Wstrząs kardiogenny
Epidemiologia
Wstrząs kardiogenny (WK) to złożony zespół kliniczny hipoperfuzji narządowej spowodowany upośledzoną funkcją serca, najczęściej w przebiegu ostrego zawału mięśnia sercowego (OZW), choć udział innych etiologii, takich jak ostra dekompensacja niewydolności serca (13,4-59%) czy zapalenie mięśnia sercowego (3,5%), rośnie. Częstość występowania WK wśród pacjentów z OZW wynosi 3-10%, z tendencją spadkową udziału OZW jako przyczyny WK (obecnie około 30-80%) i wzrostem udziału niewydolności serca. Śmiertelność wewnątrzszpitalna pozostaje wysoka, oscylując między 30-40%, a w niektórych rejestrach sięgając nawet 70%, szczególnie w krajach o średnich dochodach. Skala SCAI umożliwia stratyfikację pacjentów na 5 stopni ciężkości (A-E) i koreluje z rokowaniem, natomiast definicje SHARC pozwalają na standaryzację klasyfikacji WK w badaniach i rejestrach. Epidemiologia WK wykazuje różnice demograficzne i geograficzne, z wyższą częstością u kobiet (8,5% vs. 7,6% u mężczyzn) oraz u osób starszych (≥75 lat), a także różnice etniczne (np. 11,4% u Amerykanów azjatyckiego pochodzenia).
- Epidemiologia wstrząsu kardiogennego
- Trendy w występowaniu wstrząsu kardiogennego
- Różnice demograficzne i epidemiologiczne
- Profil wstrząsu kardiogennego w oparciu o nowe klasyfikacje
- Śmiertelność i rokowanie we wstrząsie kardiogennym
- Wstrząs kardiogenny w różnych grupach populacyjnych
- Współczesne wyzwania w nadzorze epidemiologicznym wstrząsu kardiogennego
- Znaczenie nadzoru epidemiologicznego dla poprawy wyników leczenia
Epidemiologia wstrząsu kardiogennego
Wstrząs kardiogenny (WK) jest złożonym zespołem klinicznym hipoperfuzji narządowej spowodowanej upośledzoną funkcją serca. Mimo że przez lata postrzegano go jako jednolite zaburzenie wynikające głównie z ciężkiej dysfunkcji lewej komory w przebiegu ostrego zawału mięśnia sercowego (OZW), obecnie coraz częściej zwraca się uwagę na różnorodność przyczyn tego stanu oraz szerokie spektrum jego nasilenia klinicznego.12
Trendy w występowaniu wstrząsu kardiogennego
Częstość występowania wstrząsu kardiogennego wśród pacjentów z ostrym zawałem mięśnia sercowego pozostaje stosunkowo stabilna i wynosi 3-10%.12 W badaniu Worcester Heart Attack Study, analizie obejmującej całą społeczność, częstość występowania wynosiła 7,5%. Przegląd danych z bazy Nationwide Inpatient Sample (NIS) z lat 2003-2010 wykazał 7,9% częstość występowania WK u pacjentów z zawałem z uniesieniem odcinka ST (STEMI).3
Interesującym zjawiskiem jest zmiana w proporcji przypadków WK związanych z OZW. O ile jeszcze dekadę temu OZW odpowiadał za około 80% przypadków WK, obecnie obserwuje się spadek tej proporcji do około 30%, przy jednoczesnym wzroście udziału ostrej niewydolności serca jako przyczyny wstrząsu kardiogennego.124 Dane z badań wskazują, że OZW pozostaje najczęstszą przyczyną WK (79,9% przypadków), z istotną różnicą w zależności od poziomu referencyjności szpitala, następnie ostra dekompensacja niewydolności serca (13,4%), zapalenie mięśnia sercowego (3,5%) i de novo niewydolność serca (1,75%).5
Wśród pacjentów z OZW powikłanym WK, lokalizacja zawału dotyczyła: ściany przedniej w 42,3% przypadków, ściany dolnej w 38,6% oraz innych lokalizacji w 19,1% przypadków.3 Szacuje się również, że około 3% pacjentów z zawałem bez uniesienia odcinka ST (NSTEMI) rozwija wstrząs kardiogenny.3
Warto zauważyć, że w niektórych krajach obserwuje się wzrost częstości występowania WK, choć powody tego trendu nie są w pełni wyjaśnione. Prawdopodobnie przyczyniają się do tego lepsza diagnostyka i większa dostępność opieki medycznej.6 W badaniu z Tajwanu zaobserwowano, że wskaźnik zapadalności na 10⁵ osobolat wzrósł z 17 w 2003 roku do 25 w 2010 roku, a następnie ustabilizował się.7
Różnice demograficzne i epidemiologiczne
Dane demograficzne wskazują na pewne prawidłowości w występowaniu WK. Chociaż tradycyjnie częstość występowania WK była wyższa u mężczyzn niż u kobiet, dane z NIS z lat 2003-2010 pokazują, że kobiety miały wyższą ogólną częstość występowania WK (8,5%) niż mężczyźni (7,6%) w tym okresie. Co więcej, wyższy odsetek kobiet z zawałem mięśnia sercowego rozwinął WK w porównaniu z mężczyznami.8
Metaanaliza epidemiologiczna wykazała, że kobiety z WK mają o około 10% wyższą śmiertelność niż mężczyźni, nawet po uwzględnieniu czynników zakłócających. Efekt ten obserwuje się zarówno w WK związanym z OZW, jak i w WK związanym z niewydolnością serca.910
Wiek pacjentów z WK odzwierciedla dwumodalny rozkład choroby. W przypadku dorosłych mediana wieku waha się od 65 do 66 lat. U dzieci WK jest konsekwencją piorunującego zapalenia mięśnia sercowego lub wrodzonej wady serca. Dane z NIS z lat 2003-2010 pokazały, że pacjenci w wieku 75 lat i starsi cierpieli na WK częściej niż osoby poniżej 75 roku życia.8
Istnieją również różnice etniczne w występowaniu WK. Amerykanie pochodzenia azjatyckiego/mieszkańcy wysp Pacyfiku mają wyższą częstość występowania WK (11,4%) w porównaniu z osobami rasy białej (8%), czarnej (6,9%) i Latynosami (8,6%).36
Profil wstrząsu kardiogennego w oparciu o nowe klasyfikacje
Jedną z najpopularniejszych klasyfikacji WK w praktyce klinicznej i badaniach naukowych jest skala zaproponowana przez Society for Cardiovascular Angiography and Interventions (SCAI). Skala ta stratyfikuje pacjentów na 5 poziomów lub stopni ciężkości (A, B, C, D, E) wykorzystując parametry odnoszące się do sytuacji klinicznej, hemodynamicznej i biochemicznej (perfuzja i funkcja narządów), z przebytym zatrzymaniem krążenia działającym jako niekorzystny modyfikator prognostyczny reprezentowany w podtypie A.11
Kilka badań zwalidowało tę skalę w różnych ośrodkach i krajach, stosując ją zarówno w WK związanym z OZW, jak i w WK niezwiązanym z OZW. Publikacje te pokazują, że skala SCAI koreluje z rokowaniem pacjenta, a wyższe stopnie odpowiadają większej śmiertelności krótko- i długoterminowej, nawet po stratyfikacji populacji według rozpoznania, niemodyfikowalnych czynników ryzyka, intensywności leczenia, fenotypu wstrząsu i chorób współistniejących.11
Nowsze podejście do klasyfikacji WK zaproponowało konsorcjum Shock Academic Research Consortium (SHARC), które opracowało pragmatyczne definicje konsensusu w celu standaryzacji klasyfikacji WK w rejestrach i badaniach klinicznych. Analiza epidemiologii WK z wykorzystaniem definicji SHARC w populacji kardiologicznego oddziału intensywnej terapii wykazała, że wśród pacjentów ze wstrząsem (n=5869), 27% miało WK związany z OZW (65% STEMI), 59% WK związany z niewydolnością serca (72% ostra niewydolność nakładająca się na przewlekłą, 28% de novo) i 14% wtórny WK.12
Śmiertelność i rokowanie we wstrząsie kardiogennym
Pomimo postępów w leczeniu, śmiertelność w przebiegu WK pozostaje wysoka. Szacowana śmiertelność wewnątrzszpitalna w przypadku WK w rejestrach wynosi obecnie około 30-40%, co sugeruje umiarkowaną poprawę wyników leczenia WK w ciągu ostatniej dekady.12
Dane z różnych badań wskazują jednak na znaczne zróżnicowanie wskaźników śmiertelności. W niektórych rejestrach śmiertelność wewnątrzszpitalna waha się od 40% do 60%, a w badaniach z krajów o średnich dochodach osiąga nawet 70%.41314 W szpitalnych oddziałach intensywnej terapii w Hiszpanii WK stanowi 6% wszystkich przyjęć, ze śmiertelnością wewnątrzszpitalną na poziomie 32%.11
Interesujące są różnice w śmiertelności w zależności od etiologii WK. Najwyższą śmiertelność wewnątrzszpitalną obserwuje się w mieszanym WK (48%), następnie w WK związanym z OZW (41%), podobną w WK związanym z niewydolnością serca de novo (31%) i wtórnym WK (31%), a najniższą w ostrej niewydolności serca nakładającej się na przewlekłą (25%).12
Co ciekawe, pacjenci z WK niezwiązanym z OZW mają większe obciążenie chorobami (cięższa istniejąca wcześniej niewydolność serca, nadciśnienie płucne, arytmie), ale przeżycie wewnątrzszpitalne jest znacząco lepsze niż w przypadku WK związanego z OZW. W przeciwieństwie do tego, OZW okazał się czynnikiem predykcyjnym gorszych wyników u pacjentów z WK.4
W Tajwanie ogólna śmiertelność wewnątrzszpitalna, 30-dniowa i roczna zmniejszyła się z 60,3%, 63,0% i 69,3% w 2003 roku do odpowiednio 47,9%, 50,8% i 59,8% w 2017 roku. Spadek śmiertelności był bardziej widoczny u pacjentów z WK związanym z OZW niż u pacjentów z WK niezwiązanym z OZW.7
Wstrząs kardiogenny w różnych grupach populacyjnych
Epidemiologia WK wykazuje pewne różnice w zależności od regionu geograficznego i poziomu dochodów kraju. Większość dostępnych danych na temat pacjentów z WK pochodzi z kilku dużych rejestrów zawałów z uniesieniem odcinka ST (STEMI) z krajów o wysokich dochodach.14
WK jest obszarem rosnącego zainteresowania nie tylko w Ameryce Północnej i Europie Zachodniej, ale także w krajach o niskich i średnich dochodach, odzwierciedlając zmiany demograficzne i przejście epidemiologiczne w kierunku chorób układu sercowo-naczyniowego w tych ostatnich krajach.15
W badaniu z Meksyku (kraj o średnich dochodach) zaobserwowano tendencję wzrostową w częstości występowania WK niezwiązanego z OZW, podczas gdy częstość występowania WK związanego z OZW pozostała niezmienna w czasie. Jednak ogólna częstość występowania WK związanego z OZW była podobna do tej zgłaszanej w dużych rejestrach w Europie i USA. W badanej populacji pacjenci z WK związanym z OZW byli młodsi (o około dekadę) z wyższą częstością występowania cukrzycy.15
Interesującym odkryciem był wysoki wskaźnik śmiertelności wewnątrzszpitalnej zarówno wśród pacjentów z WK związanym z OZW (69%), jak i WK niezwiązanym z OZW (70%), co kontrastuje z publikowanymi wskaźnikami 40-60% dla WK związanego z OZW i 24-36% dla WK niezwiązanego z OZW w krajach o wysokich dochodach.14
Wpływ czynników systemowych na epidemiologię wstrząsu kardiogennego
Na epidemiologię i wyniki leczenia WK wpływają również czynniki systemowe, takie jak dostęp do opieki zdrowotnej, jakość opieki i organizacja systemów opieki zdrowotnej. W Tajwanie wdrożenie programu akredytacji szpitali w zakresie zdolności do postępowania w stanach nagłych w 2009 roku miało na celu integrację systemów sieci ratownictwa medycznego i zapewnienie terminowej wysokiej jakości opieki w nagłych wypadkach zgodnie z ustawą o służbach ratownictwa medycznego.16
Niższa śmiertelność wewnątrzszpitalna w szpitalach rejonowych sugerowała, że bezpośrednie wdrożenie akredytacji dla OZW poprawiło strukturę i proces opieki w szpitalach rejonowych, ale miało niewielki wpływ prognostyczny w stosunkowo wysokiej jakości i dobrze wyposażonych szpitalach.16
Badania wskazują, że postępowanie w WK jest niejednorodne i często niezgodne z aktualnymi zaleceniami. Poprawa jakości na poziomie międzynarodowym z opartymi na dowodach wskaźnikami jakości powinna być opracowana w celu standaryzacji ścieżek diagnostycznych i terapeutycznych.5
Współczesne wyzwania w nadzorze epidemiologicznym wstrząsu kardiogennego
Pomimo znacznej liczby badań w dziedzinie WK, główne obszary opieki są słabo zrozumiane. Trudności w projektowaniu i przeprowadzaniu wysokiej jakości badań klinicznych w tej bardzo chorej populacji pacjentów komplikują ewolucję systematycznych i spójnych protokołów postępowania w WK opartych na dowodach naukowych.17
Dane epidemiologiczne dotyczące WK pochodzą przeważnie z dużych rejestrów pacjentów z WK wtórnym do OZW. Istnieją ograniczone zbiory danych, które obejmują WK we wszystkich jego etiologiach; dlatego porównanie wyników między WK związanym z OZW a WK niezwiązanym z OZW jest nadal trudne.1819
Amerykańskie Towarzystwo Kardiologiczne (American Heart Association) stworzyło Rejestr Wstrząsu Kardiogennego oparty na programie Get With The Guidelines w celu poprawy jakości opieki i lepszego zrozumienia objawów klinicznych, wzorców postępowania i wyników u pacjentów zgłaszających się z WK do szpitali w całym kraju.20
Podstawowe cele naukowe rejestru obejmują: badanie WK, w tym diagnostyki, leczenia i wyników wśród pacjentów w rzeczywistych warunkach klinicznych opieki ostrej w całych Stanach Zjednoczonych oraz dostarczanie wysokiej jakości dowodów, które pomagają informować klinicystów, badaczy, agencje federalne, przemysł i inne zainteresowane strony opieki zdrowotnej o najlepszych praktykach leczenia pacjentów z WK.21
W Wielkiej Brytanii także podkreśla się pilną potrzebę zbierania danych specyficznych dla NHS (National Health Service), aby zapewnić pacjentom z WK najlepszą i równą dostępność do opieki w całym kraju.22
Potrzeba standaryzacji i poprawy jakości danych
Udoskonalona charakterystyka kliniczna i ocena ryzyka pacjentów z WK może ułatwić bardziej efektywne badania kliniczne tego śmiertelnego zespołu klinicznego.12
Definicje konsensusu SHARC dotyczące klasyfikacji WK mogą być pragmatycznie stosowane w rejestrach współczesnych i ujawniają odrębne subpopulacje WK o różnych fenotypach i wynikach, które mogą mieć znaczenie dla praktyki klinicznej i przyszłych badań.12
Wykrywanie WK powinno rozpocząć się od pierwszego kontaktu medycznego z pacjentem (w tym kontaktu pozaszpitalnego) i powinno opierać się na ocenie objawów klinicznych wskazujących na hipoperfuzję. Należy jednak pamiętać, że objawy kliniczne nie są specyficzne dla WK. W związku z tym pacjenci z zaawansowaną niewydolnością serca mogą prezentować profil kliniczny i hemodynamiczny, który naśladuje WK bez jego faktycznej obecności.11
| Etiologia wstrząsu kardiogennego | Częstość występowania | Śmiertelność wewnątrzszpitalna |
|---|---|---|
| OZW (zawał mięśnia sercowego) | 30-80% (malejący trend) | 40-60% (41% wg najnowszych danych) |
| Ostra dekompensacja niewydolności serca | 13,4-59% (rosnący trend) | 25-31% (zależnie od typu: de novo vs. przewlekła) |
| Zapalenie mięśnia sercowego | 3,5% | Brak dokładnych danych |
| Wstrząs mieszany | 17% | 48% |
| Wtórny wstrząs kardiogenny | 14% | 31% |
Znaczenie nadzoru epidemiologicznego dla poprawy wyników leczenia
Pacjenci z WK mają wysokie ryzyko śmiertelności pomimo postępów terapeutycznych. Wczesne odwrócenie hipoperfuzji jest podstawą leczenia tego heterogenicznego zespołu, w którym przyczyny nieischemiczne w ostatnich latach nabierają coraz większego znaczenia.11
Wczesne wykrywanie i stratyfikacja prognostyczna, oparta na skali SCAI i rozpoznawaniu specyficznych fenotypów, są kluczowe dla postępowania w WK. To podejście, wraz z modelem kodowym opartym na formule Hub and Spoke, pozwala na opiekę nad pacjentem przez wielodyscyplinarne zespoły, z koordynowanymi protokołami skoncentrowanymi na zindywidualizowanym podejmowaniu decyzji, poprawiając koordynację wewnątrz- i międzyszpitalną oraz zmniejszając śmiertelność pacjentów.11
Kluczowym pytaniem w postępowaniu w WK jest to, jak przerwać błędne koło progresji WK. W przypadku WK związanego z OZW kluczowa jest rewaskularyzacja; niemniej jednak rozwijający się WK musi być leczony objawowo. Wsparcie inotropowe i presyjne okazało się mieć ograniczone korzyści lub nawet powodować szkody w WK.17
Obiecujące dane płyną z Krajowej Inicjatywy Wstrząsu Kardiogennego (National Cardiogenic Shock Initiative), która opracowała nowy algorytm umożliwiający szybkie rozpoznanie i segregację pacjentów z OZW i WK lub zatrzymaniem krążenia.23
Stosowanie wielodyscyplinarnych zespołów ds. wstrząsu poprawia szanse przeżycia do wypisu dla pacjentów w WK, a wolumen szpitala również wpływa na wyniki.23
Biorąc pod uwagę różne prezentacje WK, ważne jest, aby każdy ośrodek wdrożył standaryzowane protokoły w celu zmniejszenia zmienności leczenia i poprawy wyników. We wszystkich przypadkach WK wczesne rozpoznanie jest najważniejszym krokiem w optymalizacji leczenia.24
Leczenie wstrząsu kardiogennego będzie najbardziej skuteczne, gdy skoordynowane regionalne systemy opieki będą skoordynowane, obsadzone personelem i odpowiednio przeszkolone do obsługi tej wrażliwej populacji pacjentów.24
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.