Omdlenie
Epidemiologia
Omdlenie (syncope) jest powszechnym problemem klinicznym, z częstością występowania w populacji ogólnej wynoszącą 15-39%, a skumulowana zapadalność na co najmniej jeden epizod omdlenia w ciągu życia około 20%. Roczna liczba epizodów wynosi 18,1-39,7 na 1000 pacjentów, z dwumodalnym rozkładem wiekowym – szczyty zapadalności przypadają na wiek nastoletni oraz powyżej 70. roku życia. Omdlenia wazowagalne stanowią około 60% przypadków, szczególnie często występują u młodych kobiet (do 25. roku życia 47% kobiet vs 24% mężczyzn). U osób starszych (≥70 lat) wzrasta częstość omdleń kardiogennych (do 15%) oraz hipotensji ortostatycznej (do 18% w populacji ≥65 lat, a nawet 52% w instytucjach opiekuńczych), co wiąże się z wieloma współistniejącymi schorzeniami i polipragmazją. Roczna śmiertelność w omdleniach kardiogennych sięga 18-33%, a w niekardiogennych 0-12%. Nawrót omdleń występuje u około 35% pacjentów, a 29% doznaje urazów fizycznych, z poważnymi urazami u 4,7% chorych. Diagnostyka opiera się na badaniu klinicznym i EKG, jednak u 20-50% pacjentów pozostaje niewyjaśniona, a test pochyleniowy ma diagnostyczną wartość w ponad 50% przypadków.
Epidemiologia omdlenia
Omdlenie (syncope) jest częstym problemem medycznym, z częstością występowania między 15% a 39% w populacji ogólnej. Badania wskazują, że około 30-40% osób doświadczy co najmniej jednego epizodu omdlenia w ciągu życia, z podobną częstością występowania u obu płci. Skumulowana zapadalność w ciągu życia na co najmniej jeden epizod omdleniowy w populacji wynosi około 20%.1234
Częstotliwość występowania omdleń
W populacji ogólnej roczna liczba epizodów omdleń wynosi 18,1-39,7 na 1000 pacjentów. Pierwsza udokumentowana częstość występowania omdleń to 6,2 przypadku na 1000 osobolat. Badanie Framingham wykazało podobny wskaźnik pierwszego wystąpienia omdlenia na poziomie 6,2 przypadku na 1000 osobolat.156
Omdlenia stanowią przyczynę około 1-3,5% wizyt na oddziałach ratunkowych w Stanach Zjednoczonych i są powodem 1-6% hospitalizacji. Dane z Europy i Japonii sugerują podobne wskaźniki występowania jak w Stanach Zjednoczonych, stanowiąc 1-3,5% wizyt na oddziałach ratunkowych.5789
Rozkład wiekowy i płciowy
Występowanie omdleń wykazuje rozkład dwumodalny w populacji ogólnej, z dwoma szczytami zapadalności – u nastolatków oraz u osób starszych. Szczególnie widoczne jest to w przypadku omdleń wazowagalnych (odruchowych), gdzie pierwszy szczyt przypada na wiek nastoletni, a drugi po 70. roku życia.10111213
Istnieją pewne różnice płciowe w występowaniu omdleń. Chociaż ogólny rozkład omdleń jest podobny między mężczyznami i kobietami, badania wskazują na wyższą częstość występowania u kobiet, szczególnie w skrajnych grupach wiekowych. W populacji młodych dorosłych, skumulowana zapadalność w ciągu życia u młodych kobiet (około 50%) jest prawie dwukrotnie wyższa niż u mężczyzn (około 25%). Badania wykazały, że 47% kobiet i 24% mężczyzn doświadcza przynajmniej jednego epizodu omdlenia do 25. roku życia.11410151617
Omdlenia u osób starszych
Obserwuje się znaczący wzrost częstości występowania omdleń po 70. roku życia, z roczną częstością 19,5 na 1000 osób po 80. roku życia. Badania pokazują, że częstość omdleń wzrasta z 5,4 zdarzeń na 1000 osobolat u osób w wieku 60-69 lat do 11,1 zdarzeń na 1000 osobolat u osób w wieku 70-79 lat, osiągając 19,5 zdarzeń na 1000 osobolat u osób w wieku 80 lat i starszych.118819
Omdlenia są szczególnie częste u osób starszych przebywających w instytucjach opiekuńczych, z częstością występowania sięgającą 23%. U osób starszych występowanie omdleń jest związane z wieloma schorzeniami współistniejącymi i polipragmazją. W tej grupie wiekowej przyczyny omdleń często się nakładają, a u 23,5% pacjentów w wieku 65 lat i starszych występują mnogie przyczyny omdleń, w porównaniu do 13,4% u osób poniżej 65. roku życia.1820211122
Etiologia omdleń w kontekście epidemiologicznym
Przyczyny omdleń różnią się znacząco w zależności od wieku pacjenta. Badania prospektywne wykazały, że neurogenne (odruchowe) przyczyny omdleń stanowią największy odsetek przypadków (38-56%). Przyczyny sercowo-naczyniowe, podzielone na omdlenia wynikające z hipotensji ortostatycznej (2-24%) i strukturalnych chorób serca (11-23%), stanowią mniejszy odsetek przypadków. Przyczyna omdlenia pozostaje nieustalona w 14-18% przypadków.2324
Omdlenia wazowagalne
Omdlenie wazowagalne (neurokardiogenne) jest najczęstszą przyczyną omdleń, stanowiąc około 60% przypadków. Częstość występowania w populacji ogólnej wynosi około 40%. Badania kwestionariuszowe przeprowadzone wśród studentów medycyny wykazały częstość występowania sięgającą 40%. U osób dorosłych omdlenie wazowagalne jest najczęstszą formą omdlenia.25526
W populacji dziecięcej i młodzieżowej omdlenie wazowagalne również stanowi najczęstszą przyczynę omdleń. W młodym wieku prawie wszystkie przypadki przejściowej utraty świadomości są spowodowane omdleniem odruchowym.271728
Omdlenia u osób starszych – przyczyny
U osób starszych przyczyny omdleń są bardziej zróżnicowane. Częste są przyczyny kardiologiczne, hipotensja ortostatyczna i poposiłkowa oraz efekty działania leków, podczas gdy typowe omdlenie wazowagalne występuje rzadziej. Omdlenie kardiogenne stanowi do 15% przypadków omdleń u osób starszych.20102822
Hipotensja ortostatyczna jest powszechna u osób starszych i u osób w stanie wyniszczenia, dotykając do 18% osób w wieku 65 lat i starszych oraz do 52% osób starszych przebywających w instytucjach opiekuńczych. Definiuje się ją jako utrzymujące się obniżenie ciśnienia skurczowego o co najmniej 20 mm Hg lub ciśnienia rozkurczowego o 10 mm Hg w ciągu 3 minut od przyjęcia pozycji stojącej.182329
Hipotensja poposiłkowa (PPH) jest również powszechna u osób starszych, z częstością występowania sięgającą 59% u starszych mężczyzn pochodzenia chińskiego, szczególnie u osób powyżej 80. roku życia.20
Skutki i rokowanie
Rokowanie w przypadku omdleń zależy od przyczyny podstawowej, a szczególnie od obecności i nasilenia choroby serca. Roczna śmiertelność może osiągnąć 18-33% w przypadku przyczyny kardiologicznej i 0-12% w przypadku przyczyny niekardiologicznej.3031
Nawroty i urazy
Omdlenia charakteryzują się wysokim wskaźnikiem nawrotów wynoszącym około 35% oraz 29% urazów fizycznych, z poważnymi urazami u 4,7% pacjentów. Pacjenci z omdleniami mają 20% wskaźnik nawrotów w ciągu roku, w porównaniu z 2% wskaźnikiem omdleń u pacjentów bez wcześniejszego omdlenia.13233
Szacowany przewidywany nawrót w ciągu 1-2 lat dla pacjentów z 1 lub 2 epizodami omdlenia wynosi 15-20%, podczas gdy dla pacjentów z 3 epizodami omdlenia wynosi 36-45%. Wśród pacjentów z omdleniami zgłaszających się na oddział ratunkowy, 29,1% doznaje niewielkich urazów, 4,7% doznaje poważnych urazów, a u starszych pacjentów z chorobą tętnic szyjnych, 43% doznaje poważnych urazów.33
Wpływ na jakość życia
Nawracające omdlenia wpływają na jakość życia pacjentów w takim samym stopniu, jak inne choroby przewlekłe, takie jak reumatoidalne zapalenie stawów. Chorobowość jest szczególnie wysoka u osób starszych i wiąże się z utratą pewności siebie, lękiem przed upadkiem, depresją, złamaniami i instytucjonalizacją.3433
Nadzór i monitorowanie omdleń
Nadzór nad omdleniami jest istotnym elementem monitorowania bezpieczeństwa zdrowotnego, szczególnie w określonych kontekstach, takich jak szczepienia czy procedury medyczne.
Omdlenia poszczepienne
Szczepionki rutynowo zalecane populacji ogólnej w USA mogą rzadko powodować omdlenia w ciągu godziny po szczepieniu, najczęściej wśród nastolatków, zwłaszcza wśród dziewcząt w wieku 11-18 lat. Badanie z 2013 roku przeprowadzone przez amerykańskie siły zbrojne oszacowało roczne wskaźniki omdleń związanych ze szczepieniami na poziomie od 4,4 do 14,1 zdarzeń na 100 000 szczepień.35
W badaniu retrospektywnym dotyczącym szczepień przeciwko HPV w Australii, ogólny wskaźnik zgłaszania po szczepionce 4vHPV wynosił 7,8 na 100 000 dawek dla omdleń i 2,6 na 100 000 dla napadów omdleniowych. Wskaźnik zgłaszania w Wiktorii dotyczący omdleń po szczepionce 4vHPV wynoszący 7,8 na 100 000 podanych dawek jest podobny do wskaźnika zgłaszania VAERS (Vaccine Adverse Event Reporting System) w Stanach Zjednoczonych wynoszącego 8,2 na 100 000.3637
Omdlenia podczas procedur medycznych
Lekarze medycyny sportowej często wykonują różne procedury ambulatoryjne w celu leczenia schorzeń mięśniowo-szkieletowych i neuropatycznych. Omdlenie wazowagalne jest rzadkim, ale możliwym powikłaniem. Na podstawie przeglądu literatury, reakcje wazowagalne występowały z częstością od 0,6% do 2,6% po dowolnym rodzaju iniekcji, bez zgłoszeń drgawkowego omdlenia.3839
Omdlenia u dawców krwi
Wskaźniki omdleń wazowagalnych u dawców krwi różnią się w zależności od populacji dawców, ze wskaźnikami omdleń wahającymi się między 2-40/10 000 donacji, przy średniej około 30/10 000. Ogólnie rzecz biorąc, omdlenia występują statystycznie częściej u młodych dawców (≤20 lat): wskaźniki wśród młodych dawców wynoszą 10,7/10 000, 8,3/10 000 i 2,8/10 000 odpowiednio u osób w wieku 16-17 lat, 18-19 lat i dawców w wieku 20 lat lub starszych.40
W norweskim systemie nadzoru nad krwiodawstwem odnotowano 97 zgłoszeń omdleń u dawców (44 na 100 000 donacji krwi) i 16 zgłoszeń poważnych reakcji wazowagalnych bez omdleń (7,3 na 100 000 donacji krwi).41
Epidemie omdleń
Zjawisko masowych omdleń jest raportowane w określonych kontekstach. Na przykład, co roku ponad tysiąc pracowników traci przytomność z niewyjaśnionych przyczyn w fabrykach odzieży w Kambodży. W 2018 roku pojedynczy incydent dotyczył ponad 200 pracowników w fabryce obuwia, którzy zemdleli w tym samym czasie.42
Podobnie, w 1983 roku na Zachodnim Brzegu wystąpiła epidemia ostrej choroby charakteryzującej się między innymi bólem głowy, zawrotami głowy, światłowstrętem, niewyraźnym widzeniem, bólem brzucha, osłabieniem, trudnościami w oddychaniu i omdleniami, która dotknęła 943 osoby w ciągu dwóch tygodni. Analizy kliniczne, epidemiologiczne i toksykologiczne wskazały, że choroba miała podłoże psychogenne i była wywołana stresem.4344
Systemy nadzoru i monitorowania omdleń
Różne systemy nadzoru są stosowane do monitorowania omdleń w różnych kontekstach. W przypadku omdleń poszczepiennych używany jest system VAERS (Vaccine Adverse Event Reporting System) w Stanach Zjednoczonych, a w Australii – SAEFVIC (Surveillance of Adverse Events Following Vaccination In the Community).3635
W przypadku omdleń u dawców krwi, kraje takie jak Norwegia prowadzą systemy nadzoru nad krwiodawstwem, które monitorują powikłania związane z donacją krwi, w tym omdlenia.41
Monitorowanie istotnych zdarzeń niepożądanych jest kluczowym elementem nadzoru po wprowadzeniu do obrotu produktów leczniczych i procedur medycznych.37
Wyzwania w monitorowaniu omdleń
Istnieją istotne wyzwania w monitorowaniu omdleń w populacji. Rzeczywista częstość występowania i chorobowość omdleń są prawdopodobnie wyższe niż te szacowane w niektórych wcześniejszych badaniach, ponieważ większość osób nie zgłasza się do lekarza po typowym omdleniu wazowagalnym.182522
Ponadto występowanie amnezji w przypadku przejściowej utraty świadomości (T-LOC) może prowadzić do niedoszacowania częstości występowania omdleń. Amnezja była zgłaszana u pacjentów z omdleniem wazowagalnym i zespołem zatoki szyjnej, ale prawdopodobnie występuje we wszystkich przyczynach omdleń. Nakładanie się omdleń i upadków również prowadzi do niedostatecznego zgłaszania.1132
Metody diagnostyczne w monitorowaniu
Diagnostyka omdleń może być przeprowadzona za pomocą metody klinicznej w połączeniu z elektrokardiogramem w nawet 50% przypadków. Jednakże, w zależności od populacji pacjentów i miejsca badania, u 20-50% pacjentów występuje niewyjaśnione omdlenie po intensywnej ocenie diagnostycznej.30319
Test pochyleniowy (tilt-table test) jest szeroko stosowaną metodą oceny omdleń posturalnych. Jest on głównie używany do diagnozowania omdleń wazowagalnych. W porównaniu z innymi testami diagnostycznymi, test pochyleniowy ma jedną z najwyższych wydajności diagnostycznych, jeśli wynik jest nieprawidłowy, przy czym test jest diagnostyczny w ponad 50% przypadków.454647
Znaczenie omdleń w zdrowiu publicznym
Omdlenia stanowią istotny problem zdrowia publicznego ze względu na częstość występowania, wpływ na jakość życia pacjentów oraz obciążenie systemu opieki zdrowotnej. Szacuje się, że 2,4 miliarda dolarów wydawane jest rocznie na hospitalizacje związane z omdleniami w Stanach Zjednoczonych.48
Badanie retrospektywne przeprowadzone w Holandii porównujące ocenę omdleń w podstawowej opiece zdrowotnej z oceną na oddziałach ratunkowych wykazało, że wskaźnik występowania omdleń w praktyce ogólnej przekraczał wskaźnik na oddziałach ratunkowych o czynnik 13 (9,3 w porównaniu do 0,7 na 1000 osobolat).9
Specjalne populacje
Omdlenia mogą być szczególnie problematyczne w określonych populacjach, takich jak sportowcy czy dzieci. Omdlenia są stosunkowo rzadkie w populacjach pediatrycznych. Badanie retrospektywne przeprowadzone przez Pratta i Fleishera wykazało częstość występowania poniżej 0,1% u dzieci. Jednakże, omdlenia pediatryczne wymagają szybkiej szczegółowej oceny.1449
Osoby z umiarkowanym do ciężkiego neurokardiogennym omdleniem (NCS) mają trudności z uczestniczeniem w pracy, szkole i aktywnościach społecznych z powodu częstych ataków omdleń.50
Omdlenia jako marker chorób
Omdlenia mogą być oznaką ukrytej choroby. Badanie oparte na populacji wykazało, że omdlenie jest słabym markerem ukrytego nowotworu. Wśród 208 361 pacjentów z omdleniem, zaobserwowano 20 278 późniejszych nowotworów. 6-miesięczne skumulowane ryzyko jakiegokolwiek nowotworu wynosiło 1,2%. Najwyższe skumulowane ryzyko po 6 miesiącach obserwacji dotyczyło raka płuc (0,2%), raka jelita grubego (0,2%), raka prostaty (0,1%) i raka mózgu (0,1%).5152
Niektóre omdlenia mogą być pierwszym objawem śmiertelnej arytmii, która powoduje ponad 100 000 zgonów rocznie w Wielkiej Brytanii. Nagła śmierć sercowa jest obecnie uznawana za najczęstszą przyczynę śmierci w USA, odpowiadającą za około 350 000 zgonów rocznie.34
Znaczenie stratyfikacji ryzyka
Stratyfikacja ryzyka może pomóc w określeniu potrzeby hospitalizacji i jest kluczowa dla pozytywnego wpływu na zmniejszenie chorobowości i śmiertelności. Pacjenci z omdleniami mają zwiększone ryzyko zgonu z jakiejkolwiek przyczyny (HR = 1,3; 95% CI, 1,1 do 1,5) i zdarzeń sercowo-naczyniowych (HR = 1,3; 95% CI, 1,0 do 1,6).9533031
Obecność mnogich przyczyn omdleń koreluje również z gorszym przeżyciem. Wśród pacjentów z omdleniami, śmiertelność generalnie wzrasta wraz z wiekiem oraz u osób z omdleniem kardiogennym i hipotensją ortostatyczną.2032
Czynniki związane z niekorzystnym rokowaniem obejmują historię niewydolności serca, historię zawału mięśnia sercowego, nieprawidłowości w EKG, kołatanie serca, oznaki krwotoku, omdlenie podczas wysiłku i zaawansowany wiek.6
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.