Rak krtani nosowej
Epidemiologia
Rak krtani nosowej (NPC) jest nowotworem o wyraźnym zróżnicowaniu geograficznym i etnicznym, z najwyższą zachorowalnością w Azji Południowo-Wschodniej i Wschodniej, gdzie w 2020 roku odnotowano 133 354 nowe przypadki i 80 008 zgonów (ASIR 1,5/100 000 osobolat, ASMR 0,9/100 000 osobolat). W Azji Wschodniej, zwłaszcza w Chinach, częstość występowania sięga 21/100 000, a choroba stanowi 18% wszystkich nowotworów. Czynniki ryzyka obejmują infekcję EBV, ekspozycję na dym tytoniowy, zanieczyszczenia powietrza (NO2, PM2.5), dietę (spożycie solonych ryb) oraz czynniki genetyczne. EBV jest kluczowym markerem prognostycznym, a podwyższone miano krążącego DNA EBV koreluje z gorszym rokowaniem i wyższą śmiertelnością. Wysoka zachorowalność u mężczyzn (ASIR 3-krotnie wyższy niż u kobiet) oraz specyficzne profile wiekowe (szczyt w 50-59 r.ż.) podkreślają potrzebę ukierunkowanych strategii profilaktycznych i diagnostycznych.
- Epidemiologia raka krtani nosowej
- Czynniki ryzyka dla raka krtani nosowej
- Trendy i prognozy obciążenia rakiem krtani nosowej
- Nadzór i monitorowanie raka krtani nosowej
- Metody nadzoru i częstotliwość
- Wartość prognostyczna markerów EBV
- Korzyści z wczesnego wykrywania nawrotów
- Wyniki i wskaźniki przeżycia
- Implikacje dla zdrowia publicznego
Epidemiologia raka krtani nosowej
Rak krtani nosowej (ang. Nasopharyngeal Cancer, NPC) jest jednym z najczęstszych nowotworów głowy i szyi, wykazującym charakterystyczny rozkład geograficzny i etniczny. W 2020 roku na całym świecie zdiagnozowano około 133 354 nowych przypadków raka krtani nosowej oraz odnotowano 80 008 zgonów z powodu tej choroby, co odpowiada standaryzowanym współczynnikom zachorowalności (ASIR) i umieralności (ASMR) wynoszącym odpowiednio 1,5 i 0,9 na 100 000 osobolat.1
Rozkład geograficzny zachorowalności
NPC charakteryzuje się wyraźnym zróżnicowaniem geograficznym, z najwyższą częstością występowania w Azji Południowo-Wschodniej i Wschodniej. Największa liczba przypadków i zgonów z powodu NPC występuje w Azji Wschodniej (65 866 przypadków, 49,39% wszystkich zachorowań oraz 36 453 zgonów, 45,56% wszystkich zgonów), przy czym Chiny odpowiadają za największą część tego obciążenia (62 444 przypadków, 46,82% oraz 34 810 zgonów, 43,50%).12
Współczynniki zachorowalności różnią się znacząco w zależności od regionu świata, z 29-krotną różnicą u mężczyzn i 63-krotną u kobiet. Najwyższe standaryzowane współczynniki zachorowalności (ASIR) dla obu płci stwierdzono w Azji Południowo-Wschodniej (7,7 i 2,5 na 100 000 osobolat odpowiednio dla mężczyzn i kobiet) oraz Azji Wschodniej (3,9 i 1,5 na 100 000 osobolat).3
W regionach nieendemicznych, takich jak obie Ameryki i Europa, rak krtani nosowej jest rzadki, z częstością występowania poniżej 1 przypadku na 100 000 osób. Natomiast w niektórych częściach Chin częstość ta sięga nawet 21 przypadków na 100 000 osób, a rak krtani nosowej stanowi tam 18% wszystkich nowotworów.45
Różnice etniczne i demograficzne
Istnieją wyraźne różnice w zachorowalności między różnymi grupami etnicznymi. Badania wykazały, że Amerykanie pochodzenia chińskiego i laotańskiego mają odpowiednio ponad 10 i 14 razy większe prawdopodobieństwo zachorowania na raka krtani nosowej niż Amerykanie rasy białej pochodzenia niehiszpańskiego.6 Wysoką częstość występowania NPC zaobserwowano również wśród rdzennych mieszkańców Alaski.4
Co istotne, częstość występowania NPC pozostaje wysoka wśród Chińczyków, którzy wyemigrowali do Ameryki Północnej, ale jest niższa wśród Chińczyków urodzonych w Ameryce Północnej niż u tych urodzonych w południowych Chinach. Te różnice sugerują, że czynniki geograficzne, etniczne i środowiskowe, wraz z innymi czynnikami, przyczyniają się do etiologii raka krtani nosowej.7
Związek z płcią i wiekiem
NPC występuje częściej u mężczyzn niż u kobiet, ze stosunkiem zachorowalności wynoszącym 2-3:1 zarówno w obszarach endemicznych, jak i nieendemicznych.82 Standaryzowane współczynniki zachorowalności (ASIR) i umieralności (ASMR) u mężczyzn są około 3-krotnie wyższe niż u kobiet.1
W Azji rak krtani nosowej jest chorobą wieku średniego, z pacjentami diagnozowanymi głównie w 4-6 dekadzie życia.9 W regionach o wysokiej częstości występowania, szczyt zachorowalności przypada na wiek 50-59 lat i zmniejsza się po tym okresie; występuje również niewielki szczyt wśród młodych dorosłych, co jest zgodne z narażeniem na czynniki rakotwórcze we wczesnym okresie życia.7 W Afryce, innym obszarze z endemicznym zakażeniem EBV, większość przypadków obserwuje się u dzieci.9
Czynniki ryzyka dla raka krtani nosowej
Różnice geograficzne i etniczne w występowaniu NPC sugerują, że zarówno czynniki środowiskowe, jak i genetyczne przyczyniają się do jego rozwoju.8
Wirus Epsteina-Barr
Infekcja wirusem Epsteina-Barr (EBV) jest ściśle związana z rakiem krtani nosowej, szczególnie w regionach endemicznych. Wysokie stężenie krążącego DNA EBV jest związane z gorszą odpowiedzią na leczenie oraz wyższym wskaźnikiem przerzutów odległych i śmiertelności.10 Utrzymujące się podwyższone miano EBV po leczeniu zostało opisane jako silny niekorzystny czynnik prognostyczny dla przeżycia całkowitego.10
W regionach endemicznych serologia EBV jest wykorzystywana do badań przesiewowych populacji w celu wykrycia choroby we wczesnym stadium. W badaniu prospektywnym prowadzonym w latach 80. XX wieku u 1136 osób wykryto podwyższony poziom przeciwciał IgA przeciwko antygenowi kapsydu wirusa EBV. W ciągu 4 lat regularnych badań wykryto 35 pacjentów z NPC, z których większość (91,5%) zdiagnozowano we wczesnych stadiach.11
Czynniki środowiskowe i styl życia
Do czynników ryzyka NPC zalicza się ekspozycję na dym tytoniowy, czynniki dietetyczne i substancje wziewne.12 Wykazano, że spożywanie ryb konserwowanych solą, szczególnie we wczesnym dzieciństwie, zwiększa ryzyko NPC.1314
Badania wykazały również związek między narażeniem na zanieczyszczenie powietrza a zwiększonym ryzykiem rozwoju NPC. W analizie łączącej dane z tajwańskiej bazy danych monitorowania jakości powietrza (TAQMD) i podłużnej bazy danych ubezpieczenia zdrowotnego (LHID) zaobserwowano znacząco wyższe ryzyko NPC u osób narażonych na zanieczyszczenia powietrza, zwłaszcza dwutlenek azotu (NO2) i drobne cząstki stałe (PM2.5).1516
Inne czynniki ryzyka obejmują narażenie zawodowe na pył drzewny i formaldehyd, ekspozycję na dym z drewna w gospodarstwie domowym oraz spożywanie tradycyjnych herbat ziołowych.1718
Czynniki genetyczne
Badania asocjacyjne genów ujawniły loci podatności związane z NPC, w tym geny zaangażowane w odpowiedzi immunologiczne, metabolizm ksenobiotyków, utrzymanie genomu i regulację cyklu komórkowego.19 Rodziny z historią zachorowań na raka, szczególnie raka krtani nosowej, mają 4-10 razy większe prawdopodobieństwo rozwinięcia NPC.20
Trendy i prognozy obciążenia rakiem krtani nosowej
W ciągu ostatniej dekady śmiertelność związana z rakiem krtani nosowej uległa poprawie dzięki wczesnej detekcji i postępom w leczeniu.9 Jednak prognozuje się, że roczna liczba przypadków i zgonów wzrośnie odpowiednio do 179 476 (wzrost o 34,58% w stosunku do roku 2020) i 113 851 (wzrost o 42,29%) do 2040 roku, w wyniku wzrostu populacji i jej starzenia się.21
Według analizy, potrzebny byłby 2% roczny spadek globalnych wskaźników zachorowalności i umieralności, aby zatrzymać rosnące obciążenie NPC do 2040 roku. Należy zauważyć, że konieczne będą jeszcze większe spadki wskaźników zachorowalności i umieralności, aby zmniejszyć przyszłe obciążenie NPC w krajach o niskim i średnim poziomie Wskaźnika Rozwoju Społecznego (HDI).21
Analiza ryzyka według krajów
Badanie wykorzystujące dane z Global Burden of Disease (GBD) za lata 1990-2019 podzieliło kraje na pięć grup ryzyka na podstawie trendów zachorowalności i umieralności na NPC:22
- Grupa 1: Wskaźnik zachorowalności wykazywał tendencję wzrostową, podczas gdy wskaźnik umieralności wykazywał tendencję spadkową
- Grupa 2: Zachorowalność i umieralność wykazywały niewielki wzrost
- Grupa 3: Zachorowalność i umieralność znacznie wzrosły
- Grupa 4: Zachorowalność i umieralność znacznie spadły
- Grupa 5: Zarówno zachorowalność, jak i umieralność nieznacznie spadły
Stwierdzono, że standaryzowane względem wieku wskaźniki zachorowalności (ASIR), umieralności (ASDR) i utraconych lat życia (ASYR) rosły w krajach Grupy 3, wskazując na stosunkowo słabą kontrolę NPC w tych krajach w porównaniu z innymi regionami świata.23
Nadzór i monitorowanie raka krtani nosowej
Regularny nadzór po leczeniu jest istotnym elementem opieki nad pacjentami leczonymi z powodu raka krtani nosowej. Cele nadzoru po leczeniu obejmują wczesne wykrywanie nawrotów lokoregionalnych, przerzutów odległych lub wtórnych nowotworów złośliwych oraz ocenę i zarządzanie powikłaniami związanymi z leczeniem.24
Metody nadzoru i częstotliwość
Po początkowym leczeniu pacjenci powinni utrzymywać regularne wizyty kontrolne u onkologa w celu monitorowania choroby. Zazwyczaj zaleca się wizyty co 1-3 miesiące w pierwszym roku, co 2-6 miesięcy w drugim roku, co 4-6 miesięcy w latach 3-5 po leczeniu i co roku po tym okresie.1025
Większość ośrodków przeprowadza pooperacyjne badanie PET-CT 3 miesiące po zakończeniu radioterapii, a następnie kolejne badanie PET-CT po roku, jeśli początkowe badanie jest prawidłowe.10 W niektórych regionach endemicznych na świecie, krążące DNA EBV jest wykorzystywane do badań przesiewowych i nadzoru nad chorobą.9
Wartość prognostyczna markerów EBV
DNA wirusa EBV w osoczu pozostaje podstawowym biomarkerem do prognozowania i monitorowania NPC, a coraz więcej wysokiej jakości dowodów potwierdza, że zasługuje on na włączenie do przyszłych systemów klasyfikacji.26
Wiele badań zidentyfikowało pooperacyjne usunięcie DNA EBV (0 kopii/ml) jako najbardziej prognostyczne dla przeżycia wolnego od progresji (PFS). Istnieje szereg dowodów, które potwierdzają, że niewykrywalne po leczeniu biomarkery EBV są wysoce specyficzne dla długoterminowego wyleczenia.2627
Korzyści z wczesnego wykrywania nawrotów
Choć istnieje przekonanie, że wczesne wykrycie nawrotu lub wtórnego guza pierwotnego pozwala na odpowiednie leczenie i lepsze funkcjonalne i przeżyciowe wyniki, kontrolowane prospektywne dane wykazujące korzyść w zakresie przeżycia dla jakiejkolwiek strategii kontroli nie istnieją.24
Rutynowy nadzór był związany z korzyścią w zakresie przeżycia w niektórych badaniach obserwacyjnych, w których porównywano pacjentów zdiagnozowanych podczas rutynowej kontroli z tymi, którzy zgłaszali się z objawami. Jednak inne badania nie zaobserwowały korzyści w zakresie przeżycia z wykrywania bezobjawowych nawrotów.28
Osoby, które przeżyły NPC, są narażone na wyższe ryzyko zachorowania na inne rodzaje nowotworów. Dlatego zaleca się, aby przestrzegały one wytycznych American Cancer Society dotyczących wczesnego wykrywania nowotworów, unikały wyrobów tytoniowych i alkoholu.2930
Wyniki i wskaźniki przeżycia
Rokowanie w raku krtani nosowej zależy od wieku, ogólnego stanu zdrowia i stopnia zaawansowania choroby w momencie diagnozy. W Anglii prawie 75 ze 100 osób ze zdiagnozowanym rakiem krtani nosowej przeżyje co najmniej 1 rok po diagnozie, a około 50 ze 100 przeżyje 5 lat lub dłużej.31
Dane z amerykańskiego National Cancer Institute’s SEER program dla osób zdiagnozowanych między 2012 a 2018 rokiem wskazują, że wskaźniki 5-letniego przeżycia zależą od stadium choroby:32
- Choroba zlokalizowana: Ponad 80% pacjentów przeżywa 5 lat lub więcej po diagnozie
- Choroba regionalna: Ponad 70% pacjentów przeżywa 5 lat lub więcej po diagnozie
- Choroba z przerzutami odległymi: Około 50% pacjentów przeżywa 5 lat lub więcej po diagnozie
Badanie populacyjne przeprowadzone w Danii, kraju nieendemicznym, wykazało 5-letnie przeżycie całkowite (OS) i przeżycie specyficzne dla choroby (DSS) wynoszące odpowiednio 56% i 66%. Histologia guza, status palenia i stadium, ale nie status EBV, miały niezależny wpływ prognostyczny na przeżycie.33
Czynniki wpływające na przeżycie
Płeć znacząco wpływa na przeżycie pacjentów z rakiem krtani nosowej, przy czym kobiety mają wyraźną przewagę we wszystkich punktach końcowych, niezależnie od innych czynników prognostycznych. Ta przewaga przeżycia u kobiet utrzymuje się we wszystkich stadiach tego nowotworu, ale zanika wśród kobiet po menopauzie.34
Status małżeński również wpływa na wskaźniki przeżycia. Badanie wykorzystujące program SEER wykazało, że status wdowy/wdowca wiązał się ze zwiększonym ryzykiem śmiertelności z powodu NPC w porównaniu z osobami będącymi w związku małżeńskim, rozwiedzonymi lub samotnymi.3536
Status EBV również wpływa na wyniki leczenia – guzy EBV-pozytywne mają lepsze rokowanie niż guzy EBV-negatywne lub HPV-pozytywne. Infekcja HPV również odgrywa rolę etiologiczną w rozwoju nieendemicznych raków krtani nosowej negatywnych pod względem EBV.37
Implikacje dla zdrowia publicznego
Biorąc pod uwagę znaczne geograficzne zróżnicowanie obciążenia NPC na całym świecie, istnieje pilna potrzeba opracowania bardziej skutecznych strategii pierwotnej profilaktyki NPC i priorytetowego przydzielania zasobów do zapobiegania i leczenia NPC dla populacji wysokiego ryzyka, szczególnie w niektórych regionach i krajach, takich jak Azja Południowo-Wschodnia i Chiny.21
Modelowane jednorazowe badania przesiewowe w kierunku NPC związanego z EBV wśród populacji o wysokiej i pośredniej częstości występowania w Stanach Zjednoczonych mogą zmniejszyć śmiertelność z powodu NPC i być uznane za opłacalne. Mniej niż 2000 osób z populacji wysokiego ryzyka musiałoby zostać poddanych badaniom przesiewowym, aby wykryć jeden przypadek NPC.38
Dane epidemiologiczne wskazują na wysoką częstość występowania infekcji EBV i zwiększone ryzyko NPC wśród imigrantów z Ameryki Środkowej i Południowej oraz Azji w USA, a także przewidują gwałtowny wzrost zachorowalności na NPC w następnej dekadzie. Aby stawić czoła temu pojawiającemu się zagrożeniu, ważne jest opracowanie i walidacja nowych metod wykrywania i interwencji w przypadku NPC.39
Strategie profilaktyki i wczesnego wykrywania
Programy szkoleniowe, wczesne badania przesiewowe, polityka promująca dobre życie, a także szybkie leczenie i diagnoza są korzystne dla zmniejszenia obciążenia tym nowotworem.2
W niektórych obszarach endemicznych serologia EBV może być stosowana do badań przesiewowych członków rodziny (np. krewnych pierwszego stopnia) w regionach wysokiego ryzyka. W prospektywnym badaniu 1199 bezobjawowych członków rodzin pacjentów z NPC, badania przesiewowe zidentyfikowały 16 pacjentów. Czułość i swoistość serologii EBV wynosiły odpowiednio 88,9% i 87,0%, a pacjenci ci mieli o 10-12% wyższy wskaźnik przeżycia niż pacjenci zdiagnozowani bez badań przesiewowych.40
Można zmniejszyć ryzyko zachorowania na raka krtani nosowej, przestrzegając zaleceń dotyczących profilaktyki nowotworów i nie paląc tytoniu. Inne zalecenia obejmują utrzymywanie prawidłowej masy ciała, aktywność fizyczną i ograniczanie czasu spędzanego w pozycji siedzącej lub leżącej, a także stosowanie zdrowej diety zawierającej dużo owoców, warzyw i pełnoziarnistych produktów, która ogranicza lub unika czerwonego i przetworzonego mięsa, słodzonych napojów i wysoko przetworzonych produktów.1730
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.