Zespół patau
Etiologia i przyczyny
Zespół Patau (trisomia 13) jest rzadkim, ciężkim zaburzeniem genetycznym wynikającym z obecności dodatkowej kopii chromosomu 13 w komórkach organizmu. W około 75-90% przypadków występuje pełna trisomia 13, najczęściej spowodowana nondisjunction podczas mejozy, szczególnie u matek powyżej 35 roku życia. Około 5-10% przypadków to trisomia wynikająca z translokacji chromosomowej, która może być dziedziczona, a kolejne 5% stanowi mozaikowość trisomii 13, charakteryzująca się obecnością dodatkowego chromosomu tylko w części komórek. Dodatkowy chromosom 13, zawierający tysiące genów, powoduje poważne zaburzenia rozwojowe, szczególnie w układzie nerwowym i sercowo-naczyniowym, co skutkuje licznymi wadami wrodzonymi i wysoką śmiertelnością noworodków. Częstość występowania trisomii 13 szacuje się na 1:10 000 do 1:16 000 żywych urodzeń, z wyższą predyspozycją u płodów żeńskich.
Etiologia Zespołu Patau
Zespół Patau, znany również jako trisomia 13, jest rzadkim i poważnym zaburzeniem genetycznym, charakteryzującym się obecnością dodatkowej kopii chromosomu 13 w niektórych lub wszystkich komórkach ciała. To zaburzenie prowadzi do poważnych nieprawidłowości w rozwoju płodu i znacząco wpływa na zdolność przeżycia noworodka.12
Przyczyny Zespołu Patau
Główną przyczyną Zespołu Patau jest obecność trzech kopii chromosomu 13 zamiast normalnych dwóch. Ta dodatkowa kopia chromosomu znacząco zaburza prawidłowy przebieg rozwoju, powodując charakterystyczne cechy trisomii 13.34
Zespół Patau powstaje najczęściej na skutek losowych błędów podczas formowania się komórek rozrodczych u zdrowych rodziców. Nie jest to spowodowane niczym, co rodzice zrobili przed lub w trakcie ciąży.56
Istnieją trzy główne mechanizmy prowadzące do powstania trisomii 13:
Pełna trisomia 13
W większości przypadków Zespołu Patau (około 75-90% przypadków), dziecko ma całą dodatkową kopię chromosomu 13 we wszystkich komórkach ciała. Ta forma jest znana jako trisomia 13 lub prosta trisomia 13.78
Pełna trisomia 13 powstaje najczęściej w wyniku nierozdzielenia się chromosomów (nondisjunction) podczas mejozy. Ten błąd podziału komórkowego występuje częściej u matek w zaawansowanym wieku (powyżej 35 roku życia).910
Proces nondisjunction powoduje powstanie komórki rozrodczej z nieprawidłową liczbą chromosomów. Gdy taka komórka łączy się z normalną komórką rozrodczą podczas zapłodnienia, powstały zarodek ma dodatkowy chromosom 13 w każdej komórce.1112
Trisomia 13 translokacyjna
W około 5-10% przypadków Zespołu Patau, materiał genetyczny jest przemieszczony między chromosomem 13 a innym chromosomem. Ten proces nazywany jest translokacją chromosomową.1314
Translokacja może prowadzić do tzw. niezrównoważonej translokacji Robertsonowskiej, która skutkuje dwoma normalnymi kopiami chromosomu 13 i dodatkowym długim ramieniem chromosomu 13.1516
W przeciwieństwie do pełnej trisomii 13, Zespół Patau powstały w wyniku translokacji może być dziedziczony. Niezaburzony rodzic może być nosicielem zrównoważonego przemieszczenia materiału genetycznego między chromosomem 13 a innym chromosomem.1718
Mozaikowość trisomii 13
W około 5% przypadków, tylko część komórek ma dodatkową kopię chromosomu 13. Ta forma nazywana jest mozaikowością trisomii 13 (trisomy 13 mosaicism).1920
Mozaikowość powstaje w wyniku błędu podziału mitotycznego we wczesnym rozwoju zarodka i nie jest związana z wiekiem matki. U osób z mozaikowością trisomii 13 występują zwykle łagodniejsze objawy, a nasilenie objawów zależy od tego, ile komórek ma trzecią kopię chromosomu 13.2122
W rzadkich przypadkach może występować również częściowa trisomia 13 (partial trisomy 13), gdzie tylko część chromosomu 13 jest zduplikowana.2324
Czynniki ryzyka
Głównym czynnikiem ryzyka związanym z Zespołem Patau jest zaawansowany wiek matki. Kobiety powyżej 35 roku życia mają zwiększone ryzyko posiadania dziecka z trisomią 13 z powodu wyższej częstotliwości nondisjunction podczas oogenezy.2526
Choć zaawansowany wiek matki zwiększa ryzyko, Zespół Patau może wystąpić u dzieci matek w każdym wieku. Statystycznie rzecz biorąc, im starsza jest kobieta w momencie poczęcia, tym bardziej prawdopodobne jest wystąpienie problemu genetycznego u płodu.2728
W przypadku trisomii translokacyjnej, rodzic może być nosicielem zrównoważonej translokacji, co zwiększa ryzyko urodzenia dziecka z Zespołem Patau w przyszłych ciążach.2930
Patofizjologia Zespołu Patau
Obecność dodatkowego materiału genetycznego z chromosomu 13 zaburza normalne procesy rozwojowe, prowadząc do charakterystycznych cech Zespołu Patau. Dokładne mechanizmy, za pomocą których trisomie chromosomalne zaburzają rozwój, nie są w pełni poznane.3132
Złożone struktury fizjologiczne, takie jak te występujące w ośrodkowym układzie nerwowym i sercu, wydają się szczególnie wrażliwe na nierównowagę chromosomalną. Może to wynikać z działania poszczególnych genów lub z destabilizacji procesów rozwojowych angażujących wiele genów.33
Dodatkowy chromosom 13 zawiera tysiące genów, co powoduje poważne zaburzenie równowagi informacji genetycznej i prowadzi do licznych wad rozwojowych. Może to tłumaczyć, dlaczego osoby z dodatkowymi lub brakującymi chromosomami we wszystkich komórkach cierpią na liczne anomalie rozwojowe.34
Genetyczne uwarunkowania
Chromosom 13 jest chromosomem akrocentrycznym o średniej długości. Jego trisomia należy do najrzadszych i najcięższych żywotnych trisomii autosomów.35
Trisomia 13 jest charakterystyczna, ponieważ jest jedną z zaledwie trzech trisomii autosomów (obok trisomii 21 i trisomii 18), w przypadku których rozwój może postępować aż do żywego urodzenia.3637
Zespół Patau został po raz pierwszy opisany jako przyczyna odrębnego zespołu klinicznego w 1960 roku przez Dr. Patau i jego współpracowników, który odkrył, że przyczyną zespołu jest dodatkowy chromosom 13.3839
Dziedziczenie Zespołu Patau
Większość przypadków Zespołu Patau nie jest dziedziczona, lecz powstaje w wyniku losowych zdarzeń podczas formowania się komórek rozrodczych u zdrowych rodziców.4041
Wyjątkiem jest Zespół Patau spowodowany translokacją, który może być dziedziczony. Rodzic bez objawów może być nosicielem zrównoważonego przemieszczenia materiału genetycznego między chromosomem 13 a innym chromosomem.4243
Mozaikowość trisomii 13 również nie jest dziedziczona. Powstaje ona jako losowy błąd podczas podziału komórkowego we wczesnym rozwoju płodu.44
W przypadku par, które miały już dziecko z trisomią 13 spowodowaną nondisjunction, ryzyko powtórzenia się trisomii 13 lub innej trisomii klinicznie żywotnej (trisomii 18 lub 21) wynosi około 0,5% ponad ryzyko związane z wiekiem matki.4546
U par, w których jeden z rodziców jest nosicielem zrównoważonej translokacji, ryzyko urodzenia dziecka z Zespołem Patau jest znacznie wyższe i zależy od rodzaju translokacji.4748
Częstotliwość występowania Zespołu Patau
Zespół Patau jest rzadkim zaburzeniem genetycznym. Częstość występowania trisomii 13 szacuje się na około 1 na 10 000 do 16 000 żywych urodzeń.4950
Według niektórych źródeł, trisomia 13 występuje u około 1 na 5000 żywych urodzeń, chociaż należy zauważyć, że dane te mogą być zaburzone przez liczbę przerwań ciąży po wykryciu tej wady.51
Zespół Patau jest uważany za trzecią najczęstszą trisomię autosomową, po zespole Downa (trisomia 21) i zespole Edwardsa (trisomia 18).5253
Szacuje się, że zaburzenie to dotyka znacznie częściej płody żeńskie niż męskie.54
Występowanie Zespołu Patau zwiększa się wraz z wiekiem matki, podobnie jak w przypadku innych trisomii.5556
Podsumowując, Zespół Patau (trisomia 13) jest rzadkim, lecz poważnym zaburzeniem genetycznym, spowodowanym obecnością dodatkowej kopii chromosomu 13. Może ono wystąpić na skutek nondisjunction, translokacji chromosomowej lub mozaikowości. Głównym czynnikiem ryzyka jest zaawansowany wiek matki, ale zaburzenie to może wystąpić u kobiet w każdym wieku. Większość przypadków nie jest dziedziczona i powstaje w wyniku losowych błędów podczas formowania się komórek rozrodczych lub wczesnego rozwoju zarodka.5758
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.