Wola
Epidemiologia
Wola tarczycy, dotykająca globalnie około 2,2 miliarda osób, jest najczęściej spowodowana niedoborem jodu, który wpływa na częstość występowania wola w zależności od stopnia niedoboru: łagodny (5-20%), umiarkowany (20-30%) i ciężki (>30%). W krajach z odpowiednim spożyciem jodu częstość klinicznie wyczuwalnego wola wynosi poniżej 4%. Epidemiologia wskazuje na wyższą zapadalność u kobiet (stosunek 4:1) oraz zmienność regionalną, z wyższą częstością w obszarach górskich i endemicznych niedoborów jodu. Diagnostyka powinna obejmować oznaczenie TSH, wolnych T4 i T3 oraz USG tarczycy, które pomaga w ocenie konieczności biopsji cienkoigłowej. Normy objętości tarczycy różnią się w zależności od wieku i płci, np. u dorosłych mężczyzn wynoszą 12-18 ml, a u kobiet 10-15 ml.
Epidemiologia wola
Wola, czyli powiększenie gruczołu tarczowego, stanowi istotny problem zdrowotny na całym świecie, dotykając szacunkowo 2,2 miliarda ludzi. Globalne rozpowszechnienie wola jest szacowane na około 1400-1700 przypadków na 100 000 osób u kobiet i 900 przypadków na 100 000 osób u mężczyzn1. Częstość występowania pojedynczych guzków tarczycy wynosi około 3000 przypadków na 100 000 osób1. Wola dotyka około dziesięciu milionów ludzi na całym świecie1.
Niedobór jodu jako główna przyczyna
Najczęstszą przyczyną wola na świecie jest niedobór jodu12. Szacuje się, że wola dotykają nawet 200 milionów z 800 milionów ludzi, których dieta jest uboga w jód1. Istnieje odwrotna korelacja między spożyciem jodu a częstością występowania wola1.
Częstość występowania i zachorowalność na wole są oparte na stopniu niedoboru jodu1:
- Przy łagodnym niedoborze jodu częstość występowania wola wynosi 5% do 20%12
- Przy umiarkowanym niedoborze częstość wzrasta do 20% do 30%12
- Przy ciężkim niedoborze jodu częstość występowania wzrasta do ponad 30%12
W krajach z wystarczającą zawartością jodu w diecie, częstość występowania klinicznie wyczuwalnego wola wynosi mniej niż 4%1. W badaniu z Etiopii wykazano, że całkowita częstość występowania wola wynosiła 40,62%, przy czym najwyższy wskaźnik występowania wola stwierdzono w mieście Kosti (77,67%), a najniższy w Omdurman w stanie Chartum (12,22%)1.
W obszarach z ciężkim niedoborem jodu częstość występowania wola może sięgać nawet 80%12. Dotyczy to odległych obszarów górskich w Azji Południowo-Wschodniej, Ameryce Łacińskiej i środkowej Afryce1.
Geograficzne zróżnicowanie występowania wola
Częstość występowania wola różni się znacznie w zależności od regionu geograficznego i czynników środowiskowych1. Jod gromadzi się głównie w morzu i w wierzchniej warstwie gleby. Przed wprowadzeniem programów wzbogacania jodu, wola były powszechne w obszarach z powtarzającymi się powodziami lub działalnością lodowców, które erodują wierzchnią warstwę gleby1.
W regionach górskich istnieje wyższe ryzyko występowania wola ze względu na niską zawartość jodu w glebie1. Przykładami takich regionów są alpejskie regiony południowej Europy (takie jak Szwajcaria), Himalaje, basen Wielkich Jezior itp.1
Częstość występowania wola w USA wynosi 37%, chociaż jest znacznie wyższa w regionach niedoboru jodu (15,8% globalnie)1. W badaniu Framingham wykazano, że USG ujawniło, że 3% mężczyzn powyżej 60. roku życia miało guzki tarczycy, podczas gdy 36% kobiet w wieku 49-58 lat miało guzki tarczycy1.
Czynniki demograficzne i epidemiologiczne
Płeć i wiek
Wola występują częściej u kobiet niż u mężczyzn, z szacunkowym stosunkiem 4:11234. W badaniu Wickham 26% kobiet miało wole, w porównaniu do 7% mężczyzn1. Guzki tarczycy są rzadsze u mężczyzn niż u kobiet, ale gdy zostaną wykryte, istnieje większe prawdopodobieństwo, że są złośliwe1.
Częstość występowania wola zmniejsza się wraz z wiekiem12. Różni się to od częstości występowania guzków tarczycy, która zwiększa się wraz z wiekiem1. W obszarach niedoboru jodu częstość występowania guzków tarczycy wzrasta wraz z wiekiem (bez różnicy związanej z płcią), podczas gdy w obszarach z wystarczającą ilością jodu częstość występowania wola guzowatego zmniejsza się wraz z wiekiem1.
Szczyt występowania wola przypada na wiek 35-50 lat, a stosunek kobiet do mężczyzn dotkniętych wolem wynosi 3:11. U dzieci w wieku szkolnym częstość występowania wola waha się od 1,9% do 6,8%, a szczyt występowania przypada na okres dojrzewania, przy czym dziewczęta są bardziej dotknięte niż chłopcy1.
Rasa i predyspozycje genetyczne
Nie ma predylekcji rasowej dla wola1234. Czynniki konstytucyjne, nieprawidłowości genetyczne oraz czynniki dietetyczne lub środowiskowe mogą przyczyniać się do rozwoju wola guzowatego1.
Wole jest częstsze u osób z historią rodzinną występowania wola wieloguzkowego lub toksycznego wola guzowatego (TNG), co sugeruje składnik genetyczny1. Niski status społeczno-ekonomiczny jest czynnikiem ryzyka wola, co może być związane ze zmniejszonym spożyciem jodu1.
Nadzór i monitorowanie wola
Programy kontroli i profilaktyki
W celu zmniejszenia częstości występowania wola wprowadzono różne programy profilaktyczne. Rząd Indii uruchomił Narodowy Program Kontroli Wola w 1962 r., który został później przemianowany na Narodowy Program Kontroli Zaburzeń z Niedoboru Jodu (NIDDCP) w 1992 r.1 Podobne programy zostały wprowadzone lub są w trakcie realizacji w innych krajach, w tym w Zairze, częściach Ameryki Południowej i Indiach1.
Istnieją dowody, że podawanie jodu jako suplementu zmniejsza częstość występowania wola u osób z obszarów dotkniętych niedoborem1. Kluczowe badania potwierdziły, że suplementacja jodu w solach stołowych zmniejsza ryzyko endemicznego wola z 20% do 5% u nastolatek z Ohio1.
Od października 2009 r. cały chleb produkowany w Australii i Nowej Zelandii (z wyjątkiem chleba organicznego) musi zawierać dodatkowy jod z jodowanej soli1. W konsekwencji dorośli i dzieci, którzy regularnie jedzą chleb, powinni otrzymywać wystarczające ilości jodu1. Jednak jodowana sól w chlebie sama w sobie nie spełnia zwiększonych dziennych wymagań większości kobiet w ciąży i karmiących piersią1.
Metody nadzoru i diagnostyki
Stężenie jodu w moczu (UIC) jest doskonałym wskaźnikiem zastępczym dla bieżącego spożycia jodu i jest przydatnym narzędziem do badań przesiewowych w kierunku niedoboru jodu na poziomie populacji1. Jednak codzienne wahania UIC wykluczają wykorzystanie UIC jako narzędzia diagnostycznego do oceny stanu odżywienia jodem danej osoby, chyba że przez kilka tygodni pobiera się wiele próbek w celu uzyskania średniego poziomu1.
Częstość występowania wola o 5% lub więcej u dzieci w wieku szkolnym jest wskaźnikiem niedoboru jodu w populacji1. W celu zrozumienia skuteczności strategii profilaktycznych konieczny jest częsty nadzór oparty na społeczności1.
Pacjenci z wolem lub guzkami tarczycy powinni mieć oznaczone stężenie hormonu tyreotropowego (TSH) w surowicy, aby określić aktualny stan funkcjonalny tarczycy1. Jeśli TSH jest nieprawidłowy, należy również sprawdzić wolne T4 i wolne T31. USG tarczycy jest istotną częścią oceny pacjentów z wolem i pomoże określić potrzebę biopsji aspiracyjnej cienkoigłowej (FNA) u pacjentów z guzkami tarczycy1.
Definicja wola zależy od wieku i płci. Górna granica normalnej objętości gruczołu tarczowego wynosi1:
- Dorośli mężczyźni: 12-18 ml
- Dorosłe kobiety: 10-15 ml
- 13-14 lat: 8-10 ml
- 3-4 lata: 3 ml
- Noworodek: 0,8-1,5 ml
Nadzór w wybranych regionach świata
W długoterminowym badaniu przeprowadzonym w endemicznym obszarze wola w północno-wschodniej Sycylii przeprowadzono trzy różne badania (w 1977, 1983 i 1994 r.) oceniające epidemiologiczną częstość występowania wola u dzieci w wieku szkolnym z obszaru endemicznego (miasta Bronte, Troina i Maniaci) w porównaniu z obszarem kontrolnym o wystarczającej zawartości jodu (Katania)1. W Troinie częstość występowania wola zmniejszyła się z 52,2% do 6,1% po zaledwie pięciu latach aktywnej profilaktyki jodowej (1983)1.
W badaniu przeprowadzonym w Sri Lance po wprowadzeniu jodowania stwierdzono, że dostosowana częstość występowania wola w całej wyspie wynosiła 6,8% (95% CI = 6,0-7,6)1. Wole było najczęstsze w grupie wiekowej 40-49 lat z przewagą kobiet1. Częstość występowania była podobna we wszystkich strefach z kieszonkami wysokiej częstości występowania w każdej strefie1.
W Ukrainie w 2016 r. częstość występowania wola guzkowego wynosiła 707,8 na 100 tysięcy mieszkańców, a po 5 latach liczba ta powoli wzrosła do 891,5 przypadków, odpowiednio (+25,9%)1. Wskaźnik progresji od eutyroidyzmu do subklinicznej i jawnej nadczynności tarczycy wynosi około 10%1.
Czynniki ryzyka i predyspozycje
Czynniki środowiskowe
Najważniejszym czynnikiem środowiskowym dla rozwoju wola jest niedobór jodu1. Inne czynniki środowiskowe, które mogą zakłócać układ hormonalny i przyczyniać się do rozwoju wola, obejmują ekspozycję na1:
- Nadchloran
- Tiocyjanian
- Ftalany
- Azotany
- Izoflawony
- Związki chloroorganiczne
Narkotyki, palenie tytoniu i spożywanie alkoholu mogą przyczyniać się do rozwoju wola, podobnie jak doustne środki antykoncepcyjne, ciąża, insulinooporność i niedobór selenu1.
W badaniu przeprowadzonym w Etiopii wykazano, że czas dodawania soli do żywności i używanie kasawy (manioku) jako pożywienia były niezależnymi predyktorami występowania wola wśród dzieci w wieku szkolnym1.
Czynniki genetyczne i rodzinne
Częstość występowania wola wydaje się być wyższa wśród osób z historią rodzinną zaburzeń tarczycy1. Toksyczność często występuje u pacjentów z długotrwałym wolem i zwykle osiąga szczyt w szóstej i siódmej dekadzie życia, szczególnie u osób z rodzinną historią wola wieloguzkowego lub toksycznego wola guzowatego (TNG), co sugeruje składnik genetyczny1.
Niski status społeczno-ekonomiczny i rodzinne występowanie wola są związane z wysoką częstością występowania wola1. W badaniu przeprowadzonym w Etiopii wykazano, że wole było bardziej prawdopodobne wśród dzieci w wieku szkolnym, których matki nie uczęszczały do formalnej edukacji i członków rodzin z miesięcznym dochodem poniżej 1001 birr etiopskich1.
Rola diety i stylu życia
Dieta uboga w jod jest głównym czynnikiem ryzyka rozwoju wola1. Według niektórych badań, niedobór jodu wiąże się z częstością występowania wola na poziomie 5-10%1.
Jednak wola zostały zdiagnozowane również u osób mieszkających w obszarach bez niedoboru jodu, co sugeruje, że inne czynniki mogą przyczyniać się do ich rozwoju1. Badania sugerują, że dieta roślinna może być związana z umiarkowanie wyższym ryzykiem niedoczynności tarczycy1. Wynik ten jest zgodny z wynikami poprzedniego badania i wymaga dalszych badań w badaniach z danymi na temat statusu jodu i funkcji tarczycy przed diagnozą1.
W badaniu przeprowadzonym w Etiopii stwierdzono, że wole było wyższe wśród dzieci w wieku szkolnym stosujących sól niejodowaną1. Podejrzewa się również, że otyłość, insulinooporność i zespół metaboliczny mogą być czynnikami, które spowodowały zwiększoną częstość występowania wola1.
Trendy epidemiologiczne i wyzwania
Wzrost wykrywalności i współwystępowanie chorób
Nawet przy stosowaniu jodu nastąpił wzrost częstości występowania guzków tarczycy1. Nie jest jasne, czy wzrost częstości występowania stanowi prawdziwy wzrost, czy zwiększoną wykrywalność1. Jedną z przyczyn tego może być zwiększone wykorzystanie obrazowania radiologicznego i częstsze badania przesiewowe z ultradźwiękami1.
Obecnie ultrasonografia może wykryć nawet najmniejsze guzki, powodując, że częstość występowania guzków wynosi 60% do 70% u dorosłych1. W niemieckim badaniu 635 osób poddano przesiewowemu badaniu ultrasonograficznemu tarczycy, a także podstawowemu pomiarowi TSH, podczas badania profilaktycznego. Guzki tarczycy wykryto u 432 (68%) badanych osób; w poprzednim niemieckim badaniu, badanie przesiewowe ultrasonograficzne ponad 90 000 osób wykryło guzki tarczycy u 33% normalnej populacji1.
Częstość występowania raka tarczycy wzrasta na całym świecie. Przyczyny nie są jasne, ale trend ten może być związany z lepszymi metodami wykrywania i diagnostyki1. W badaniach autopsyjnych stwierdzono, że częstość występowania niewyczuwalnych guzków wynosi około 50% u osób, które mają 60 lat1.
Wola toksyczne i wieloguzkowe
Toksyczne wole guzkowe stanowi około 15-30% przypadków nadczynności tarczycy w Stanach Zjednoczonych, ustępując jedynie chorobie Gravesa1. W obszarach endemicznego niedoboru jodu, toksyczne wole guzkowe (TNG) stanowi około 58% przypadków nadczynności tarczycy, z czego 10% pochodzi z pojedynczych toksycznych guzków1.
Częstość występowania toksycznego wola wieloguzkowego szacuje się na 4,8 przypadku na 100 000 populacji rocznie1. Częstość występowania toksycznego wola wieloguzkowego wynosi 100 przypadków na 100 000 populacji i stanowi 5% wszystkich pacjentów z nadczynnością tarczycy1.
Toksyczne wole wieloguzkowe zwykle dotyka osoby starsze niż 60 lat12. Częstość toksycznego wola wieloguzkowego wzrasta wraz z wiekiem12. Kobiety są częściej dotknięte toksycznym wolem wieloguzkowym niż mężczyźni, ze stosunkiem kobiet do mężczyzn wynoszącym 4:112.
Przewlekłe zapalenie tarczycy i wole
W Stanach Zjednoczonych większość woli jest spowodowana autoimmunologicznym zapaleniem tarczycy (tj. chorobą Hashimoto)1. Choroba Hashimoto (tj. przewlekłe autoimmunologiczne zapalenie tarczycy lub przewlekłe limfocytowe zapalenie tarczycy) jest najczęściej spotykaną chorobą autoimmunologiczną na całym świecie. Szacowana częstość występowania choroby Hashimoto wynosi 0,3 do 1,5 przypadku na 1000 osób rocznie1.
Zapalenie tarczycy poporodowe jest autoimmunologicznym destrukcyjnym zapaleniem tarczycy, które powoduje przejściową lub trwałą dysfunkcję tarczycy i występuje w ciągu jednego roku od porodu, poronienia lub medycznej aborcji. Dożywotnia częstość występowania zapalenia tarczycy poporodowego wynosi 5,4% w populacji ogólnej i jest zwiększona u osób z innymi chorobami autoimmunologicznymi, takimi jak cukrzyca typu 1 lub osobistą lub rodzinną historią chorób tarczycy1.
Podostre zapalenie tarczycy (tj. podostre ziarniniakowe zapalenie tarczycy lub zapalenie tarczycy de Quervaina) jest samoograniczającą się chorobą zapalną gruczołu tarczowego. Częstość występowania została zgłoszona jako 4,9 przypadku na 100 000 osób rocznie1.
Wyzwania w profilaktyce i leczeniu
Mimo uniwersalnego jodowania, wole pozostaje problemem zdrowia publicznego w wielu regionach1. Badanie wykazało, że utrzymywanie się endemicznego wola pomimo ważnych zmian w stylu życia i warunkach społeczno-ekonomicznych w porównaniu z dramatyczną poprawą uzyskaną dzięki aktywnemu programowi profilaktyki jodowej, potwierdza nieadekwatność cichej profilaktyki jodowej i dalej wspiera potrzebę natychmiastowego wprowadzenia aktywnej profilaktyki jodowej w obszarach endemicznego wola na Sycylii1.
Istnieje potrzeba ukierunkowanych strategii zdrowia publicznego, w tym suplementacji jodu i edukacji, szczególnie w obszarach ryzyka1. Lekarze podstawowej opieki zdrowotnej i pediatrzy z regionu powinni mieć na uwadze niedobór jodu i badać dzieci pod kątem niedoczynności tarczycy. Powinni zachęcać rodziców do stosowania jodowanych soli w celu zapobiegania zaburzeniom z niedoboru jodu1. Konieczny jest okresowy nadzór nad wolem1.
Większość prostych woli można zapobiec poprzez odpowiednie spożycie jodu, który jest dodawany do soli stołowej w wielu krajach1. Rada Narodowa ds. Zdrowia i Badań Medycznych zaleca, aby wszystkie kobiety, które są w ciąży, karmią piersią lub rozważają ciążę, przyjmowały suplement jodu w wysokości 150 mikrogramów dziennie1.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.