Wrzody i karbunkuły
Epidemiologia
Wrzody (czyraki) i karbunkuły stanowią powszechne schorzenia dermatologiczne, z częstością występowania w populacji 30-50 lat na poziomie 0,2-1,2 przypadków na 100 osób rocznie. Epidemiologicznie wrzody dominują u nastolatków i młodych dorosłych, natomiast karbunkuły częściej dotyczą mężczyzn w średnim i starszym wieku. Czynniki ryzyka obejmują m.in. egzemę, cukrzycę, niedobory immunologiczne, otyłość, złe warunki higieniczne oraz kolonizację MRSA. W Wielkiej Brytanii odnotowano wzrost hospitalizacji z powodu ciężkich ropni gronkowcowych, wrzodów i karbunkułów, z częstością 450 (95% CI 447-452) na 100 000 osobolat i wzrostem wskaźnika hospitalizacji z 123 do 236 na 100 000 osób w latach 1998/1999–2010/2011. W USA w siłach zbrojnych wskaźnik zakażeń skóry i tkanek miękkich wynosił 558,2 na 10 000 osobolat, z najwyższą zachorowalnością wśród rekrutów marynarki wojennej (695,1 na 10 000 osobolat).
Epidemiologia wrzodów i karbunkułów
Dokładna częstość występowania wrzodów (czyraków) i karbunkułów nie jest w pełni określona, ale są one uważane za stosunkowo powszechne schorzenia dermatologiczne. Szacuje się, że w grupie wiekowej 30-50 lat częstość występowania wynosi około 0,2-1,2 przypadków na 100 osób rocznie1. W Anglii, w latach 2002-2003, wrzody i karbunkuły były przyczyną około 190 na 100 000 wizyt szpitalnych23.
Epidemiologia tych zakażeń skóry wykazuje pewne charakterystyczne cechy. Wrzody najczęściej występują u nastolatków i młodych dorosłych, szczególnie jeśli występują czynniki sprzyjające, takie jak zła higiena czy przeludnione warunki mieszkaniowe. Są one rzadko spotykane u dzieci, z wyjątkiem tych z atopowym zapaleniem skóry4. Z kolei karbunkuły występują rzadziej i dotykają przeważnie mężczyzn, głównie w średnim lub starszym wieku45.
Czynniki ryzyka i podatność
Istnieje szereg czynników zwiększających ryzyko wystąpienia wrzodów i karbunkułów. Do najważniejszych predysponujących stanów należą6:
- Wyprysk (egzema)
- Cukrzyca
- Zaburzenia związane z używaniem alkoholu
- Niedożywienie
- Niedobory immunologiczne
- Otyłość
- Zła higiena osobista
Dodatkowymi czynnikami zwiększającymi podatność są przewlekła kolonizacja metycylinoopornym gronkowcem złocistym (MRSA), życie w zatłoczonych warunkach, nadmierna potliwość (hyperhidrosis) oraz anemia6. Istotne są także schorzenia skórne jak łuszczyca, egzema i trądzik, które naruszają barierę skórną i umożliwiają wnikanie bakterii7.
U osób stosujących leki immunosupresyjne lub pacjentów z HIV oraz innymi schorzeniami osłabiającymi układ odpornościowy również obserwuje się zwiększone ryzyko tych zakażeń7. W przypadku zapalenia mieszków włosowych, które może prowadzić do rozwoju wrzodów, czynnikami ryzyka są dodatkowo golenie, okluzyjne ubrania, ekspozycja na gorące i wilgotne temperatury oraz długotrwałe stosowanie antybiotyków8.
Trendy epidemiologiczne
Badania przeprowadzone w Wielkiej Brytanii wykazały niepokojące trendy w epidemiologii wrzodów i karbunkułów. W Anglii liczba hospitalizacji z powodu ciężkich ropni gronkowcowych, wrzodów i karbunkułów potroiła się w latach 1989-2004910. Częstość występowania wrzodów lub ropni wynosiła 450 (95% przedział ufności 447-452) na 100 000 osobolat i nieznacznie wzrosła w okresie badania (współczynnik częstości 1,005, 95% CI 1,004-1,007)910.
Szczególnie niepokojący jest fakt, że liczba przyjęć do szpitala z powodu ropni, karbunkułów, wrzodów i zapalenia tkanki łącznej prawie podwoiła się, od 123 przyjęć na 100 000 osób w latach 1998/1999 do 236 przyjęć na 100 000 osób w latach 2010/2011910. Wzrost liczby hospitalizacji i wskaźników nawrotów przy stabilnej zachorowalności w społeczności sugeruje zwiększoną ciężkość choroby9.
Epidemiologia w populacjach specjalnych
Ciekawe dane epidemiologiczne pochodzą z badań przeprowadzonych w siłach zbrojnych USA. W okresie od stycznia 2016 do września 2020 roku zidentyfikowano 210 914 przypadków zakażeń skóry i tkanek miękkich (w tym wrzodów i karbunkułów) u 174 893 żołnierzy, co skutkowało 307 160 wizytami w placówkach opieki zdrowotnej i 14 819 dniami hospitalizacji1112.
Roczne wskaźniki zachorowalności w ostatnich latach uległy zmniejszeniu, ale obciążenie chorobą pozostaje znaczące. W latach 2013-2016 ogólna częstość występowania zakażeń skóry i tkanek miękkich wśród żołnierzy czynnej służby w USA wynosiła 558,2 na 10 000 osobolat, czyli około 20% więcej niż w podobnej wiekowo, cywilnej populacji w USA11.
Szczególnie wysokie wskaźniki zakażeń skóry i tkanek miękkich obserwowano wśród rekrutów marynarki wojennej w Naval Station Great Lakes, IL, gdzie ogólny wskaźnik zachorowalności na zapalenie tkanki łącznej/ropnie wynosił 695,1 na 10 000 osobolat12. Analiza wykazała, że wskaźniki zakażeń skóry i tkanek miękkich w wojsku są najwyższe wśród nowych rekrutów/stażystów oraz wśród osób w warunkach rozmieszczenia12.
Rozmieszczenie geograficzne i demograficzne
Wrzody mogą dotyczyć pacjentów we wszystkich grupach wiekowych, jednak są szczególnie powszechne wśród nastolatków i młodych dorosłych23. Nawracające wrzody powodują znaczną śmiertelność i zachorowalność wśród dorosłej populacji zarówno w krajach rozwiniętych, jak i rozwijających się2.
Jeśli chodzi o rozkład według płci, wrzody dotykają mężczyzn i kobiety w równym stopniu2, podczas gdy karbunkuły występują przeważnie u mężczyzn513. Nie zaobserwowano predylekcji rasowej w przypadku wrzodów2, chociaż niektóre formy zapalenia mieszków włosowych, które mogą poprzedzać rozwój wrzodów, występują częściej u osób o określonym pochodzeniu etnicznym. Na przykład, pseudofolliculitis i zapalenie mieszków włosowych związane z trakcją częściej występują u Afroamerykanów, podczas gdy klasyczne eozynofilowe zapalenie mieszków włosowych jest częstsze u osób pochodzenia japońskiego14.
Nadzór epidemiologiczny wrzodów i karbunkułów
Nadzór nad wrzodami i karbunkułami jest częścią szerszego monitorowania zakażeń skóry i tkanek miękkich (SSTI), które są istotnym problemem zdrowia publicznego. Nadzór epidemiologiczny ma na celu śledzenie częstości występowania tych zakażeń, identyfikację ognisk epidemicznych oraz monitorowanie trendów w czasie.
Systemy nadzoru
W Stanach Zjednoczonych dane dotyczące zakażeń skóry i tkanek miękkich w siłach zbrojnych są gromadzone poprzez System Nadzoru Medycznego Obrony (Defense Medical Surveillance System – DMSS), który utrzymuje elektroniczne rejestry wszystkich hospitalizacji i wizyt ambulatoryjnych aktywnie służących członków amerykańskich sił zbrojnych w amerykańskich wojskowych i cywilnych placówkach medycznych na całym świecie15.
W Wielkiej Brytanii nadzór nad wrzodami i karbunkułami jest prowadzony w ramach monitorowania zakażeń bakteryjnych skóry. Dzięki systematycznemu gromadzeniu danych zidentyfikowano niepokojący wzrost ciężkości zakażeń skóry związanych z gronkowcem złocistym, co sugeruje, że pacjenci doświadczają coraz cięższych i nawracających gronkowcowych chorób skóry przy ograniczonych opcjach leczenia10.
Ogniska epidemiczne
Obserwuje się ogniska epidemiczne zapalenia mieszków włosowych (furunculosis), z określonymi czynnikami ryzyka. Wymagają one środków obejmujących całą społeczność, takich jak dokładne pranie pościeli, ręczników i odzieży, unikanie zatłoczonych środowisk, niedzielenie się ręcznikami i flanelami oraz skrupulatne podejście do higieny osobistej16. Czasami może być również konieczne systematyczne leczenie Staphylococcus aureus kolonizującego osoby16.
Wrzody i karbunkuły, w przeciwieństwie do trądziku, mogą rozprzestrzeniać się na inną część ciała lub na inną osobę1713. Staphylococcus aureus, który jest głównym czynnikiem etiologicznym tych zakażeń, jest najczęściej przenoszony na innych przez zanieczyszczone ręce18.
Strategie zapobiegania i kontroli
Ze względu na potencjał rozprzestrzeniania się wrzodów i karbunkułów, ważne są strategie zapobiegania i wczesnej interwencji. Obejmują one19:
- Utrzymywanie czystości skóry poprzez regularne mycie z użyciem łagodnego mydła antybakteryjnego
- Natychmiastowe czyszczenie wszystkich ran skórnych, zadrapań i otarć, niezależnie od ich wielkości
- Stosowanie sterylnego opatrunku na ranę, co pomoże zapobiec zakażeniu
- Regularne ćwiczenia fizyczne, które poprawią ogólny stan zdrowia i funkcjonowanie układu odpornościowego
- Zdrowa, zrównoważona dieta, która również zmniejszy ryzyko rozwoju wrzodów
W przypadku nawracających wrzodów/karbunkułów, codzienne stosowanie antybakteryjnego mydła lub środka czyszczącego zawierającego triklosan, triklokarban lub chlorheksydynę, może zahamować rozwój bakterii gronkowcowych na skórze19.
W siłach zbrojnych USA zaleca się strategie zapobiegania, wczesnej diagnozy i ostatecznego leczenia zakażeń skóry i tkanek miękkich, szczególnie w początkowym szkoleniu wojskowym i warunkach operacyjnych związanych ze zwiększonym ryzykiem zakażenia11. Dalsze badania charakterystyki epidemiologicznej (np. konkretnych działań szkoleniowych związanych ze zwiększonym ryzykiem zakażeń skóry), praktyk higieny osobistej/środowiskowej oraz potencjalnych rezerwuarów środowiskowych dla patogenów związanych z zakażeniami skóry są uzasadnione12.
Leczenie i jego wpływ na epidemiologię
Odpowiednie leczenie wrzodów i karbunkułów ma kluczowe znaczenie dla kontroli ich rozprzestrzeniania się w populacji. Leczenie antybiotykowe nie jest zwykle wymagane w przypadku niepowikłanych wrzodów. Większość zmian powinna być leczona wyłącznie poprzez nacięcie i drenaż. Pomocny może być miejscowo stosowany środek antyseptyczny20.
Antybiotyki mogą być rozważane, jeśli występuje gorączka, rozprzestrzeniające się zapalenie tkanki łącznej lub choroby współistniejące, np. cukrzyca, lub jeśli zmiana znajduje się w miejscu związanym z powikłaniami, np. na twarzy20. Najczęstszym patogenem jest Staphylococcus aureus. Należy rozważyć MRSA, jeśli brak jest odpowiedzi na flukloksacylinę, inną penicylinę lub cefalosporynę20.
Większość zakażeń skóry ustępuje bez leczenia, jednak niektóre zakażenia wymagają nacięcia i drenażu lub leczenia antybiotykowego w celu wyleczenia zakażenia18. Karbunkuły są trudniejsze do leczenia i mogą dłużej się goić niż wrzody. Ryzyko bliznowacenia jest wysokie, podobnie jak rozprzestrzenienie się zakażenia na inne części ciała. Z tego powodu karbunkuły zwykle wymagają leczenia medycznego21.
Istnieje ryzyko zakażeń wtórnych, gdy zakażenie rozprzestrzenia się na inne części ciała. Przykładem jest zapalenie tkanki łącznej19. W związku z tym, szybka i odpowiednia interwencja medyczna jest kluczowa dla zapobiegania powikłaniom i dalszemu rozprzestrzenianiu się zakażenia.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.