Stopy płaskie
Epidemiologia
Stopa płaska (pes planus) charakteryzuje się spłaszczeniem przyśrodkowego łuku stopy i występuje u 20-37% populacji, z przewagą elastycznej formy u dzieci. Częstość występowania jest zmienna w zależności od wieku, płci i grupy etnicznej – u dzieci w wieku 2-6 lat wynosi od 21% do 57%, a u dorosłych od 5% do 30%. Czynniki ryzyka obejmują komponent genetyczny (OR 8,06; 95% CI: 4,55-15,25), otyłość (3-6-krotnie zwiększone ryzyko), wiek, poziom aktywności fizycznej, nadciśnienie tętnicze (częstość stopy płaskiej 51,6% u pacjentów z nadciśnieniem), a także czynniki środowiskowe, takie jak miejsce zamieszkania i rodzaj obuwia. Stopa płaska może być bezobjawowa, jednak u około 10% pacjentów występują dolegliwości bólowe, najczęściej w okolicy pięty i łuku stopy, które nasilają się podczas aktywności fizycznej. Schorzenie może prowadzić do przewlekłych problemów stawowych i deformacji, takich jak fasciopatia podeszwowa, dysfunkcja ścięgna piszczelowego tylnego czy paluch koślawy.
- Epidemiologia stopy płaskiej
- Rozpowszechnienie w różnych grupach wiekowych
- Różnice płciowe w występowaniu stopy płaskiej
- Różnice geograficzne i etniczne
- Czynniki ryzyka i powiązane schorzenia
- Czynniki genetyczne i rodzinne
- Otyłość i wysoki BMI
- Wpływ wieku i aktywności fizycznej
- Schorzenia współistniejące i czynniki kliniczne
- Czynniki środowiskowe
- Następstwa kliniczne i obciążenie zdrowotne
- Nadzór i monitorowanie
- Implikacje dla praktyki klinicznej
Epidemiologia stopy płaskiej
Stopa płaska (pes planus) jest częstym schorzeniem charakteryzującym się spłaszczeniem lub redukcją przyśrodkowego łuku stopy. Występowanie tego schorzenia w populacji ogólnej szacuje się na 20-37%, przy czym większość przypadków stanowi elastyczna stopa płaska 1. Dane z literatury wskazują, że częstość występowania stopy płaskiej waha się znacząco w zależności od wieku, grupy etnicznej oraz płci, co sprawia, że precyzyjne określenie rozpowszechnienia tego schorzenia jest trudne z powodu braku ujednoliconych kryteriów klinicznych lub radiologicznych dla jego definiowania 2.
Rozpowszechnienie w różnych grupach wiekowych
Wiek jest jednym z najważniejszych czynników wpływających na występowanie stopy płaskiej. U dzieci w wieku od 2 do 6 lat częstość występowania jest wysoka i wynosi od 21% do 57%, spadając do 13,4-27,6% w wieku szkolnym 2. Badanie przeprowadzone w Austrii na grupie 835 dzieci wykazało ogólną częstość występowania na poziomie 44% 3. Inne źródła podają, że stopa płaska dotyka około 44-70% dzieci w wieku 3-6 lat 45.
Z wiekiem częstość występowania stopy płaskiej zmniejsza się – większość dzieci rozwija prawidłowy łuk stopy do 10 roku życia 1. Według badań, około 25% dzieci w wieku 6 lat wciąż ma elastyczną stopę płaską, a około 14% osób będzie miało płaskie stopy w wieku dorosłym 6. W populacji dorosłych częstość występowania szacuje się na około 5-14% 2, przy czym inne źródła podają wartości od 8% do 30% 789.
Różnice płciowe w występowaniu stopy płaskiej
Badania wykazują zróżnicowane wyniki dotyczące różnic płciowych w występowaniu stopy płaskiej. Niektóre źródła wskazują na stosunek mężczyzn do kobiet wynoszący 1:1 1, podczas gdy inne donoszą o stosunku 2:1 na korzyść mężczyzn 3. Badanie przeprowadzone wśród osób dorosłych w wieku 18-21 lat wykazało częstość występowania elastycznej stopy płaskiej na poziomie 13,6%, z niewielką przewagą u kobiet (14,4%) w porównaniu do mężczyzn (12,8%) 2. Z kolei inne badanie wykazało, że stopa płaska występowała trzykrotnie częściej u kobiet niż u mężczyzn 10.
Warto również zaznaczyć, że stopa płaska nabyta (Adult Acquired Flatfoot Deformity) jest najczęstsza u kobiet powyżej 40 roku życia, z największą częstością występowania w wieku 55 lat 11.
Różnice geograficzne i etniczne
Występowanie stopy płaskiej różni się znacząco między różnymi grupami etnicznymi i geograficznymi. Badanie Dunn i wsp. z 2003 roku wykazało, że częstość występowania wśród białych nie-Latynosów wynosiła 17%, a wśród Afroamerykanów była wyższa i wynosiła 34% 1. Dzieci pochodzenia afrykańskiego typowo mają minimalny łuk podłużny z pronacją przodostopia i koślawością pięty podczas obciążania 12.
Badania przeprowadzone w różnych krajach pokazują zróżnicowane wskaźniki występowania stopy płaskiej. Na przykład, badanie przeprowadzone w południowej Etiopii wykazało, że 10,27% dzieci w wieku szkolnym miało stopę płaską 13. W północno-zachodniej Etiopii (miasto Gondar) częstość występowania stopy płaskiej wśród dzieci w wieku 11-15 lat wynosiła 17,6% 13. W Almadinah Almunawwarah (Arabia Saudyjska) częstość występowania stopy płaskiej wśród dzieci w wieku szkolnym oszacowano na 29,5% 14, co autorzy uznali za wysoką wartość w porównaniu do krajów rozwiniętych. Z kolei badanie przeprowadzone wśród rekrutów armii saudyjskiej wykazało występowanie stopy płaskiej na poziomie 5,0% 15.
Porównanie dwóch różnych populacji w Kolumbii wykazało ogólną częstość występowania stopy płaskiej na poziomie 15,74%, z czego 20,8% w Bogocie i 7,9% w Barranquilli, co sugeruje wpływ czynników rasowych, kulturowych i społecznych na utrzymywanie się stopy płaskiej 1617.
Czynniki ryzyka i powiązane schorzenia
Występowanie stopy płaskiej jest związane z wieloma czynnikami ryzyka, które mogą przyczynić się do jej rozwoju lub progresji.
Czynniki genetyczne i rodzinne
Istnieje silny komponent genetyczny w występowaniu stopy płaskiej, która zwykle występuje rodzinnie 1. Osoby z rodzinnym wywiadem stopy płaskiej mają większe ryzyko rozwoju tego schorzenia 7. Badanie przeprowadzone wśród rekrutów armii saudyjskiej wykazało, że wywiad rodzinny stopy płaskiej był silnie i pozytywnie związany z występowaniem stopy płaskiej (skorygowany OR: 8,06; 95% CI: 4,55-15,25) 15. Większość dzieci ze stopą płaską ma ją w obu stopach i odziedziczyła tę przypadłość po rodzicu 18.
Otyłość i wysoki BMI
Otyłość jest jednym z najważniejszych czynników ryzyka rozwoju stopy płaskiej. Dzieci z otyłością mają 3 razy większe prawdopodobieństwo rozwoju nabytej elastycznej stopy płaskiej niż dzieci o prawidłowej masie ciała 3. Badanie przeprowadzone w południowej Etiopii wykazało, że dzieci otyłe i z nadwagą miały 6,30 razy większe ryzyko wystąpienia stopy płaskiej niż dzieci z niedowagą 19.
Wysoki wskaźnik masy ciała (BMI) jest również związany z występowaniem stopy płaskiej u dorosłych 2021. Badanie przeprowadzone wśród pacjentów z nadciśnieniem wykazało, że wyższy BMI był związany z obecnością stopy płaskiej (p=0,001) i wskaźnikiem łuku stopy (p<0,001) 21. Co istotne, ryzyko wystąpienia stopy płaskiej wzrasta wraz ze wzrostem BMI nawet u osób bez otyłości 22.
Wpływ wieku i aktywności fizycznej
Wiek jest istotnym czynnikiem wpływającym na występowanie stopy płaskiej. Częstość występowania stopy płaskiej zmniejsza się znacząco z wiekiem 517. Badanie przeprowadzone w Almadinah Almunawwarah wykazało, że wiek ma istotny związek z występowaniem stopy płaskiej (p=0,050), przy czym grupa wiekowa 7-8 lat miała najwyższy wskaźnik występowania stopy płaskiej wśród wszystkich grup wiekowych 14.
Poziom aktywności fizycznej również wpływa na występowanie stopy płaskiej. Dzieci z niewystarczającą aktywnością fizyczną miały 8,78 razy większe prawdopodobieństwo wystąpienia stopy płaskiej niż dzieci z wystarczającą aktywnością fizyczną 23. Z drugiej strony, osoby bardzo aktywne fizycznie i sportowcy mają wyższe ryzyko ze względu na możliwość urazów stopy i kostki 7.
Schorzenia współistniejące i czynniki kliniczne
Stopa płaska może być pierwszym objawem zespołów takich jak Ehlersa-Danlosa, Marfana, Morquio, Downa, Cri-du-chat lub zespołu łamliwego chromosomu X 3. Osoby z chorobami wpływającymi na mięśnie, na przykład z porażeniem mózgowym, również mają zwiększone ryzyko 7.
Nadciśnienie tętnicze jest uważane za czynnik ryzyka stopy płaskiej, ponieważ powoduje dysfunkcję ścięgna piszczelowego tylnego 21. Badanie przeprowadzone wśród pacjentów z nadciśnieniem wykazało ogólną częstość występowania stopy płaskiej na poziomie 51,6%, co sugeruje, że pacjenci z nadciśnieniem mają wyższe ryzyko rozwoju stopy płaskiej w porównaniu do osób zdrowych w tym samym wieku 2122.
Inne schorzenia kliniczne, które przyczyniają się do rozwoju dysfunkcji ścięgna piszczelowego tylnego (PTT), to cukrzyca, ekspozycja na sterydy, wcześniejszy uraz lub operacja w przyśrodkowej części stopy 24. Stopa płaska może rozwinąć się w wieku średnim i starszym z powodu zwykłego zużycia związanego z wiekiem 25.
Czynniki środowiskowe
Miejsce zamieszkania może wpływać na występowanie stopy płaskiej. Dzieci mieszkające w obszarach miejskich miały 2,42 razy większe prawdopodobieństwo wystąpienia stopy płaskiej niż mieszkańcy obszarów wiejskich 23. Wysokość terenu również odgrywa rolę – dzieci mieszkające na wyżynach i średnich wysokościach miały odpowiednio 8,83 i 3,32 razy większe prawdopodobieństwo wystąpienia stopy płaskiej niż dzieci mieszkające na nizinach 23.
Rodzaj obuwia również wpływa na występowanie stopy płaskiej. Noszenie zamkniętych butów było 2,33 razy bardziej związane z występowaniem stopy płaskiej niż noszenie sandałów 19.
Następstwa kliniczne i obciążenie zdrowotne
Chociaż większość osób ze stopą płaską jest bezobjawowa, u niektórych mogą wystąpić dolegliwości wymagające interwencji medycznej.
Objawy i dolegliwości
Około 10% (zakres 7-15%) populacji z rozwojową stopą płaską doświadcza objawów wymagających pomocy medycznej 26. Na każde 10 osób ze stopą płaską, jedna prawdopodobnie ma jakieś objawy 27. Osoby z płaskostopiem mogą doświadczać zmęczenia stopy i bólu 28. Najczęściej zgłaszanym objawem jest ból, szczególnie skoncentrowany w okolicy pięty lub łuku stopy, który często nasila się podczas aktywności fizycznej i ustępuje w spoczynku 29.
Dzieci z bólem stopy miały 3,52 razy większe prawdopodobieństwo wystąpienia stopy płaskiej niż te bez bólu stopy 19. Jednakże większość dzieci ze stopą płaską nie ma żadnego problemu z bólem stóp lub nóg 6.
Powikłania i wpływ na układ mięśniowo-szkieletowy
Stopa płaska może wpływać na ogólne ustawienie nóg, co może prowadzić do przewlekłych i bolesnych problemów ze stawami skokowym, kolanowym, biodrowym i pleców 30. Gdy stan osoby ze stopą płaską pogarsza się, może ona cierpieć z powodu bólu nie tylko w stopie, ale także w stawie skokowym, kolanie lub plecach 28.
Hiperpronowane pięty są głównym czynnikiem powodującym wiele przewlekłych problemów ze stopami, takich jak fasciopatia podeszwowa, dysfunkcja ścięgna piszczelowego tylnego, paluch koślawy, sztywny paluch i zespół kanału stępu 31. Istnieją dowody sugerujące, że stopa płaska zwiększa ryzyko złamań przeciążeniowych 26. Płaskostopie może również prowadzić do powstania ostróg kostnych, czyli kostnych narośli, które rozwijają się w pobliżu stawów 9.
Osoby ze stopą płaską mogą również rozwinąć paluchy koślawe, zapalenie stawów lub inne deformacje stopy lub stawu skokowego 32. Nadmierna pronacja spowodowana stopą płaską przyczynia się również do zapalenia okostnej piszczeli, czyli bólu wzdłuż kości piszczelowej 9.
Wpływ na jakość życia
Jakość życia związana ze zdrowiem jest znacznie obniżona u dzieci z elastyczną stopą płaską 31. Stopa płaska może wpływać na ogólną stabilność ciała 30 i prowadzić do ograniczeń funkcjonalnych.
Badanie dotyczące wpływu stopy płaskiej na jakość życia i funkcjonalność wykazało, że kwestionariusze SF-36, Barthel i Lawton nie były zmienione przez obecność stopy płaskiej, podczas gdy kwestionariusze FHSQ i FFI były wrażliwe na obecność stopy płaskiej 33. Sugeruje to, że specyficzne dla stopy miary wyniku są bardziej odpowiednie do oceny wpływu stopy płaskiej na jakość życia.
Nadzór i monitorowanie
Stopa płaska jest najlepiej zarządzana przez interdyscyplinarny zespół, który obejmuje również pielęgniarki ortopedyczne i terapeutów 1. Szeroki zakres dyscyplin może być zaangażowany w ocenę i leczenie stopy płaskiej, w tym lekarze rodzinni, lekarze rehabilitacji, pediatrzy, reumatolodzy, chirurdzy ortopedzi, lekarze medycyny sportowej, podiatrzy, protetycy, fizjoterapeuci i fizjolodzy wysiłku fizycznego 34.
Diagnostyka i ocena
Stopa płaska może być diagnozowana na podstawie samego badania fizykalnego, ale badania obrazowe mogą być korzystne, jeśli dziecko ma znaczny ból lub podejrzewa się sztywną stopę płaską 35. Dokładna diagnoza stopy płaskiej obejmuje kompleksową ocenę przez pracownika służby zdrowia 36.
Chociaż stopa płaska jest diagnozowalna przez proste badanie fizykalne, diagnostyczne badania obrazowe mogą być używane do wykrycia nieprawidłowości anatomicznych, urazów tkanek miękkich, takich jak te wpływające na ścięgna, oraz jakiegokolwiek zapalenia stawów, które rozwinęło się w tym obszarze 32. Badania te są często niezbędne do określenia, czy leczenie jest konieczne, a jeśli tak, to jakiego rodzaju.
W literaturze przedmiotu nie znaleziono powszechnie akceptowanych kryteriów diagnozowania stopy płaskiej w pediatrii, a dane psychometryczne dla miar postawy stopy i używanych definicji były ograniczone 37. Wyniki przeglądu wskazują, że FPI-6, wskaźnik łuku Staheliego lub wskaźnik Chippaux-Smirak powinny być preferowaną metodą pomiaru postawy stopy pediatrycznej w przyszłych badaniach 37.
Strategie leczenia i wytyczne
Obecne wytyczne praktyki klinicznej Amerykańskiej Akademii Lekarzy Rodzinnych i Amerykańskiej Akademii Pediatrii sugerują, że bezbolesna stopa płaska u dzieci, która jest elastyczna, powinna być monitorowana bez potrzeby interwencji 4. Dla dzieci z bezobjawową stopą płaską najlepszym podejściem jest podejście zachowawcze, które obejmuje monitorowanie stanu, zapewnienie uspokojenia co do jego łagodnego charakteru oraz podkreślenie znaczenia wspierającego obuwia i regularnej aktywności fizycznej 5.
Elastyczna stopa płaska generalnie nie wymaga żadnego leczenia 6. Stopa płaska wymaga leczenia tylko wtedy, gdy jest wyraźnie związana z bólem lub zmniejszoną funkcją 38. Nieoperacyjne interwencje, takie jak ortezy i fizjoterapia, mogą być korzystne dla niektórych grup dzieci 34.
Istnieją dowody, że objawy związane ze stopą płaską, szczególnie ból, poprawiają się po nieoperacyjnych interwencjach 34. Dla dzieci ze sztywną stopą płaską, które nadal mają znaczny ból po fizjoterapii i wkładkach, ortopeda może zalecić chirurgiczną korekcję ustawienia stopy 35.
Potrzeby badawcze i luki w wiedzy
Naturalna historia stopy płaskiej w pediatrii nadal nie jest jasno wyjaśniona 31. Istnieje potrzeba dalszych badań nad ważnymi i wiarygodnymi, klinicznie istotnymi miarami postawy stopy, w tym miarami dynamicznymi oraz wpływem wieku, płci i masy ciała na częstość występowania stopy płaskiej, szczególnie dla populacji pediatrycznej 39.
Badania sugerują, że asymptomatyczna stopa płaska generalnie nie wymaga żadnego leczenia 40. Niedawne badanie edytorskie przeprowadzone przez badaczy z Uniwersytetu Quebecu w Trois-Rivieres w Kanadzie, w którym przeanalizowano literaturę dotyczącą stopy płaskiej, nie wykazało praktycznie żadnego związku między posiadaniem stopy płaskiej a prawdopodobieństwem rozwoju zaburzeń mięśniowo-szkieletowych, takich jak ból pięty, kolana lub biodra 40.
Istnieje przekonanie, że stopa płaska zwiększa ryzyko urazów, co często prowadzi do niepotrzebnych interwencji medycznych i znacznych obaw pacjentów dotyczących wyglądu ich stóp 40. Konieczne są dalsze badania w celu wyjaśnienia długoterminowych konsekwencji stopy płaskiej i skuteczności różnych metod leczenia.
Implikacje dla praktyki klinicznej
Prawidłowa diagnoza i postępowanie ze stopą płaską ma kluczowe znaczenie dla optymalizacji wyników pacjenta i zmniejszenia obciążenia zdrowotnego.
Znaczenie wczesnej interwencji
Im wcześniej stopa płaska zostanie zdiagnozowana, tym łatwiej można nią zarządzać 41. Jeśli pozostanie nieleczona, to, co kiedyś było elastyczne, staje się sztywne 41. Jest to niestety problem postępujący, jeśli pozostanie nieleczony.
Badanie przeprowadzone w Kolumbii wykazało, że częstość występowania stopy płaskiej wynosiła 30,9% w grupie wiekowej 3-5 lat i 11,3% w grupie wiekowej 6-7 lat, co sugeruje, że leczenie ortezami, takimi jak wkładki do butów lub buty ortopedyczne, nie byłoby wskazane przed 6 rokiem życia, biorąc pod uwagę, że naturalny przebieg schorzenia zmierza ku poprawie 17.
Podejście multidyscyplinarne
Stopa płaska jest najlepiej zarządzana przez interdyscyplinarny zespół, który obejmuje również pielęgniarki ortopedyczne i terapeutów 1. Szeroki zakres dyscyplin może być zaangażowany w ocenę i leczenie stopy płaskiej, w tym lekarze rodzinni, lekarze rehabilitacji, pediatrzy, reumatolodzy, chirurdzy ortopedzi, lekarze medycyny sportowej, podiatrzy, protetycy, fizjoterapeuci i fizjolodzy wysiłku fizycznego 34.
Pediatryczny podiatra ma szkolenie i wiedzę specjalistyczną potrzebną do zapewnienia prawidłowej diagnozy i leczenia problemu stopy dziecka 42. Zrozumienie typu stopy płaskiej i jej podstawowej przyczyny jest niezbędne dla skutecznego leczenia 43.
Edukacja pacjentów i rodzin
Kluczowe jest, aby pracownicy służby zdrowia edukowali rodziny o łagodnym charakterze bezobjawowej stopy płaskiej i znaczeniu podejścia zachowawczego do zarządzania 5. Kompleksowe badania nie wykazały znaczących długoterminowych korzyści z użycia ortez u osób bezobjawowych 5.
Należy podkreślić, że ogromna większość dzieci ze stopą płaską prowadzi normalne, zdrowe życie 18. Jeśli dziecko będzie miało stopę płaską jako dorosły, stan ten prawdopodobnie nie wpłynie na jego zdolność do wykonywania normalnych czynności lub uprawiania sportu 6.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.