Wstrząs kardiogenny
Diagnostyka i diagnoza
Wstrząs kardiogenny (WK) to stan zagrożenia życia spowodowany niewydolnością serca prowadzącą do niedostatecznej perfuzji narządowej. Diagnostyka opiera się na kryteriach klinicznych (ciśnienie skurczowe ≤90 mmHg przez ≥30 minut lub konieczność stosowania inotropów/wazopresorów, diureza ≤30 ml/godz, chłodne kończyny), hemodynamicznych (wskaźnik sercowy ≤2,2 l/min/m², ciśnienie zaklinowania w kapilarach płucnych >15 mmHg) oraz badaniach obrazowych i laboratoryjnych. Kluczowe jest szybkie wykonanie EKG (w ciągu 10 minut), echokardiografii przezklatkowej (TTE) oraz oznaczeń troponiny, mleczanów (istotny marker hipoperfuzji i predyktor śmiertelności), BNP/NT-proBNP i gazometrii. Badanie fizykalne powinno uwzględniać ocenę wypełnienia żył szyjnych (JVP >6-8 cmH2O), obecność trzeszczeń płucnych, sinicę, zaburzenia rytmu i objawy zastoinowej niewydolności serca. Protokół RUSH wykazuje wysoką czułość (0,89) i swoistość (0,97) w diagnostyce WK, a cewnikowanie serca pozwala na precyzyjną ocenę hemodynamiczną i kwalifikację do terapii.
- Diagnostyka wstrząsu kardiogennego
- Badanie fizykalne w diagnostyce wstrząsu kardiogennego
- Badania laboratoryjne w diagnozie wstrząsu kardiogennego
- Badania obrazowe w diagnostyce wstrząsu kardiogennego
- Elektrokardiogram (EKG)
- Badanie rentgenowskie klatki piersiowej
- Echokardiografia
- Badanie ECHO point-of-care (RUSH)
- Cewnikowanie serca i inwazyjne monitorowanie hemodynamiczne
- Cewnikowanie lewego serca i angiografia wieńcowa
- Cewnikowanie prawego serca i monitorowanie hemodynamiczne
- Parametry hemodynamiczne o znaczeniu prognostycznym
- Klasyfikacja ciężkości wstrząsu kardiogennego
- Diagnostyka różnicowa wstrząsu kardiogennego
- Znaczenie wczesnej diagnostyki
- Multidyscyplinarne zespoły do spraw wstrząsu kardiogennego
- Podsumowanie postępowania diagnostycznego
Diagnostyka wstrząsu kardiogennego
Wstrząs kardiogenny (WK) stanowi zagrożenie życia wynikające z niedostatecznego przepływu krwi do organów na skutek dysfunkcji serca. Jest to stan wymagający natychmiastowej interwencji medycznej, którego diagnostyka powinna być przeprowadzona szybko i efektywnie. Rozpoznanie wstrząsu kardiogennego opiera się na połączeniu oceny klinicznej, badań laboratoryjnych oraz badań obrazowych.12
Kryteria diagnostyczne wstrząsu kardiogennego
Diagnostyka wstrząsu kardiogennego opiera się na następujących kryteriach:34
- Kryteria kliniczne:
- Utrzymujące się niskie ciśnienie tętnicze (skurczowe ≤90 mmHg przez ≥30 minut lub konieczność stosowania leków inotropowych/wazopresorów dla utrzymania ciśnienia skurczowego >90 mmHg)
- Diureza ≤30 ml/godz
- Chłodne kończyny (temperatura kończyn niższa niż temperatura ciała)
- Kryteria hemodynamiczne:
- Obniżony wskaźnik sercowy (≤2,2 l/min/m²)
- Podwyższone ciśnienie zaklinowania w kapilarach płucnych (>15 mmHg)
Warto podkreślić, że wstrząs kardiogenny może występować nawet bez hipotensji (tzw. normotensyjny wstrząs kardiogenny), dlatego kluczowa jest ocena perfuzji tkankowej i funkcji narządów końcowych.6
Badanie fizykalne w diagnostyce wstrząsu kardiogennego
Badanie fizykalne jest kluczowym elementem wstępnej oceny pacjenta z podejrzeniem wstrząsu kardiogennego. Lekarz powinien zwrócić uwagę na następujące objawy:78
- Słabe, nitkowate wypełnienie tętna
- Skóra chłodna, wilgotna, blada lub sinawa (sinica)
- Niskie ciśnienie tętnicze
- Zaburzenia rytmu serca lub szmery serca słyszalne przez stetoskop
- Obrzęk płuc (trzeszczenia podczas osłuchiwania)
- Poszerzenie żył szyjnych (objaw podwyższonego ciśnienia żylnego)
- Zaburzenia świadomości
W przeprowadzonym badaniu retrospektywnym 30 pacjentów w różnych stanach wstrząsu, osoby ze wstrząsem kardiogennym częściej miały poszerzenie żył szyjnych (80% w porównaniu do 0% i 20%), zimną skórę (57,1% w porównaniu do 14,3% i 28,5%) oraz trzeszczenia w płucach (75% w porównaniu do 16,7% i 8,3%) w porównaniu z pacjentami we wstrząsie dystrybucyjnym i hipowolemicznym.9
Ocena wypełnienia żył szyjnych
Ocena wypełnienia żył szyjnych (JVP) jest istotnym elementem badania fizykalnego, gdyż stanowi pośrednią miarę podwyższonego ciśnienia zaklinowania w kapilarach płucnych. Pomiar wykonuje się poprzez obliczenie najwyższego punktu pulsacji w cm powyżej kąta mostkowego, a następnie dodanie 5 (ponieważ prawy przedsionek znajduje się 5 cm poniżej kąta mostkowego), co odpowiada rozszerzeniu w cmH2O. Za podwyższone wartości uważa się wartości powyżej 6-8 cmH2O. Podwyższony JVP wiąże się ze zwiększonym ryzykiem śmiertelności (względne ryzyko 1,52).10
Badania laboratoryjne w diagnozie wstrząsu kardiogennego
W diagnostyce wstrząsu kardiogennego kluczową rolę odgrywają badania laboratoryjne. Amerykańskie Towarzystwo Kardiologiczne (AHA) zaleca wykonanie następujących badań:53
- Morfologia krwi
- Elektrolity (sód, potas, wapń)
- Kreatynina i ocena funkcji nerek
- Poziom mleczanów (marker hipoperfuzji tkankowej)
- Seryjne oznaczenia troponiny sercowej (marker uszkodzenia mięśnia sercowego)
- Badania funkcji wątroby
- Gazometria krwi tętniczej
- Peptyd natriuretyczny typu B (BNP) lub NT-proBNP
Podwyższony poziom mleczanów jest istotnym markerem hipoperfuzji tkankowej i silnym predyktorem śmiertelności w wstrząsie kardiogennym. W badaniu CardShock, wieloośrodkowym, prospektywnym badaniu obserwacyjnym obejmującym 219 pacjentów ze wstrząsem kardiogennym, poziomy mleczanów były znacząco związane ze zwiększoną śmiertelnością (skorygowany iloraz szans 1,4).1012
Warto zauważyć, że podwyższenie enzymów wątrobowych często występuje we wstrząsie kardiogennym – podwyższone enzymy dróg żółciowych sugerują zastój żylny, natomiast podwyższenie transaminaz wskazuje na niedokrwienie z powodu wstrząsu.13
Nowe biomarkery w diagnostyce WK
W ostatnich badaniach zaproponowano nowe biomarkery w ocenie wstrząsu kardiogennego. Ceglarek i współpracownicy przedstawili nowatorski, szybki i obiektywny, oparty na biomarkerach wskaźnik ryzyka śmiertelności dla pacjentów ze wstrząsem kardiogennym na tle zawału mięśnia sercowego. Na podstawie oceny cystatyny C, mleczanów, interleukiny-6 i N-końcowego propeptydu natriuretycznego typu B, opracowali i zwalidowali skalę CLIP jako predyktor ryzyka śmiertelności.14
Badania obrazowe w diagnostyce wstrząsu kardiogennego
Elektrokardiogram (EKG)
EKG jest podstawowym badaniem w diagnostyce wstrząsu kardiogennego, szczególnie gdy jego przyczyną jest ostry zawał mięśnia sercowego. Badanie to powinno być wykonane w ciągu 10 minut od zgłoszenia się pacjenta.1516
- Uniesienie odcinka ST (STEMI)
- Zaburzenia rytmu serca (tachyarytmie lub bradyarytmie)
- Bloki przewodzenia
- Cechy przerostu komór
- Cechy niedokrwienia mięśnia sercowego
Badanie rentgenowskie klatki piersiowej
Zdjęcie RTG klatki piersiowej pozwala ocenić:117
- Wielkość i kształt serca (powiększenie sylwetki serca może sugerować kardiomegalię)
- Obecność płynu w płucach (obrzęk płuc)
- Zwiększoną widoczność naczyń płucnych (zastój żylny w płucach)
- Inne patologie w obrębie klatki piersiowej
Echokardiografia
Echokardiografia (ECHO) jest jednym z najważniejszych badań w diagnostyce wstrząsu kardiogennego i powinna być wykonana jak najwcześniej. Umożliwia ona ocenę funkcji serca oraz identyfikację przyczyn wstrząsu.1819
Echokardiografia może dostarczyć istotnych informacji:2011
- Ocena funkcji skurczowej lewej komory (frakcja wyrzutowa)
- Ocena funkcji prawej komory
- Wykrycie zaburzeń kurczliwości odcinkowej (sugerujących niedokrwienie)
- Wykrycie ostrych mechanicznych powikłań zawału:
- Pęknięcie mięśnia brodawkowatego z ostrą niedomykalnością zastawki mitralnej
- Pęknięcie przegrody międzykomorowej
- Pęknięcie wolnej ściany z tamponadą serca
- Ocena funkcji zastawek
- Wykrycie płynu w osierdziu
Według najnowszych badań, echokardiografia przezklatkowa (TTE) jest najważniejszym narzędziem diagnostycznym w tej sytuacji, ze względu na możliwość szybkiego dostarczenia kompleksowych informacji o strukturze i funkcji serca, bezpiecznie i przy łóżku pacjenta. Ponadto, wczesna kompleksowa TTE może dostarczyć istotnych informacji prognostycznych u pacjentów we wstrząsie kardiogennym.20
Badanie ECHO point-of-care (RUSH)
Protokół RUSH (Rapid Ultrasound in Shock) to szybkie badanie ultrasonograficzne stosowane w różnicowaniu stanów wstrząsowych poprzez ocenę „pompy, zbiornika i rur” („the pump, the tank, and the pipes”). W przypadku wstrząsu kardiogennego, przezklatkowe badanie echokardiograficzne typowo wykazuje hipodynamiczną, rozszerzoną lewą komorę, ze słabym skurczem lewej komory i związanym z tym nieadekwatnym ruchem przedniego płatka zastawki mitralnej podczas skurczu i rozkurczu (słaba kurczliwość).21
W meta-analizie wykorzystującej dane z trzech oryginalnych artykułów i dwóch opisów przypadków wykazano, że protokół RUSH jest zarówno czuły, jak i swoisty (odpowiednio 0,89 i 0,97) w diagnostyce wstrząsu kardiogennego. Pomimo wysokiego wynikającego z tego dodatniego wskaźnika wiarygodności (LR) wynoszącego 22,29, istniał tylko umiarkowany ujemny LR wynoszący 0,17, co sugeruje, że badanie RUSH nie jest idealnym testem do wykluczenia wstrząsu kardiogennego.21
Cewnikowanie serca i inwazyjne monitorowanie hemodynamiczne
Cewnikowanie lewego serca i angiografia wieńcowa
Koronarografia (angiografia wieńcowa) jest pilnie wskazana u pacjentów z niedokrwieniem mięśnia sercowego lub zawałem, u których rozwija się wstrząs kardiogenny. Badanie to pozwala ocenić anatomię tętnic wieńcowych i potrzebę pilnej rewaskularyzacji.2219
Cewnikowanie lewego serca umożliwia:23
- Lokalizację zwężeń lub niedrożności tętnic wieńcowych
- Pomiar objętości lub ciśnienia w sercu
- Rejestrację obrazów ścian lub zastawek serca
Cewnikowanie prawego serca i monitorowanie hemodynamiczne
Cewnikowanie prawego serca z użyciem cewnika Swana-Ganza umożliwia pomiar parametrów hemodynamicznych, które mogą być wykorzystywane do:2422
- Potwierdzenia diagnozy wstrząsu kardiogennego
- Określenia odpowiedzi hemodynamicznej i ukierunkowania miareczkowania wspierającej terapii medycznej
- Stratyfikacji ryzyka pacjentów ze wstrząsem kardiogennym i określenia kwalifikacji do zaawansowanej terapii niewydolności serca
Pomiary hemodynamiczne charakterystyczne dla wstrząsu kardiogennego to:322
- Ciśnienie zaklinowania w kapilarach płucnych (PCWP) >15 mmHg
- Wskaźnik sercowy (CI) <2,2 l/min/m²
- Podwyższony opór naczyniowy systemowy (SVR)
- Obniżone wysycenie tlenem krwi żylnej mieszanej
Inwazyjne monitorowanie hemodynamiczne jest szczególnie przydatne w wykluczaniu innych przyczyn i typów wstrząsu (np. niedobór objętości, wstrząs obturacyjny i wstrząs septyczny). W przypadku tamponady serca można zaobserwować typowe zmiany w obrębie ciśnień w jamach serca.22
Według najnowszych badań, rosnąca liczba doniesień potwierdza zasadność stosowania cewnika tętnicy płucnej (PAC) i jego związek z poprawą rokowania w wstrząsie kardiogennym. Zastosowanie PAC powinno być odpowiednio wczesne, aby znacząco wpłynąć na postępowanie terapeutyczne.25
Parametry hemodynamiczne o znaczeniu prognostycznym
Istotne parametry hemodynamiczne wykorzystywane do prognozowania w wstrząsie kardiogennym obejmują:2627
- Moc serca (Cardiac Power Output, CPO) – najsilniejszy korelat śmiertelności w wstrząsie kardiogennym
- Wskaźnik pulsacyjności tętnicy płucnej (Pulmonary Artery Pulsatility Index, PAPI) – wskaźnik prognostyczny i narzędzie ukierunkowania leczenia
Klasyfikacja ciężkości wstrząsu kardiogennego
Do oceny ciężkości wstrząsu kardiogennego stosowana jest skala Towarzystwa Angiografii i Interwencji Sercowo-Naczyniowych (SCAI), która dzieli pacjentów na 5 stadiów o wzrastającej ciężkości:1428
- Stadium A – pacjenci z grupy ryzyka (At risk)
- Stadium B – pacjenci z rozpoczynającym się wstrząsem (Beginning shock)
- Stadium C – pacjenci z klasycznym wstrząsem kardiogennym (Classic shock)
- Stadium D – pacjenci w fazie pogarszania się (Deteriorating)
- Stadium E – pacjenci w skrajnym stanie (Extremis)
Pacjenci z hipoperfuzją bez hipertensji (normotensyjny wstrząs kardiogenny; klasyfikowany jako stadium C w SCAI) mają wyższe ryzyko zgonu niż pacjenci z hipotensją i zachowaną perfuzją (hipotensyjna normoperfuzja; klasyfikowani jako stadium B w SCAI).29
Klasyfikacja SCAI została zwalidowana w dużej kohorcie niewyselekcjonowanych pacjentów oddziałów intensywnej opieki kardiologicznej, zapewniając solidną stratyfikację ryzyka śmiertelności niezależnie od etiologii wstrząsu kardiogennego.2930
Diagnostyka różnicowa wstrząsu kardiogennego
Diagnostyka różnicowa wstrząsu kardiogennego obejmuje inne rodzaje wstrząsu oraz stany kliniczne, które mogą powodować podobne objawy. Wstrząs kardiogenny musi być odróżniony od:3132
- Wstrząs hipowolemiczny – spowodowany utratą krwi lub płynów
- Wstrząs dystrybucyjny (w tym septyczny) – charakteryzujący się rozszerzeniem naczyń
- Wstrząs obturacyjny – spowodowany przeszkodą w przepływie krwi
- Wstrząs neurogenmy – spowodowany dysfunkcją układu nerwowego autonomicznego
Różnicowanie wstrząsu kardiogennego od innych rodzajów wstrząsu jest kluczowe, ponieważ leczenie jest różne. Na przykład, agresywne uzupełnianie płynów jest standardem w leczeniu wstrząsu hipowolemicznego, ale może pogorszyć stan pacjenta we wstrząsie kardiogennym.33
| Parametr | Wstrząs kardiogenny | Wstrząs hipowolemiczny | Wstrząs septyczny |
|---|---|---|---|
| Ciśnienie tętnicze | Niskie | Niskie | Niskie (późna faza) |
| Wypełnienie żył szyjnych | Podwyższone | Obniżone | Zmienne |
| Wskaźnik sercowy | Obniżony | Obniżony | Podwyższony (wczesna faza) |
| Opór naczyniowy systemowy | Podwyższony | Podwyższony | Obniżony |
| Ciśnienie zaklinowania | Podwyższone | Obniżone | Zmienne |
| Obrzęk płuc | Często obecny | Nieobecny | Może być obecny (ARDS) |
| Temperatura ciała | Prawidłowa/obniżona | Prawidłowa/obniżona | Podwyższona/obniżona |
Znaczenie wczesnej diagnostyki
Wczesna identyfikacja i interwencja w wstrząsie kardiogennym są kluczowe dla poprawy wyników leczenia. Szybkie rozpoznanie wraz z wielomodalną oceną za pomocą EKG, badań laboratoryjnych i echokardiograficznych umożliwia wczesne i odpowiednie postępowanie oraz może poprawić przeżywalność.3637
Badania wykazały, że wczesna rewaskularyzacja naczyń wieńcowych u pacjentów z ostrym zawałem mięśnia sercowego powikłanym wstrząsem kardiogennym jest kluczowym elementem poprawiającym przeżywalność. Korzyść ze strategii wczesnej rewaskularyzacji została potwierdzona w ogólnokrajowym badaniu kohortowym obejmującym 60 833 pacjentów, wykazując znaczną redukcję śmiertelności w porównaniu ze strategią zachowawczą.36
Ograniczeniem standardowego podejścia klinicznego jest traktowanie wstrząsu kardiogennego jako stanu binarnego. Dlatego nowsze systemy klasyfikacji, takie jak SCAI, uwzględniają stopniowanie ciężkości wstrząsu, co pozwala na bardziej precyzyjne podejście terapeutyczne.30
Multidyscyplinarne zespoły do spraw wstrząsu kardiogennego
W ostatnich latach wzrasta znaczenie multidyscyplinarnych zespołów do spraw wstrząsu kardiogennego (shock teams) w poprawie wyników leczenia pacjentów ze wstrząsem kardiogennym. Zespoły te składają się z różnych specjalistów, w tym kardiologów interwencyjnych, kardiochirurgów, specjalistów zaawansowanej niewydolności serca i intensywistów kardiologicznych.38
W badaniu przeprowadzonym w szpitalu specjalistycznym w północnym Teksasie, po wdrożeniu inicjatywy poprawy jakości prowadzonej przez pielęgniarki, znacznie skrócono czas do rozpoznania u pacjentów ze wstrząsem kardiogennym. Średni czas do diagnozy zmniejszył się znacząco z prawie 18 godzin do 8,15 godziny. W przypadku pacjentów ze wstrząsem kardiogennym przenoszonych z innego szpitala, mediana czasu do akceptacji spadła z 1,55 godziny do 0,35 godziny.39
Podobne wyniki uzyskano w inicjatywie INOVA, gdzie wdrożenie zespołu do spraw wstrząsu kardiogennego przyczyniło się do poprawy przeżywalności pacjentów z 47% w 2016 r. do 61% w 2017 r. i 81% w pierwszych 2 miesiącach 2018 r.40
Podsumowanie postępowania diagnostycznego
Skuteczna diagnostyka wstrząsu kardiogennego wymaga kompleksowego podejścia uwzględniającego:2441
- Dokładny wywiad medyczny i badanie fizykalne, ze szczególnym uwzględnieniem oceny perfuzji tkankowej
- Podstawowe badania laboratoryjne (w tym troponina, mleczany, BNP, gazometria)
- EKG i ocena pod kątem ostrych zespołów wieńcowych
- Szybkie wykonanie echokardiografii
- W razie potrzeby – cewnikowanie serca i inwazyjne monitorowanie hemodynamiczne
- Klasyfikacja ciężkości wstrząsu według skali SCAI
- Uwzględnienie fenotypów wstrząsu (dominująca dysfunkcja lewej komory, prawej komory lub obukomorowa)
Choć nie istnieje pojedynczy objaw lub badanie, które mogłoby jednoznacznie zdiagnozować wstrząs kardiogenny, połączenie tych elementów pozwala na szybkie postawienie trafnej diagnozy i rozpoczęcie odpowiedniego leczenia, co jest kluczowe dla poprawy rokowania pacjentów.4243
Warto podkreślić, że obecne wytyczne kładą nacisk na rozpoczęcie wczesnego (w ciągu pierwszych kilku godzin) podstawowego monitorowania, które powinno być uzupełnione zaawansowanym monitorowaniem w bardziej skomplikowanych przypadkach i w wstrząsie opornym na leczenie.44
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.