Odra
Diagnostyka i diagnoza
Odra jest wysoce zakaźną chorobą wirusową wywoływaną przez wirus z rodziny Paramyxoviridae, z okresem inkubacji 10-14 dni (zakres 7-21 dni). Pacjent jest zakaźny od około 4 dni przed do 4 dni po wystąpieniu wysypki. Klinicznie choroba przebiega w dwóch fazach: prodromalnej (3-4 dni) z gorączką do >40°C, kaszlem, nieżytem nosa, zapaleniem spojówek i plamkami Koplika oraz fazie wysypkowej, gdzie wysypka plamisto-grudkowa rozpoczyna się na twarzy i rozprzestrzenia się zstępująco, utrzymując się 5-6 dni. Diagnostyka opiera się na badaniach serologicznych (IgM wykrywane od 3. dnia wysypki, test ELISA) oraz molekularnych (RT-PCR z wymazów gardła, nosogardła, moczu), które cechują się czułością 94% i swoistością 99%. Wykrycie czterokrotnego wzrostu miana IgG potwierdza infekcję, jednak jest mniej przydatne w szybkim rozpoznaniu. Fałszywe wyniki mogą wystąpić u pacjentów z chorobami reumatologicznymi lub innymi infekcjami wirusowymi.
- Wprowadzenie do diagnostyki odry
- Objawy kliniczne wspomagające diagnostykę
- Metody diagnostyki laboratoryjnej odry
- Zalecane protokoły pobierania próbek
- Diagnostyka różnicowa odry
- Wyzwania diagnostyczne w szczególnych przypadkach
- Odra u osób szczepionych
- Odra u osób z obniżoną odpornością
- Rozróżnianie między szczepami dzikimi a szczepionkowymi
- Szybkie testy diagnostyczne (POCT)
- Zgłaszanie podejrzanych przypadków odry
- Środki kontroli zakażenia
- Podsumowanie zaleceń diagnostycznych
- Znaczenie diagnostyki odry w erze eliminacji
Wprowadzenie do diagnostyki odry
Odra jest wysoce zakaźną chorobą wirusową wywoływaną przez wirus odry należący do rodziny Paramyxoviridae. Ze względu na wysoką zakaźność oraz potencjalnie poważne powikłania, szybka i dokładna diagnoza odry ma kluczowe znaczenie dla wdrożenia odpowiednich działań zapobiegawczych i kontroli ognisk choroby. Pacjent z odrą jest zakaźny od około 4 dni przed pojawieniem się wysypki do 4 dni po jej wystąpieniu.12
Okres inkubacji wirusa odry wynosi najczęściej 10-14 dni od momentu ekspozycji do wystąpienia pierwszych objawów, choć może wahać się od 7 do 21 dni. Po tym czasie pojawiają się objawy prodromalne, a następnie charakterystyczna wysypka.34
Objawy kliniczne wspomagające diagnostykę
Rozpoznanie odry często opiera się początkowo na obrazie klinicznym. Typowy przebieg odry obejmuje dwie fazy: fazę prodromalną oraz fazę wysypkową.
Faza prodromalna
Faza prodromalna zazwyczaj trwa 3-4 dni i charakteryzuje się następującymi objawami:56
- Wysoka gorączka (może przekraczać 40°C)
- Kaszel
- Nieżyt nosa (katar)
- Zapalenie spojówek
- Plamki Koplika – białawe wykwity na błonie śluzowej policzków, które pojawiają się 2-3 dni po wystąpieniu pierwszych objawów i są patognomoniczne dla odry
Faza wysypkowa
Charakterystyczna wysypka pojawia się zazwyczaj 2-4 dni po wystąpieniu objawów prodromalnych i przebiega następująco:78
- Rozpoczyna się na twarzy (zwykle przy linii włosów) i za uszami
- Rozprzestrzenia się w kierunku zstępującym na szyję, tułów, ramiona, nogi i stopy
- Ma charakter plamisto-grudkowy (składa się zarówno z płaskich, jak i wypukłych zmian skórnych)
- Wykwity mogą się zlewać podczas rozprzestrzeniania się z głowy na całe ciało
- Wysypka utrzymuje się zazwyczaj 5-6 dni
Podczas pojawienia się wysypki gorączka może wzrosnąć do ponad 40°C.9
Metody diagnostyki laboratoryjnej odry
Choć diagnoza kliniczna odry może być postawiona na podstawie charakterystycznych objawów, CDC zaleca pobranie i przesłanie próbek do badań laboratoryjnych w przypadku wszystkich podejrzanych przypadków odry. Laboratoryjna identyfikacja i potwierdzenie diagnozy są niezbędne dla celów zdrowia publicznego i kontroli ognisk choroby.1011
Badania serologiczne
Badania serologiczne stanowią podstawową metodę diagnostyczną w przypadku podejrzenia odry:1213
- Wykrywanie przeciwciał IgM – najbardziej powszechna metoda potwierdzania ostrej infekcji wirusem odry. Wykrycie swoistych przeciwciał IgM w próbce surowicy pobranej w ciągu pierwszych kilku dni od pojawienia się wysypki może dostarczyć dowodów na obecność aktualnej lub niedawnej infekcji wirusem odry.
- Test immunoenzymatyczny (ELISA) – najczęściej stosowana technika do wykrywania przeciwciał IgM przeciwko wirusowi odry.
- Oznaczenie miana przeciwciał IgG – wykazanie czterokrotnego lub większego wzrostu miana przeciwciał IgG między surowicą w fazie ostrej a surowicą w fazie zdrowienia potwierdza diagnozę odry, jednak poleganie wyłącznie na wzroście miana IgG znacznie opóźnia leczenie.
Ważne jest, aby wiedzieć, że:1415
- Przeciwciała IgM mogą nie być wykrywalne podczas pierwszych 2 dni wysypki, dlatego zaleca się pobranie krwi na badanie IgM swoiste dla odry w trzecim dniu wysypki lub w dowolnym dniu później (do miesiąca po wystąpieniu).
- Wśród osób z potwierdzoną infekcją odry współczynnik seropozytywności dla pierwszych próbek wynosi około 77%, gdy są pobierane w ciągu 72 godzin, i wzrasta do 100%, gdy są pobierane 4-11 dni po pojawieniu się wysypki.
- Fałszywie dodatnie wyniki mogą wystąpić u pacjentów z chorobami reumatologicznymi, zakażeniem parwowirusem B19 lub mononukleozą zakaźną.
Badania molekularne
Metody molekularne, szczególnie reakcja łańcuchowa polimerazy z odwrotną transkrypcją (RT-PCR), zyskują coraz większe znaczenie w diagnostyce odry:1617
- RT-PCR pozwala na wykrycie RNA wirusa odry w próbkach klinicznych i może zapewnić potwierdzenie laboratoryjne zakażenia.
- Metoda ta ma największą czułość diagnostyczną, gdy próbki są pobierane jak najszybciej po kontakcie z podejrzanym przypadkiem odry.
- RT-PCR wykazuje czułość na poziomie 94% i swoistość 99%.
- Wykrywa wirusa zanim przeciwciała IgM staną się wykrywalne, co pozwala na wcześniejsze potwierdzenie diagnozy.
Próbki odpowiednie do badania RT-PCR to:1819
- Wymaz z gardła
- Wymaz z nosogardła
- Popłuczyny oskrzelowe
- Próbka moczu
CDC zaleca, aby wykrywanie RNA wirusa odry przeprowadzać w próbkach pobranych w pierwszym dniu wysypki do 3 dni po jej wystąpieniu, co zapewnia najwyższą skuteczność diagnostyczną.20
Izolacja wirusa
Izolacja wirusa odry nie jest zalecana jako rutynowa metoda diagnostyczna, ponieważ jest pracochłonna i nieefektywna. Jednak badania tych izolatów pomagają w molekularnym nadzorze epidemiologicznym nad odrą i pomagają w wykrywaniu geograficznego pochodzenia wirusa oraz jego szczepów.21
U pacjentów z obniżoną odpornością, którzy mogą mieć słabe odpowiedzi przeciwciał uniemożliwiające serologiczne potwierdzenie odry, izolacja wirusa z zainfekowanej tkanki lub identyfikacja antygenu odry za pomocą immunofluorescencji może być jedyną wykonalną metodą potwierdzającą diagnozę.22
Zalecane protokoły pobierania próbek
CDC zaleca, aby od wszystkich pacjentów z objawami klinicznymi wskazującymi na odrę pobierać zarówno próbki z dróg oddechowych, jak i próbki krwi:2324
Próbki do badań molekularnych
- Wymazy z gardła lub nosogardła – preferowane nad próbkami moczu, należy je pobrać jak najszybciej po podejrzeniu odry.
- Próbki moczu – alternatywna opcja, choć mniej preferowana.
Próbki do badań serologicznych
- Surowica do badania IgM – najlepiej pobrana 3 dni po wystąpieniu wysypki lub później (do 30 dni).
- Próbki surowicy do badania IgG – próbka w fazie ostrej pobrana jak najszybciej po wystąpieniu objawów oraz próbka w fazie zdrowienia pobrana 10-14 dni później. Należy je badać jednocześnie jako sparowane surowice.
- Fałszywie ujemne wyniki IgM mogą wystąpić, jeśli próbka surowicy zostanie pobrana wcześniej niż 3 dni po wystąpieniu wysypki (tj. przed rozwojem przeciwciał IgM).
- Jeśli próbka surowicy w fazie ostrej pobrana 3 dni po wystąpieniu wysypki jest ujemna, a wynik badania RT-PCR jest ujemny (lub jeszcze nie zgłoszony), wskazane może być pobranie drugiej próbki surowicy 3-10 dni po wystąpieniu objawów.
Diagnostyka różnicowa odry
Diagnozę odry należy różnicować z innymi chorobami przebiegającymi z gorączką i wysypką:2728
- Różyczka
- Zakażenie parwowirusem B19 (piąta choroba)
- Zakażenie ludzkim herpeswirusem 6 (rumień nagły)
- Szkarlatyna
- Reakcja na niedawne szczepienie przeciwko odrze
- Odczyn polekowy
Warto pamiętać o atypowej odrze, którą opisano u osób zakażonych dzikim wirusem odry kilka lat po szczepieniu inaktywowaną szczepionką przeciwko odrze (szczepionka stosowana w USA w latach 1963-1967). Syndrom ten ma tendencję do dłuższego trwania i większej ciężkości niż zwykła odra i charakteryzuje się przedłużoną wysoką gorączką, zapaleniem płuc i wysypką, która zaczyna się obwodowo i może być pokrzywkowa, plamisto-grudkowa, krwotoczna i/lub pęcherzykowa.29
Wyzwania diagnostyczne w szczególnych przypadkach
Istnieją pewne szczególne sytuacje, które mogą stanowić wyzwanie diagnostyczne:3031
Odra u osób szczepionych
Zakażenie odrą u osób zaszczepionych jest zwykle łagodniejsze, a przeciwciała IgM mogą być niskie lub niewykrywalne, co utrudnia diagnostykę serologiczną. W takich przypadkach szczególnie pomocne są metody molekularne, w tym RT-PCR.32
Odra u osób z obniżoną odpornością
U pacjentów z osłabioną odpornością charakterystyczna wysypka odry może być nieobecna lub opóźniona, co podkreśla znaczenie potwierdzenia laboratoryjnego. Ponadto u tych pacjentów mogą wystąpić słabe odpowiedzi przeciwciał, co może uniemożliwić serologiczne potwierdzenie odry. W takich przypadkach izolacja wirusa lub identyfikacja antygenu odry za pomocą immunofluorescencji może być jedyną wykonalną metodą potwierdzającą diagnozę.3334
Rozróżnianie między szczepami dzikimi a szczepionkowymi
Pozytywny wynik testu molekularnego lub serologicznego, w tym izolacja wirusa odry, może wskazywać na naturalną odrę tylko w przypadku braku szczepienia przeciwko odrze w ciągu poprzednich 6-45 dni, ponieważ szczepionki przeciwko odrze zawierają żywy atenuowany wirus odry. Dlatego pozytywny wynik PCR w przypadku łagodnej choroby przypominającej odrę może po prostu wskazywać na niedawne szczepienie.35
Opracowano specjalne testy molekularne zaprojektowane do wykrywania szczepionkowego szczepu wirusa odry, aby pomóc klinicystom w ocenie ryzyka pacjenta.36
Szybkie testy diagnostyczne (POCT)
Szybkie testy diagnostyczne (POCT) typu point-of-care do wykrywania swoistych przeciwciał IgM przeciwko wirusowi odry w próbkach surowicy i płynu z jamy ustnej są obecnie rozwijane i mogą poprawić możliwości szybkiego wykrywania i reagowania na ogniska odry.37
Badania wskazują, że POCT do wykrywania przeciwciał IgM przeciwko odrze wykazują dobrą czułość, swoistość oraz dodatnią i ujemną wartość predykcyjną (88%), co czyni je odpowiednimi do stosowania w terenie.38
Dodatkową zaletą POCT jest to, że pasek testowy stanowi doskonałą matrycę do wychwytywania wirusowego kwasu nukleinowego z próbek płynu z jamy ustnej i zachowania go przez okres do 5 tygodni w temperaturze otoczenia, co może być przydatne w celach badawczych i epidemiologicznych.39
Zgłaszanie podejrzanych przypadków odry
Natychmiastowe zgłaszanie każdego podejrzanego przypadku odry do lokalnego lub państwowego departamentu zdrowia jest konieczne, podobnie jak pobranie surowicy do badania przeciwciał IgM jak najszybciej (np. w trzecim dniu wysypki lub po nim).40
Potwierdzenie laboratoryjne jest niezbędne dla wszystkich sporadycznych przypadków odry i wszystkich ognisk choroby. Terminowość i jakość pobierania i przesyłania próbek aż do przyjęcia w laboratorium mają decydujące znaczenie dla wiarygodności wyniku.4142
Środki kontroli zakażenia
Przy podejrzeniu odry należy natychmiast wdrożyć odpowiednie środki kontroli zakażenia:4344
- Natychmiast założyć maskę pacjentowi i odizolować go w pomieszczeniu z zamkniętymi drzwiami (jeśli dostępny, należy użyć pomieszczenia z ujemnym ciśnieniem).
- Przestrzegać standardowych i powietrznych środków ostrożności.
- Pacjenci z odrą powinni pozostać w izolacji powietrznej przez 4 dni po wystąpieniu wysypki (przy czym dzień wystąpienia wysypki uważa się za dzień 0).
- Pacjenci z immunosupresją chorujący na odrę powinni pozostać w izolacji powietrznej przez cały okres choroby ze względu na przedłużone wydzielanie wirusa.
Podsumowanie zaleceń diagnostycznych
Na podstawie aktualnych wytycznych CDC i innych organów zdrowia publicznego, zalecane podejście diagnostyczne w przypadku podejrzenia odry obejmuje:454647
- Ocena kliniczna – rozpoznanie odry na podstawie charakterystycznych objawów, takich jak gorączka, kaszel, nieżyt nosa, zapalenie spojówek, plamki Koplika i typowa wysypka plamisto-grudkowa.
- Pobranie próbek:
- Wymaz z gardła lub nosogardła do badania RT-PCR
- Próbka surowicy do badania przeciwciał IgM
- Opcjonalnie próbka moczu do badania RT-PCR
- Natychmiastowe zgłoszenie podejrzanego przypadku do lokalnego departamentu zdrowia.
- Wdrożenie środków kontroli zakażenia – izolacja, ochrona personelu medycznego oraz innych pacjentów.
Połączenie badań serologicznych i molekularnych zapewnia najwyższą czułość i swoistość diagnostyczną, zwłaszcza we wczesnej fazie choroby i w przypadkach atypowych.48
Znaczenie diagnostyki odry w erze eliminacji
W krajach, gdzie odra została wyeliminowana (brak trwałego krążenia wirusa), dokładna identyfikacja przypadków odry ma krytyczne znaczenie dla kontroli ognisk choroby. Ponieważ odra jest jedną z najbardziej zakaźnych chorób, szybkie wdrożenie odpowiednich środków kontroli zakażenia oraz profilaktyki poekspozycyjnej jest kluczowe w zapobieganiu jej rozprzestrzeniania się na populacje podatne, w tym niemowlęta zbyt młode, aby zostać zaszczepione, oraz osoby z obniżoną odpornością.49
Dokładne i terminowe dane dotyczące nadzoru, uwzględniające wyniki badań laboratoryjnych, mogą również pomóc w monitorowaniu jakości rutynowych usług szczepień. Światowa Sieć Laboratoriów ds. Odry i Różyczki (GMRLN), sieć ponad 700 laboratoriów działających w 191 krajach, odgrywa kluczową rolę we wspieraniu badań laboratoryjnych na całym świecie.50
Diagnostyka odry pozostaje wyzwaniem w erze post-eliminacyjnej, ponieważ wielu pracowników służby zdrowia nigdy nie widziało przypadku odry. Biorąc pod uwagę, że liczba przypadków odry ostatnio wzrasta zarówno w USA, jak i na całym świecie, kluczowe znaczenie ma utrzymanie wysokiego poziomu czujności klinicznej oraz dostępu do dokładnych testów diagnostycznych.5152
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.