Zespół rakowiczy
Etiologia i przyczyny
Zespół rakowiczy (carcinoid syndrome) jest wynikiem wydzielania przez guzy neuroendokrynne (NET) substancji biologicznie aktywnych, przede wszystkim serotoniny, która w patologii przekształca aż 70% tryptofanu (w warunkach fizjologicznych około 1%). Guzy te lokalizują się najczęściej w przewodzie pokarmowym (70%) i układzie oddechowym (25%). Zespół rozwija się głównie w przypadku przerzutów do wątroby, które umożliwiają omijanie metabolizmu pierwszego przejścia, lub gdy guz pierwotny znajduje się w płucach, jajnikach czy jądrach, co pozwala na bezpośrednie uwalnianie hormonów do krążenia ogólnego. Wśród substancji odpowiedzialnych za objawy zespołu rakowiczego oprócz serotoniny wymienia się histaminę, kalikreinę, prostaglandyny i tachykininy. Objawy kliniczne obejmują biegunkę, zaczerwienienie skóry oraz powikłania takie jak choroba sercowa (carcinoid heart disease) występująca u 20-40% pacjentów, charakteryzująca się zwłóknieniem zastawek serca, głównie po prawej stronie.
Etiologia zespołu rakowiczego
Zespół rakowiczy (karcinoid) jest spowodowany przez guz neuroendokrynny (NET), który wydziela do krwioobiegu serotoninę i inne substancje biologicznie aktywne. Zespół ten pojawia się, gdy guz wydziela wystarczającą ilość hormonów, które powodują charakterystyczne objawy kliniczne. Guzy neuroendokrynne mogą rozwijać się w różnych narządach, ale najczęściej występują w przewodzie pokarmowym (70%) oraz w układzie oddechowym (25%)12.
Mechanizm powstawania zespołu rakowiczego
Zespół rakowiczy rozwija się w wyniku uwalniania do krążenia ogólnoustrojowego biologicznie aktywnych amin i peptydów wytwarzanych przez guzy neuroendokrynne, które omijają metabolizm pierwszego przejścia przez wątrobę. W normalnych warunkach wątroba dezaktywuje te substancje, jednak w przypadku przerzutów do wątroby lub gdy guz produkuje substancje, które bezpośrednio trafiają do krążenia ogólnego, może dojść do rozwoju zespołu rakowiczego34.
Zespół rakowiczy najczęściej występuje w sytuacji, gdy:56
- Guz neuroendokrynny daje przerzuty do wątroby – jest to najczęstsza przyczyna zespołu rakowiczego
- Guz pierwotny znajduje się w płucach, jajnikach lub jądrach – wówczas substancje hormonalne omijają krążenie wrotne i bezpośrednio dostają się do krążenia ogólnego
- Guz z jelita cienkiego daje rozległe przerzuty do węzłów chłonnych zaotrzewnowych lub krezki
Wśród pacjentów z guzami neuroendokrynnymi tylko około 10-19% rozwija zespół rakowiczy. Zespół ten występuje najczęściej u pacjentów z guzami jelita cienkiego z przerzutami do wątroby910.
Substancje bioaktywne odpowiedzialne za zespół rakowiczy
Guzy neuroendokrynne mogą wydzielać ponad 40 różnych substancji bioaktywnych, które przyczyniają się do rozwoju objawów zespołu rakowiczego. Najważniejsze z nich to:1112
- Serotonina – główna substancja związana z zespołem rakowiczym, odpowiedzialna za większość objawów
- Histamina – przyczynia się do objawów naczyniowych
- Kalikreina – wpływa na rozszerzenie naczyń
- Prostaglandyny – zwiększają wydzielanie płynów i motorykę jelit
- Tachykininy – grupa peptydów działających naczyniowo
Serotonina jest uważana za najistotniejszy marker związany z zespołem rakowiczym. W przypadku guzów neuroendokrynnych nawet 70% tryptofanu jest przekształcane w serotoninę, podczas gdy w warunkach fizjologicznych jest to około 1%. Nadmierna produkcja serotoniny stymuluje wydzielanie śluzu jelitowego, zwiększa perystaltykę i hamuje wchłanianie w przewodzie pokarmowym, co prowadzi do biegunki1516.
Lokalizacja guzów powodujących zespół rakowiczy
Zespół rakowiczy najczęściej występuje w związku z guzami neuroendokrynnymi pochodzącymi z:1718
- Środkowego odcinka jelita (midgut) – jelito czcze, jelito kręte i kątnica – najczęstsza lokalizacja
- Przedniego odcinka przewodu pokarmowego (foregut) – żołądek, dwunastnica, trzustka, płuca – rzadziej
- Tylnego odcinka przewodu pokarmowego (hindgut) – okrężnica dystalna, odbytnica – najrzadziej
W większości przypadków zespół rakowiczy jest związany z guzami środkowego odcinka jelita, które dały przerzuty do wątroby. Około 10% guzów rakowiczych jelita cienkiego powoduje zespół rakowiczy21. Guzy neuroendokrynne trzustki rzadko powodują zespół rakowiczy – tylko około 1% z nich wydziela nadmiar serotoniny i innych substancji wazoaktywnych22.
Rola przerzutów do wątroby
Przerzuty do wątroby odgrywają kluczową rolę w patogenezie zespołu rakowiczego. Gdy guz neuroendokrynny przewodu pokarmowego daje przerzuty do wątroby, substancje hormonalne uwalniane są bezpośrednio do krążenia systemowego, omijając metabolizm wątrobowy23.
W przypadku guzów jelita cienkiego, substancje wydzielane przez guz pierwotny są wchłaniane do żyły wrotnej i transportowane do wątroby, gdzie zwykle są dezaktywowane przez enzymy wątrobowe. Jednak gdy występują przerzuty do wątroby, hormony uwalniane są bezpośrednio do żył wątrobowych i dostają się do krążenia systemowego, wywołując objawy zespołu rakowiczego2425.
Zespół rakowiczy może również wystąpić przy braku przerzutów do wątroby, gdy:26
- Guz neuroendokrynny znajduje się w płucach, jajnikach lub jądrach – substancje wazoaktywne omijają krążenie wrotne
- Rzadkie guzy jelitowe z rozległym rozprzestrzenieniem wewnątrz jamy brzusznej mogą odprowadzać substancje bezpośrednio do krążenia ogólnoustrojowego lub układu limfatycznego
Czynniki genetyczne w etiologii zespołu rakowiczego
Dokładna przyczyna powstawania guzów neuroendokrynnych, które mogą prowadzić do zespołu rakowiczego, nie jest w pełni poznana. Jednak badania wykazały związek z czynnikami genetycznymi. Niektóre zespoły genetyczne zwiększają ryzyko rozwoju guzów neuroendokrynnych, a co za tym idzie, zespołu rakowiczego28.
Zespoły genetyczne związane z guzami neuroendokrynnymi
Do najważniejszych zespołów genetycznych zwiększających ryzyko rozwoju guzów neuroendokrynnych należą:2930
- Zespół mnogiej gruczolakowatości wewnątrzwydzielniczej typu 1 (MEN1) – najczęstszy zespół genetyczny związany z guzami neuroendokrynnymi, szczególnie trzustki. Szacuje się, że mutacje genu MEN1 są odpowiedzialne za około 5-10% guzów rakowiczych31
- Zespół von Hippel-Lindau (VHL) – zwiększa ryzyko rozwoju łagodnych i złośliwych guzów w różnych częściach ciała
- Neurofibromatoza typu 1 (NF1, choroba von Recklinghausena) – powoduje wzrost guzów na skórze i nerwach
- Stwardnienie guzowate (TSC) – charakteryzuje się rozwojem łagodnych guzów w różnych narządach
- Zespół Cowdena – powoduje rozrost guzów i zwiększa ryzyko rozwoju niektórych nowotworów
U osób z zespołem MEN1 występuje zwiększone ryzyko rozwoju guzów neuroendokrynnych trzustki i przełyku. Natomiast guzy rakowicze jelita cienkiego bardzo rzadko występują rodzinnie, a ich podstawa genetyczna nie została jeszcze w pełni wyjaśniona34.
Mutacje genetyczne w guzach rakowiczych
Badania genetyczne wykazały, że w guzach rakowiczych często występują następujące zmiany:3536
- Utrata heterozygotyczności (LOH) genu MEN1 na chromosomie 11 (pasmo 11q13)
- Utrata całego lub większej części chromosomu 18 – najczęstsza zmiana w guzach rakowiczych jelita cienkiego37
- Utrata heterozygotyczności na ramionach chromosomu 9p i 16q
- U guzów złośliwych obserwuje się większą liczbę utrat alleli niż w przypadku guzów łagodnych
Gen MEN1 prawdopodobnie działa jako gen supresorowy nowotworu. W badaniu 46 sporadycznie występujących guzów, 78% miało utratę heterozygotyczności w miejscu tego genu. Niektóre badania wykazały, że inaktywacja genu supresorowego nowotworu na chromosomie 11 oraz mutacje genetyczne wywołujące naprawę niezgodności DNA prowadzą do sporadycznego występowania guzów rakowiczych38.
Czynniki ryzyka rozwoju guzów rakowiczych
Poza czynnikami genetycznymi, zidentyfikowano również inne czynniki ryzyka, które mogą przyczyniać się do rozwoju guzów neuroendokrynnych i zespołu rakowiczego39.
Czynniki demograficzne i inne
Do czynników ryzyka rozwoju guzów rakowiczych należą:4041
- Wiek – guzy rakowicze przewodu pokarmowego najczęściej diagnozowane są u osób w wieku 55-65 lat, a guzy płucne w wieku 45-55 lat
- Płeć – guzy rakowicze nieco częściej występują u kobiet niż u mężczyzn
- Rasa – osoby pochodzenia afrykańskiego są nieco bardziej narażone na guzy rakowicze niż osoby rasy kaukaskiej, choć rakowicze guzy płuc częściej występują u osób rasy białej42
- Otyłość – osoby z BMI powyżej 35 mają dwukrotnie większe ryzyko rozwoju raka jelita cienkiego w porównaniu z osobami o prawidłowej masie ciała43
- Cukrzyca – guzy rakowicze są częstsze u pacjentów z długotrwałą cukrzycą44
Czynniki zdrowotne i choroby współistniejące
Niektóre choroby zwiększają ryzyko rozwoju określonych typów guzów rakowiczych:45
- Przewlekłe zapalenie błony śluzowej żołądka (zanikowe zapalenie żołądka) – zwiększa ryzyko guzów rakowiczych żołądka
- Zespół Zollingera-Ellisona – stan, w którym żołądek wydziela więcej kwasu niż zazwyczaj, zwiększa ryzyko guzów rakowiczych żołądka
- Wywiad rodzinny – posiadanie członka rodziny pierwszego stopnia (rodzic, rodzeństwo, dziecko) z guzem neuroendokrynnym lub rakowiczym zwiększa ryzyko rozwoju guza rakowiczego46
Czynniki stylu życia
Rola czynników stylu życia w rozwoju guzów rakowiczych nie jest w pełni poznana, ale badania sugerują, że:4748
- Dieta – spożywanie większej ilości tłuszczów nasyconych może zwiększać ryzyko guza rakowiczego jelita cienkiego w porównaniu z niskim spożyciem tłuszczów nasyconych, choć potrzebne są dalsze badania w tym zakresie
- Palenie tytoniu – niektóre badania sugerują, że palenie zwiększa ryzyko guzów rakowiczych jelita cienkiego, ale nie jest to jednoznacznie potwierdzone. Związek z guzami rakowiczymi płuc nie został wykazany49
- Spożycie alkoholu – nadmierne spożycie alkoholu może zwiększać ryzyko rozwoju guzów rakowiczych50
Powikłania zespołu rakowiczego
Nieleczony zespół rakowiczy może prowadzić do poważnych powikłań. Najważniejsze z nich to:5152
Choroba sercowa w zespole rakowiczym
Choroba sercowa w zespole rakowiczym (carcinoid heart disease, CHD) jest poważnym powikłaniem występującym u 20-40% pacjentów z zespołem rakowiczym. Charakteryzuje się zwłóknieniem zastawek serca, głównie po prawej stronie, co może prowadzić do niewydolności serca53.
Dokładny mechanizm rozwoju choroby sercowej w zespole rakowiczym nie jest w pełni poznany, ale istnieją silne dowody na rolę serotoniny w stymulacji fibroblastów i procesie włóknienia. Prawa strona serca jest bardziej dotknięta, ponieważ płuca filtrują substancje bioaktywne, chroniąc lewą stronę5455.
Włókniak krezki
Włókniak krezki (mesenteric fibrosis) występuje, gdy dochodzi do stanu zapalnego i bliznowacenia krezki, co prowadzi do zwłóknienia fałdu tkanki łączącej jelita ze ścianą jamy brzusznej. Niedawne badania wykazały istotny związek tego powikłania z podwyższonym poziomem kwasu 5-hydroksyindolooctowego (5-HIAA) w moczu, co sugeruje potencjalny związek przyczynowy5657.
Przełom rakowiczy
Przełom rakowiczy (carcinoid crisis) to nagły, zagrażający życiu stan, charakteryzujący się znacznymi zmianami ciśnienia krwi (zwykle hipotonią), dusznością, splątaniem i nasilonym zaczerwienieniem skóry. Może być wywołany przez znieczulenie, zabiegi chirurgiczne lub inne procedury medyczne, a także przez zdarzenia traumatyczne5859.
Istnieje wiele czynników wyzwalających przełom rakowiczy. Najczęstszą przyczyną jest znieczulenie i operacja. Czynniki ryzyka obejmują obecność zespołu rakowiczego, podwyższony poziom 5-HIAA, duże obciążenie guzem, chorobę przerzutową, chorobę sercową w przebiegu zespołu rakowiczego, przerzuty do wątroby, długi czas znieczulenia i zaawansowany wiek pacjenta60.
Pelagra
Pelagra może wystąpić u pacjentów z zespołem rakowiczym z powodu zwiększonego metabolizmu tryptofanu do serotoniny zamiast do niacyny. Niedobór niacyny prowadzi do klasycznej triady objawów pelagry: biegunki, demencji i zapalenia skóry6162.
Tryptofan jest aminokwasem, który jest prekursorem zarówno niacyny, jak i serotoniny. U pacjentów z zespołem rakowiczym dochodzi do przekierowania metabolizmu tryptofanu w kierunku produkcji serotoniny, co prowadzi do zmniejszonej syntezy białek i niedoboru niacyny, wywołując objawy kliniczne pelagry63.
Leczenie zespołu rakowiczego
Leczenie zespołu rakowiczego obejmuje zarówno terapię objawową, jak i leczenie przyczynowe guza neuroendokrynnego. Głównym celem jest kontrola objawów i zapobieganie dalszym powikłaniom64.
Do podstawowych metod leczenia należą:65
- Analogi somatostatyny – oktreotyd i lanreotyd są skuteczne w leczeniu objawów zespołu rakowiczego poprzez hamowanie wydzielania hormonów przez guz
- Leczenie chirurgiczne – usunięcie guza pierwotnego i, jeśli to możliwe, przerzutów
- Embolizacja tętnic wątrobowych – w przypadku przerzutów do wątroby
- Inhibitory TPH – leki zmniejszające aktywność hydroksylazy tryptofanu mogą zmniejszyć biegunkę w zespole rakowiczym66
- Zapobieganie przełomowi rakowiczemu – podawanie analogu somatostatyny (oktreotydu) przed zabiegami inwazyjnymi67
Prognoza dla pacjentów z zespołem rakowiczym zależy głównie od stopnia zaawansowania choroby nowotworowej, obecności przerzutów i wystąpienia powikłań, zwłaszcza choroby sercowej68.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.