Rak prostaty
Epidemiologia
Rak prostaty jest drugim najczęściej diagnozowanym nowotworem u mężczyzn na świecie, z 1 467 854 nowymi przypadkami w 2022 roku globalnie oraz około 299 010 przypadkami w USA w 2024 roku, co stanowi 14,9% wszystkich nowotworów u mężczyzn. Częstość występowania różni się geograficznie, z najwyższymi wskaźnikami w Ameryce Północnej, Europie Północnej i Zachodniej oraz Afryce Południowej, a najniższymi w Azji i Północnej Afryce. Wiek jest najsilniejszym czynnikiem ryzyka, z 60% przypadków diagnozowanych u mężczyzn powyżej 65 lat, a także istotne znaczenie mają pochodzenie etniczne (najwyższe ryzyko u mężczyzn pochodzenia afrykańskiego) oraz mutacje germline w genach takich jak BRCA2, HOXB13, CHEK2, BRCA1, ATM i genach zespołu Lyncha. Wskaźnik umieralności globalnie wynosił 380 916 zgonów w 2016 roku, z wyraźnym spadkiem w krajach zachodnich, np. w USA z 39,3 do 18,8 zgonów na 100 000 mężczyzn między 1993 a 2017 rokiem.
- Epidemiologia raka prostaty
- Czynniki ryzyka raka prostaty
- Diagnoza i stopniowalnie raka prostaty
- Aktywny nadzór w raku prostaty
- Zasady aktywnego nadzoru
- Kryteria kwalifikacji do aktywnego nadzoru
- Skuteczność aktywnego nadzoru
- Korzyści i ryzyko aktywnego nadzoru
- Trendy w stosowaniu aktywnego nadzoru
- Przyszłe trendy w epidemiologii raka prostaty
- Wnioski
Epidemiologia raka prostaty
Rak prostaty (rak gruczołu krokowego) jest drugim najczęściej diagnozowanym nowotworem u mężczyzn na świecie i piątą wiodącą przyczyną zgonów z powodu nowotworów. Według danych GLOBOCAN z 2018 roku, na całym świecie odnotowano 1 276 106 nowych przypadków raka prostaty, z wyższą częstością występowania w krajach rozwiniętych 1. Nowsze szacunki wskazują, że w 2022 roku liczba ta wzrosła do 1 467 854 nowych przypadków na całym świecie 1. Według danych z 2024 roku, szacuje się, że w Stanach Zjednoczonych zostanie zdiagnozowanych około 299 010 nowych przypadków raka prostaty, co stanowi 14,9% wszystkich nowych przypadków nowotworów 1.
W Europie rak prostaty jest najczęściej diagnozowanym nowotworem u mężczyzn i trzecią przyczyną zgonów związanych z nowotworami 1. W Wielkiej Brytanii co roku diagnozuje się około 55 100 nowych przypadków raka prostaty, co stanowi 28% wszystkich nowych przypadków nowotworów u mężczyzn 1. W Kanadzie rak prostaty jest najczęstszym nowotworem wśród mężczyzn, stanowiąc 22% wszystkich nowych przypadków nowotworów u mężczyzn w 2024 roku 1.
Zróżnicowanie geograficzne
Częstość występowania raka prostaty różni się znacznie w zależności od regionu geograficznego – od 6,3 do 83,4 przypadków na 100 000 osób 1. Najwyższe wskaźniki występują w Ameryce Północnej, Europie Północnej i Zachodniej, na Karaibach, w Australii/Nowej Zelandii oraz w Południowej Afryce. Najniższe wskaźniki odnotowuje się w Azji i Północnej Afryce 12.
W 2022 roku Stany Zjednoczone, Chiny i Japonia miały najwyższą liczbę przypadków raka prostaty, natomiast Chiny, Stany Zjednoczone i Brazylia odnotowały najwyższą liczbę zgonów z powodu tego nowotworu 1. Znaczące różnice w częstości występowania są częściowo spowodowane różnym poziomem stosowania testów diagnostycznych, zwłaszcza testu PSA (antygenu swoistego dla prostaty) 12.
Trendy czasowe w występowaniu raka prostaty
Od lat 90. XX wieku obserwuje się znaczące zmiany w częstości występowania i umieralności z powodu raka prostaty. Wprowadzenie badań przesiewowych PSA spowodowało gwałtowny wzrost liczby diagnozowanych przypadków w latach 90. 12. Według danych z lat 1990-2016, liczba przypadków raka prostaty wzrosła prawie 2,5-krotnie – z 579 457 przypadków w 1990 roku do 1 435 742 w 2016 roku 1.
W ostatnich latach, po gwałtownym spadku częstości występowania raka prostaty w latach 2007-2014 (związanym ze zmianami w zaleceniach dotyczących badań przesiewowych PSA), od 2014 roku wskaźnik zachorowalności rośnie o około 3% rocznie, głównie z powodu zwiększenia liczby diagnoz choroby regionalnej i odległej 1. Dane z Wielkiej Brytanii pokazują, że od wczesnych lat 90. XX wieku częstość występowania raka prostaty wzrosła o ponad połowę (53%), a w ostatniej dekadzie o około jedną dziesiątą (9%) 12.
Umieralność
Rak prostaty jest drugą najczęstszą przyczyną zgonów z powodu nowotworów u mężczyzn w Stanach Zjednoczonych 1 i piątą na świecie 1. W 2016 roku na całym świecie odnotowano 380 916 zgonów z powodu raka prostaty, co stanowi dwukrotny wzrost w porównaniu z 191 687 zgonami w 1990 roku 1.
Wskaźniki umieralności różnią się znacznie od wskaźników zachorowalności, przy czym najwyższe wartości występują na Karaibach, w Afryce Subsaharyjskiej oraz w Mikronezji/Polinezji 1. W wielu krajach zachodnich wskaźniki umieralności z powodu raka prostaty spadają od połowy lat 90. XX wieku, choć skala tego spadku różni się między krajami 1. W Stanach Zjednoczonych wskaźnik umieralności zmniejszył się z 39,3 zgonów na 100 000 mężczyzn w 1993 roku do 18,8 zgonów na 100 000 mężczyzn w 2017 roku 1.
W Wielkiej Brytanii wskaźniki umieralności z powodu raka prostaty wzrosły od wczesnych lat 70. XX wieku o prawie jedną szóstą (16%), jednak w ostatniej dekadzie spadły o jedną dziesiątą (10%) 1. W Kanadzie wskaźnik zgonów z powodu raka prostaty spada od 1995 roku, co prawdopodobnie odzwierciedla poprawę metod leczenia 1.
Czynniki ryzyka raka prostaty
Istnieje szereg czynników ryzyka związanych z rozwojem raka prostaty, które można podzielić na dziedziczne i niedziedziczne 1.
Wiek
Wiek jest najsilniejszym czynnikiem ryzyka raka prostaty. Częstość występowania tego nowotworu gwałtownie wzrasta wraz z wiekiem 1. Około 60% przypadków raka prostaty występuje u mężczyzn w wieku 65 lat lub starszych, a średni wiek w momencie diagnozy wynosi około 67 lat 12. Podczas gdy tylko 1 na 350 mężczyzn poniżej 50. roku życia zostanie zdiagnozowany z rakiem prostaty, częstość występowania wzrasta do 1 na 52 mężczyzn w wieku 50-59 lat i prawie 60% u mężczyzn powyżej 65. roku życia 1.
Rak prostaty rzadko występuje u osób poniżej 40. roku życia, a większość przypadków diagnozowana jest u mężczyzn powyżej 60. roku życia 1. Również wskaźnik umieralności rośnie wraz z wiekiem, przy czym prawie 55% wszystkich zgonów występuje po 65. roku życia 1.
Pochodzenie etniczne i historia rodzinna
Pochodzenie etniczne i historia rodzinna są związane z różną częstością występowania raka prostaty, co sugeruje predyspozycję genetyczną 1. Badania wykazały, że mężczyźni pochodzenia afrykańskiego mają najwyższą częstość występowania raka prostaty na świecie i większe prawdopodobieństwo rozwoju choroby we wcześniejszym wieku życia w porównaniu z innymi grupami rasowymi i etnicznymi 1.
W Stanach Zjednoczonych częstość występowania raka prostaty jest około 70% wyższa u czarnoskórych mężczyzn niż u mężczyzn rasy białej 1. Czarnoskórzy mężczyźni są także diagnozowani w młodszym wieku i mają wyższe wskaźniki umieralności 1.
Małą część wszystkich mężczyzn z rakiem prostaty, niezależnie od pochodzenia etnicznego, stanowią osoby z prawdziwym dziedzicznym rakiem prostaty (HPCA), definiowanym jako 3 przypadki w tej samej rodzinie, rak prostaty w trzech kolejnych pokoleniach lub 2 przypadki w tej samej rodzinie zdiagnozowane przed 55. rokiem życia 1.
Czynniki genetyczne
Patogenne mutacje germline w genach BRCA2 i HOXB13, a także w genach CHEK2, BRCA1, ATM, NBS1 oraz genach związanych z zespołem Lyncha, zostały wskazane jako zwiększające ryzyko raka prostaty 1. Ponadto, polimorfizmy pojedynczego nukleotydu (SNP) są bardzo powszechne, choć każdy SNP ma niewielki wpływ na ryzyko rozwoju raka prostaty 1.
Inne czynniki
Istnieje szereg czynników ryzyka raka prostaty, które są mniej zdeterminowane przez pochodzenie etniczne i/lub dziedziczność. Związek między zespołem metabolicznym a rakiem prostaty nie jest jasny, z mieszanymi wynikami w różnych badaniach 1. Metaanaliza czternastu dużych badań prospektywnych nie wykazała żadnego związku między całkowitym cholesterolem we krwi, cholesterolem lipoprotein o wysokiej gęstości, cholesterolem lipoprotein o niskiej gęstości a ryzykiem rozwoju raka prostaty ogółem lub raka prostaty wysokiego stopnia 1.
Badano również związek między różnymi czynnikami dietetycznymi a rakiem prostaty, ale brakuje wysokiej jakości dowodów. Obecny stan wiedzy nie potwierdza związku przyczynowego między określonymi czynnikami (dietetycznymi i innymi) a rozwojem raka prostaty 1. U mężczyzn z hipogonadyzmem suplementy testosteronu nie zwiększają ryzyka raka prostaty 1.
Diagnoza i stopniowalnie raka prostaty
Diagnoza raka prostaty często rozpoczyna się od badania i testu krwi, zwykle jako część badań przesiewowych lub przy wystąpieniu objawów. Jeśli pierwsze testy wykryją coś niepokojącego, badania obrazowe mogą zostać wykonane, aby szukać oznak raka. Aby potwierdzić diagnozę, może być konieczne pobranie próbki komórek prostaty do badania 1.
Większość ekspertów zaleca rozmowę z lekarzem na temat badań przesiewowych w kierunku raka prostaty około 50. roku życia. Osoby będące czarnoskórymi, mające historię rodzinną raka prostaty lub inne czynniki ryzyka, mogą rozważyć rozpoczęcie takich rozmów wcześniej 1.
Stadium zaawansowania i rokowanie
Stadia raka prostaty wahają się od 1 do 4. Niższa liczba oznacza, że rak jest mały i znajduje się tylko w prostacie, co zwykle oznacza większe prawdopodobieństwo wyleczenia. Jeśli rak rozrasta się lub rozprzestrzenia, stadium wzrasta. Wyższe stadium może oznaczać mniejsze prawdopodobieństwo wyleczenia 1.
Szansa na przeżycie raka prostaty jest dość dobra dla większości osób. Przy ograniczeniu raka tylko do prostaty, szansa na przeżycie co najmniej pięciu lat wynosi 100%. Wraz z rozprzestrzenianiem się raka poza prostatę, szanse te maleją. Gdy rak prostaty rozprzestrzenił się do innych części ciała (przerzutowy rak prostaty), szanse na przeżycie co najmniej pięciu lat wynoszą około 37% 1.
W latach 2017-2021, 70% przypadków raka prostaty zostało zdiagnozowanych w stadium lokalizacji miejscowej, 14% w stadium regionalnym (rak rozprzestrzenił się do pobliskich węzłów chłonnych, tkanek lub narządów), a 8% w stadium odległym (rak rozprzestrzenił się do odległych części ciała) 1. Ogólnie rzecz biorąc, 97% pacjentów z rakiem prostaty nie umiera z powodu swojego nowotworu w ciągu 5 lat od diagnozy, jednak przeżywalność różni się w zależności od stadium w momencie diagnozy 1.
Dla mężczyzn zdiagnozowanych z miejscowym lub regionalnym rakiem prostaty, 5-letni względny wskaźnik przeżycia wynosi około 100%, ale wskaźnik ten spada do 36,6% dla pacjentów zdiagnozowanych z chorobą przerzutową 1.
Aktywny nadzór w raku prostaty
Aktywny nadzór (active surveillance) to strategia postępowania w przypadku raka prostaty, polegająca na ścisłym monitorowaniu nowotworu zamiast natychmiastowego leczenia. Jest to forma leczenia raka prostaty, a nie brak leczenia 1.
Zasady aktywnego nadzoru
Aktywny nadzór polega na regularnych badaniach kontrolnych, aby monitorować stan raka. Obejmuje to badania krwi na PSA, badania fizykalne, obrazowanie diagnostyczne, takie jak MRI, oraz czasami biopsje 1. Celem jest uniknięcie niepotrzebnego leczenia, dopóki testy nie wykażą, że rak rośnie, lub pacjent nie zdecyduje się na leczenie 1.
Pacjenci objęci aktywnym nadzorem zwykle mają wizytę kontrolną u swojego zespołu opieki nad rakiem prostaty co sześć do dwunastu miesięcy 1. Podczas tych wizyt mogą być wykonywane badania krwi, badania fizykalne i diagnostyka obrazowa, takie jak MRI, co pomaga zespołowi medycznemu monitorować, czy guz rośnie 1.
Kryteria kwalifikacji do aktywnego nadzoru
Aktywny nadzór jest odpowiedni dla mężczyzn z lokalizowanym (wczesnym) rakiem prostaty o niskim ryzyku, który ma bardzo małe prawdopodobieństwo szybkiego wzrostu 1. Pacjent może być zakwalifikowany do aktywnego nadzoru, jeśli:
- Guz jest mały i znajduje się tylko w prostacie 1
- Rak rośnie powoli 1
- Ryzyko wzrostu lub rozprzestrzeniania się raka jest niskie 1
- Guz nie zagraża życiu 1
- Poziom PSA jest niższy niż 10 ng/mL 1
- Rak jest bardzo niskiego lub niskiego ryzyka 1
Aktywny nadzór zazwyczaj nie jest zalecany dla mężczyzn z rakiem prostaty wysokiego ryzyka lub z pierwotnym wzorem Gleason 4 lub 5, którzy mają znaczne ryzyko ogólnoustrojowej choroby w momencie diagnozy oraz progresji do choroby przerzutowej przy braku leczenia 1.
Skuteczność aktywnego nadzoru
Badania wykazały, że aktywny nadzór jest bezpiecznym sposobem zarządzania rakiem prostaty o niskim ryzyku 1. Zespół medyczny ściśle monitoruje raka, szukając ważnych zmian w prostacie. Jeśli rak rośnie lub się rozprzestrzenia, zespół opieki będzie wiedzieć na czas, aby podjąć działania 1.
Długoterminowe wyniki z badań nad aktywnym nadzorem pokazują dobre 10-15-letnie wskaźniki przeżycia bez przerzutów i wskaźniki przeżycia specyficzne dla raka prostaty, wahające się od 95% do 100% dla raka prostaty o niskim ryzyku 1. Ryzyko przerzutów wynosi 1% po 10 latach i 5% po 15 latach 1.
Badania pokazują, że dla mężczyzn z rakiem prostaty o niskim ryzyku, nadzór jest bardzo bezpieczny 1. Długoterminowe badania wskazują, że wielu mężczyzn z rakiem prostaty o niskim ryzyku może pozostawać pod aktywnym nadzorem przez wiele lat bez konieczności leczenia, podczas gdy wielu ostatecznie w ogóle nie kończy leczenia 1.
Korzyści i ryzyko aktywnego nadzoru
Główną zaletą aktywnego nadzoru jest możliwość uniknięcia lub opóźnienia niepotrzebnego leczenia i związanych z nim skutków ubocznych, przy jednoczesnym zachowaniu jakości życia 11. Do potencjalnych skutków ubocznych leczenia, których można uniknąć dzięki aktywnemu nadzorowi, należą:
- Nietrzymanie moczu (problemy z utrzymaniem moczu) 1
- Krwawienie z odbytnicy 1
- Zaburzenia erekcji (trudności z uzyskaniem lub utrzymaniem erekcji) 1
Ryzyko związane z aktywnym nadzorem obejmuje możliwość progresji raka w okresie monitorowania 1. Jeśli rak rośnie, możesz mieć mniej opcji leczenia. Twoje opcje leczenia mogą być bardziej drastyczne niż leczenie stosowane w przypadku bardzo małych nowotworów 1. Ponadto, aktywny nadzór może wiązać się z lękiem i poczuciem niepewności co do statusu raka 1.
Trendy w stosowaniu aktywnego nadzoru
Stosowanie aktywnego nadzoru znacznie wzrosło w ostatnich latach. W Stanach Zjednoczonych odsetek pacjentów z rakiem prostaty o niskim ryzyku, którzy wybierają aktywny nadzór, wzrósł z 16,4% w 2010 roku do 59,9% w 2018 roku 1. Dla pacjentów z korzystnym rakiem o pośrednim ryzyku, wskaźnik ten wzrósł z 8% do 22% 1.
Jednak stosowanie aktywnego nadzoru nadal różni się znacznie w zależności od regionu. 60% amerykańskich pacjentów z rakiem prostaty o niskim ryzyku, którzy obecnie wybierają monitorowanie choroby, nadal pozostaje w tyle za wskaźnikami innych krajów, takich jak Szwecja (74%) i Australia (67%) 1.
Badania wykazały również różnice w stosowaniu aktywnego nadzoru w zależności od rasy, pochodzenia etnicznego, dochodów i zamieszkania. Mężczyźni latynoscy, mężczyźni o niskich dochodach i mężczyźni mieszkający na obszarach wiejskich mieli mniejsze prawdopodobieństwo wyboru lub otrzymania propozycji aktywnego nadzoru 11.
Przyszłe trendy w epidemiologii raka prostaty
Przewiduje się, że częstość występowania raka prostaty będzie nadal rosnąć w najbliższych latach. Według prognoz, liczba przypadków raka prostaty w Wielkiej Brytanii wzrośnie o 15% między latami 2023-2025 a 2038-2040, osiągając około 85 100 nowych przypadków rocznie 1.
Globalnie, szacuje się, że od 2018 do 2040 roku liczba zgonów podwoi się, osiągając 379 005 zgonów na całym świecie. Najwyższy wskaźnik umieralności przewidywany jest w Afryce (+124,4%), następnie w Azji (116,7%), podczas gdy najniższa częstość występowania będzie odnotowana w Europie (+58,3%) 1.
Z drugiej strony, przewiduje się, że wskaźniki umieralności z powodu raka prostaty spadną o 5% w Wielkiej Brytanii między latami 2023-2025 a 2038-2040, z około 17 500 zgonów z powodu raka prostaty rocznie 1.
Wraz z rozwojem populacji i zmianami w strukturze wiekowej, zachorowalność na raka prostaty znacznie wzrosła, podczas gdy wskaźnik zgonów nieznacznie spadł z powodu wielu czynników 1. Najwyższa częstość występowania raka prostaty będzie nadal występować najczęściej w krajach o wysokim wskaźniku rozwoju społecznego (SDI), a następnie w krajach o wysokim-średnim SDI, niskim SDI, średnim SDI i niskim-średnim SDI 1.
Wnioski
Rak prostaty stanowi istotny problem zdrowia publicznego na całym świecie, z rosnącą liczbą przypadków i znaczącym zróżnicowaniem geograficznym w częstości występowania i umieralności. Wiek, pochodzenie etniczne i czynniki genetyczne są głównymi czynnikami ryzyka, choć rola czynników stylu życia i diety pozostaje mniej jasna.
Postępy w diagnostyce i leczeniu, w tym rosnące stosowanie aktywnego nadzoru dla pacjentów z rakiem prostaty o niskim ryzyku, przyczyniły się do poprawy wyników leczenia i jakości życia. Aktywny nadzór okazał się bezpieczną i skuteczną strategią zarządzania rakiem prostaty o niskim ryzyku, umożliwiającą pacjentom uniknięcie lub opóźnienie potencjalnych skutków ubocznych leczenia.
Mimo to, nadal istnieją różnice w dostępie do odpowiedniej opieki i stosowaniu aktywnego nadzoru w zależności od rasy, dochodów i miejsca zamieszkania. Przyszłe badania powinny skupić się na lepszym zrozumieniu czynników ryzyka, udoskonaleniu strategii badań przesiewowych i rozszerzeniu dostępu do aktywnego nadzoru dla wszystkich odpowiednich pacjentów.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.