnią się znacząco w zależności od regionu geograficznego, pochodzenia etnicznego i zastosowanych kryteriów diagnostycznych. Konieczne są wysokiej jakości, duże badania populacyjne łączące staranne strategie wyszukiwania i potwierdzania przypadków, aby lepiej zrozumieć globalną epidemiologię Zespołu Sjögrena.52
Globalna społeczność zajmująca się Zespołem Sjögrena musi współpracować, aby stosować zdefiniowane kryteria klasyfikacji pierwotnego ZS i wytyczne dotyczące raportowania danych o zapadalności i chorobowości, co umożliwi znaczące porównania epidemiologiczne między badaniami, warunkami i krajami.23
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.