Zespół patau
Objawy
Zespół Patau (trisomia 13) to ciężkie zaburzenie genetyczne wynikające z obecności dodatkowego chromosomu 13, charakteryzujące się licznymi wadami rozwojowymi, w tym małogłowiem, rozszczepem wargi i podniebienia, wadami mózgu (holoprozencefalią), polidaktylią oraz poważnymi wadami serca (obecnymi u około 80% pacjentów, m.in. VSD, tetralogia Fallota). Objawy neurologiczne obejmują ciężkie upośledzenie umysłowe, drgawki, hipotonię i bezdechy. Wady narządów wewnętrznych, takie jak torbielowate nerki, wodonercze, wady przewodu pokarmowego (omfalocele, przepukliny) oraz niedorozwinięte płuca, dodatkowo komplikują przebieg choroby. Przeżywalność jest bardzo niska – mediana wynosi 7-10 dni bez intensywnej terapii, z około 90% śmiertelnością w pierwszym roku życia. Agresywne leczenie może wydłużyć medianę przeżycia do około 733 dni, zwłaszcza u pacjentów z mozaikową lub częściową trisomią 13, u których objawy są łagodniejsze i rokowanie bardziej zróżnicowane.
- Definicja i opis zespołu Patau
- Objawy i manifestacje kliniczne
- Wady wrodzone głowy i twarzy
- Zaburzenia neurologiczne i rozwojowe
- Wady kończyn i układu mięśniowo-szkieletowego
- Wady wewnętrznych narządów
- Przebieg choroby i rokowanie
- Przeżywalność i oczekiwana długość życia
- Czynniki wpływające na przebieg choroby
- Komplikacje i przyczyny zgonu
- Rozwój dzieci z zespołem Patau
- Mozaikowa i częściowa trisomia 13
Definicja i opis zespołu Patau
Zespół Patau, znany również jako trisomia 13, to rzadkie zaburzenie genetyczne spowodowane obecnością dodatkowej kopii chromosomu 13 we wszystkich lub niektórych komórkach ciała. Jest to poważny zespół genetyczny charakteryzujący się rozszczepem wargi, rozszczepem podniebienia, wadami mózgu, anoftalmią (brak oczu), bruzdami małpimi, polidaktylią, kciukami spustowymi i naczyniakami włośniczkowymi.1
Występowanie zespołu Patau szacuje się na około 1 na 5 000 do 16 000 żywych urodzeń.23 Niestety, ze względu na obecność wielu zagrażających życiu problemów medycznych, wiele niemowląt z zespołem Patau umiera w pierwszych dniach lub tygodniach życia. Tylko od 5% do 10% dzieci z tym schorzeniem przeżywa pierwszy rok.4
Objawy i manifestacje kliniczne
Objawy zespołu Patau dotyczą wielu różnych części ciała i różnią się nasileniem u poszczególnych osób z rozpoznanym schorzeniem. Niemowlęta z trisomią 13 mają zazwyczaj charakterystyczny zespół objawów, które mogą obejmować następujące cechy:
Wady wrodzone głowy i twarzy
Dzieci urodzone z zespołem Patau często prezentują charakterystyczne cechy twarzowo-czaszkowe, takie jak:56
- Małogłowie (mikrocefalia) – mały rozmiar głowy
- Opadające czoło
- Braki skóry na owłosionej części głowy (łac. cutis aplasia)
- Małoocze (mikroftalmia) – małe lub niedorozwinięte oczy
- Anoftalmia – brak jednego lub obojga oczu
- Hiperteloryzm – oczy osadzone blisko siebie
- Koloboma – ubytek tęczówki
- Mała żuchwa (mikrognacja)
- Uszy nisko osadzone i zniekształcone, często z towarzyszącym niedosłuchem
- Rozszczep wargi i/lub podniebienia
- Niedorozwinięty nos lub nozdrza
- Naczyniaki włośniczkowe – uniesione, czerwone znamiona
Zaburzenia neurologiczne i rozwojowe
Zespół Patau powoduje poważne zaburzenia neurologiczne, które obejmują:1011
- Ciężkie upośledzenie umysłowe
- Holoprozencefalię – mózg nie dzieli się prawidłowo na dwie półkule
- Drgawki i napady padaczkowe
- Zaburzenia motoryczne
- Opóźnienie rozwojowe
- Hipotonia – obniżone napięcie mięśniowe
- Bezdech – okresowe zatrzymanie oddychania
Wady kończyn i układu mięśniowo-szkieletowego
Charakterystyczne anomalie kończyn obejmują:1415
- Polidaktylia – dodatkowe palce u rąk lub stóp
- Zaciśnięte dłonie
- Palce nachodzące na kciuk
- Pojedyncza bruzda dłoniowa
- Stopy kołyskowe (rocker-bottom feet) – zaokrąglona dolna część stóp
- Nieprawidłowości wzrostu w obrębie kończyn
- Wady kręgosłupa
Wady wewnętrznych narządów
Zespół Patau wiąże się z licznymi wadami narządów wewnętrznych, z których najczęstsze to:1718
Układ sercowo-naczyniowy
- Wrodzone wady serca (obecne u około 80% niemowląt)
- Ubytek przegrody międzykomorowej (VSD)
- Przetrwały przewód tętniczy
- Tetralogia Fallota
- Podwójne ujście prawej komory
Układ pokarmowy
- Problemy żołądkowo-jelitowe utrudniające jedzenie
- Omfalocele – jelita znajdujące się poza ciałem w worku błony
- Przepukliny – pępkowa lub pachwinowa
- Uchyłek Meckela
- Zaburzenia rotacji jelit
Układ moczowo-płciowy
- Torbielowate nerki
- Wodonercze
- Nerka podkowiasta
- Wnętrostwo (niezstąpienie jąder)
- Spodziectwo
- Przerost łechtaczki
- Hipoplazja warg mniejszych
- Macica dwurożna
Układ oddechowy
- Niedorozwinięte płuca
- Trudności z oddychaniem, w tym bezdechy
Przebieg choroby i rokowanie
Zespół Patau charakteryzuje się bardzo złym rokowaniem i krótkim oczekiwanym czasem przeżycia. Większość przypadków kończy się poronieniem lub śmiercią noworodka.25
Przeżywalność i oczekiwana długość życia
Dane dotyczące przeżywalności niemowląt z zespołem Patau pokazują, że:2627
- Średnia przeżywalność wynosi 7-10 dni u żywo urodzonych pacjentów bez intensywnej interwencji medycznej
- Około 50% noworodków umiera w pierwszym tygodniu po urodzeniu
- Około 90% niemowląt nie przeżywa pierwszego roku życia
- Tylko 5-10% dzieci z tym schorzeniem przeżywa dłużej niż rok
- Agresywna interwencja medyczna może wydłużyć medianę przeżycia do około 733 dni w najnowszych kohortach pacjentów
Dzieci z mniej ciężkimi formami zespołu, takimi jak trisomia mozaikowa lub częściowa trisomia 13, mają bardziej zróżnicowaną długość życia – niektóre mogą żyć znacznie dłużej, podczas gdy inne mają krótszą oczekiwaną długość życia.3031
Czynniki wpływające na przebieg choroby
Na przebieg zespołu Patau wpływa kilka czynników:3233
- Typ trisomii (pełna, mozaikowa lub częściowa) – formy mozaikowe i częściowe zwykle mają łagodniejsze objawy i dłuższą przeżywalność
- Ciężkość wad wrodzonych, szczególnie dotyczących serca i mózgu
- Występowanie holoprozencefalii – częsta wada mózgu związana z zespołem Patau, wiążąca się z ciężkim upośledzeniem neurologicznym
- Intensywność interwencji medycznej
Komplikacje i przyczyny zgonu
Główne problemy zdrowotne i komplikacje, które mogą prowadzić do zgonu u pacjentów z zespołem Patau, obejmują:3536
- Zatrzymanie krążeniowo-oddechowe (najczęstsza przyczyna zgonu)
- Centralne bezdechy
- Niewydolność serca
- Poważne wady mózgu
- Refluks żołądkowo-przełykowy i trudności z karmieniem
- Aspiracja mogąca prowadzić do dekompensacji
- Zwiększone ryzyko rozwoju nowotworów i napadów drgawkowych u dzieci, które przeżyły pierwszy rok
Rozwój dzieci z zespołem Patau
Wszystkie dzieci z zespołem Patau, które przeżywają okres noworodkowy, doświadczają istotnych problemów rozwojowych:38
Rozwój poznawczy i umysłowy
- Ciężkie upośledzenie umysłowe jest stałą cechą u dzieci urodzonych z zespołem Patau
- Pacjenci, którzy przeżywają okres niemowlęcy, mają poważne zaburzenia psychomotoryczne
- Współczynnik rozwojowy z czasem pogarsza się, co odzwierciedla narastające opóźnienie rozwojowe w porównaniu z innymi dziećmi
Fizyczny rozwój i wzrastanie
- Niedostateczne przybieranie na wadze (failure to thrive)
- Trudności z karmieniem są prawie powszechne
- Bardzo powolny wzrost i rozwój od okresu płodowego
- Trudności z połykaniem i refluksem żołądkowo-przełykowym
Możliwości terapeutyczne i wsparcie rozwoju
Mimo złego rokowania i złożonych potrzeb, dzieci z zespołem Patau mogą dokonywać postępów w rozwoju, choć bardzo powoli:4344
- Wczesna interwencja i specjalna edukacja są bardzo ważne dla stosunkowo niewielkiej liczby dzieci z trisomią 13, które przeżywają trudne wczesne miesiące
- Starsze dzieci mogą być w stanie chodzić z użyciem chodzika lub bez
- Niektóre dzieci mogą rozumieć słowa i frazy, wykonywać proste polecenia, używać kilku słów lub znaków oraz rozpoznawać osoby i wchodzić z nimi w interakcje
Mozaikowa i częściowa trisomia 13
Niewielki odsetek osób z trisomią 13 ma dodatkową kopię chromosomu 13 tylko w niektórych komórkach ciała. U tych osób stan ten nazywany jest mozaikową trisomią 13.47
Różnice w przebiegu choroby
- Nasilenie mozaikowej trisomii 13 zależy od rodzaju i liczby komórek, które mają dodatkowy chromosom
- Cechy fizyczne mozaikowej trisomii 13 są często łagodniejsze niż w przypadku pełnej trisomii 13
- Objawy i cechy zarówno mozaikowości, jak i częściowej trisomii są zwykle mniej nasilone niż w przypadku prostej trisomii 13, co skutkuje dłuższym przeżyciem niemowląt
- Dzieci z formą mozaikową zwykle są dotknięte w mniejszym stopniu
Oczekiwana długość życia w formach mozaikowych
Oczekiwana długość życia niemowląt urodzonych z mozaikową lub częściową formą trisomii 13 jest również bardzo zróżnicowana:50
- Niektóre dzieci będą żyć długo
- Inne będą miały znacznie krótszą oczekiwaną długość życia
- Około 1 na 10 niemowląt z mniej ciężkimi formami zespołu żyje dłużej niż rok
Choć rokowanie w zespole Patau jest generalnie złe, z medianą przeżycia wynoszącą 7-10 dni bez interwencji, warto zauważyć, że intensywne leczenie może wydłużyć czas przeżycia, a niektóre dzieci, szczególnie z mozaikową lub częściową trisomią 13, mogą osiągnąć wiek młodzieńczy.52
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.