Odra
Etiologia i przyczyny
Odra jest wysoce zakaźną chorobą wirusową wywoływaną przez jednoniciowy, osłonkowy wirus RNA z rodzaju Morbillivirus (Paramyxoviridae). Naturalnym gospodarzem jest wyłącznie człowiek, a transmisja odbywa się głównie drogą powietrzno-kropelkową, z okresem zakaźności od 4 dni przed do 4 dni po wystąpieniu wysypki. Ryzyko zakażenia u osób niezaszczepionych i podatnych sięga 90% przy bliskim kontakcie. Czynniki ryzyka ciężkiego przebiegu obejmują niedożywienie (szczególnie niedobór witaminy A), immunosupresję, wiek <5 lat lub >30 lat oraz współistniejące choroby. Epidemiologia odry jest ściśle związana z poziomem wyszczepialności; pomimo dostępności skutecznej szczepionki, w 2023 roku odra spowodowała około 107 500 zgonów, głównie u dzieci poniżej 5 roku życia.
Etiologia odry
Odra (z łac. rubeola, ang. measles) jest wysoce zakaźną chorobą wirusową wywoływaną przez wirus odry (Measles virus), który należy do rodzaju Morbillivirus w rodzinie Paramyxoviridae.123 Jest to jednoniciowy, osłonkowy wirus RNA o negatywnej polarności.45 Chociaż genom wirusa odry został w całości zsekwencjonowany, co pozwoliło na identyfikację różnych linii dzikiego wirusa o odmiennym rozmieszczeniu geograficznym, odporność indukowana przez szczepionkę chroni przed wszystkimi szczepami wirusa, ponieważ odra jest uznawana za wirusa monotypowego pomimo różnic genetycznych.6
Rezerwuar i charakterystyka wirusa
Ludzie są jedynym naturalnym gospodarzem wirusa odry. Nie istnieje rezerwuar zwierzęcy ani stan nosicielstwa bezobjawowego.789 Wirus odry jest bardzo delikatny i szybko ulega inaktywacji pod wpływem ciepła, światła, kwaśnego pH oraz środków chemicznych i enzymów, takich jak eter i trypsyna.10
Wirus początkowo zakaża komórki układu odpornościowego zwane makrofagami i komórkami dendrytycznymi. Zakażone komórki namnażają się i przemieszczają do węzłów chłonnych, gdzie przenoszą wirusa na limfocyty B i T. Następnie zakażone komórki przemieszczają się po całym organizmie i uwalniają cząsteczki wirusa do krwi. Wirus może infekować śledzionę, węzły chłonne, wątrobę, grasicę, skórę i płuca.11 W skórze wirus odry powoduje zapalenie naczyń włosowatych, co prowadzi do charakterystycznej wysypki odropodobnej.12
Czynniki ryzyka zakażenia
Główne czynniki ryzyka zakażenia wirusem odry obejmują:131415
- Brak szczepienia przeciwko odrze
- Niedobór odporności spowodowany zakażeniem HIV/AIDS
- Immunosupresja po przeszczepie narządu lub komórek macierzystych
- Leczenie lekami alkilującymi lub kortykosteroidami
- Podróże do obszarów, gdzie odra występuje powszechnie lub kontakt z podróżnymi z takich obszarów
- Utrata biernie nabytych przeciwciał przed wiekiem rutynowych szczepień
Czynniki ryzyka ciężkiego przebiegu odry i powikłań
Czynniki ryzyka ciężkiego przebiegu odry i jej powikłań obejmują:16171819
- Niedożywienie, szczególnie niedobór witaminy A
- Osłabiony układ odpornościowy (immunosupresja)
- Ciąża
- Wiek poniżej 5 lat lub powyżej 30 lat
- Współistniejące poważne choroby
Transmisja wirusa odry
Odra jest jedną z najbardziej zakaźnych chorób zakaźnych na świecie.2021 Szacuje się, że do 90% podatnych osób mających bliski kontakt z pacjentem chorym na odrę zachoruje, jeśli nie są zaszczepione lub nie posiadają naturalnej odporności.2223
Drogi transmisji
Wirus odry rozprzestrzenia się głównie drogą powietrzno-kropelkową, gdy osoba zakażona kaszle, kicha lub mówi.2425 Kropelki zawierające wirusa mogą pozostawać w powietrzu i być zakaźne przez nawet dwie godziny po opuszczeniu pomieszczenia przez osobę chorą.2627
Zakażenie może nastąpić również poprzez:28
- Bezpośredni kontakt z wydzielinami z nosa, gardła lub jamy ustnej osoby zakażonej
- Dotknięcie zakażonej powierzchni, a następnie dotknięcie ust, nosa lub oczu
- Dzielenie się jedzeniem lub napojami z osobą zakażoną
- Przebywanie w tym samym pomieszczeniu, w którym niedawno przebywała osoba chora na odrę
Okres zakaźności
Osoba chora na odrę jest zakaźna od około 4 dni przed pojawieniem się wysypki do 4 dni po jej wystąpieniu.293031 Oznacza to, że osoba zakażona może przenosić wirusa, zanim jeszcze wie, że jest chora, co znacznie utrudnia kontrolę rozprzestrzeniania się choroby.
Epidemiologia odry
Epidemiologia odry jest zmienna globalnie i zależy głównie od poziomu wyszczepialności osiągniętego w danym regionie.32 Przed wprowadzeniem skutecznej szczepionki w 1963 roku, odra była powszechną chorobą dziecięcą, z szacowanymi 3-4 milionami przypadków rocznie tylko w Stanach Zjednoczonych.33
Współczesne ogniska epidemiczne
Pomimo dostępności bezpiecznej i skutecznej szczepionki, odra wciąż stanowi poważny problem zdrowotny na całym świecie. Według WHO, w 2023 roku z powodu odry zmarło około 107 500 osób, głównie dzieci poniżej piątego roku życia.34
Przypadki odry w krajach rozwiniętych występują głównie w wyniku:353637
- Importowania wirusa przez osoby, które zakaziły się podczas pobytu w innych krajach
- Późniejszej transmisji wirusa w społecznościach, gdzie grupy osób są nieszczepione
- Spadających wskaźników szczepień poniżej progu 95%, uznawanego za niezbędny do kontrolowania choroby
Ogniska epidemiczne odry są bardziej prawdopodobne w społecznościach z niskim poziomem wyszczepialności, często z powodu wahań dotyczących szczepień, dezinformacji lub ograniczonego dostępu do opieki zdrowotnej.3839 W ostatnich latach obserwuje się wzrost liczby ognisk odry, głównie związany z rosnącą liczbą rodziców odmawiających szczepienia dzieci.40
Konsekwencje zdrowotne zakażenia wirusem odry
Zakażenie wirusem odry może prowadzić do poważnych konsekwencji zdrowotnych, wykraczających poza objawy ostrej infekcji:414243
- Immunosupresja wtórna – wirus odry może osłabiać układ odpornościowy poprzez niszczenie komórek wytwarzających przeciwciała, co osłabia odporność i może powodować zgony z powodu innych chorób. Ten stan może utrzymywać się przez tygodnie, a nawet lata po przebyciu odry.
- Amnezja immunologiczna – po zakażeniu odrą, pacjenci mogą utracić od 11% do 73% przeciwciał, które posiadali przeciwko wcześniejszym infekcjom, co czyni ich bardziej podatnymi na inne choroby zakaźne w kolejnych latach.
- SSPE (podostre stwardniające zapalenie mózgu) – rzadkie, ale śmiertelne powikłanie odry, prowadzące do postępującego zniszczenia ośrodkowego układu nerwowego. Wirus może pozostawać utajony w układzie nerwowym i ujawnić się po latach.
Badania wykazały, że dzieci, które przebyły odrę, mają wyższy wskaźnik śmiertelności z powodu innych chorób zakaźnych w kolejnych latach.44
Zapobieganie odrze
Szczepienie jest najskuteczniejszym sposobem zapobiegania odrze.4546 Szczepionka przeciwko odrze jest dostępna od ponad 50 lat i jest uznawana za bezpieczną i wysoce skuteczną przez WHO oraz inne globalne organizacje zdrowotne.47
Skuteczność szczepionki
Szczepionka przeciwko odrze oferowana jest najczęściej w postaci szczepionki MMR (przeciwko odrze, śwince i różyczce) lub MMRV (MMR plus ospa wietrzna).48 Charakteryzuje się wysoką skutecznością:495051
- Dwie dawki szczepionki MMR zapewniają około 97% ochronę przed zachorowaniem na odrę przez całe życie
- Jedna dawka jest skuteczna w około 93%
- Wskaźniki serokonwersji po szczepieniu są bliskie 100%
Nawet jeśli zaszczepiona osoba zachoruje na odrę, choroba ma zwykle łagodniejszy przebieg, a prawdopodobieństwo przeniesienia jej na innych jest mniejsze.52 W rzadkich przypadkach, tzw. przełamujące zakażenia (breakthrough infections) mogą wystąpić u osób w pełni zaszczepionych, szczególnie podczas dużych ognisk epidemicznych.53
Zalecenia dotyczące szczepień
Aby osiągnąć odporność populacyjną i przerwać transmisję wirusa odry, konieczne jest utrzymanie wysokiego poziomu wyszczepialności w populacji:5455
- Zaleca się podanie dwóch dawek szczepionki przeciwko odrze
- Wskaźnik wyszczepialności w populacji powinien wynosić co najmniej 95%, aby zapewnić odporność zbiorową
- W 2023 roku, według WHO, około 74% dzieci na świecie otrzymało obie dawki szczepionki przeciwko odrze, a około 83% otrzymało jedną dawkę do pierwszych urodzin
Szczepionka przeciwko odrze jest również stosowana w sytuacjach awaryjnych, aby powstrzymać rozprzestrzenianie się ognisk.56 Dawka szczepionki przeciwko odrze może również pomóc chronić niezaszczepione osoby przed zachorowaniem po ekspozycji na odrę, jeśli zostanie podana w ciągu 3 dni od kontaktu.57
Podsumowanie etiologii odry
Odra jest wysoce zaraźliwą chorobą wirusową wywoływaną przez wirus odry należący do rodziny Paramyxoviridae. Choroba jest przenoszona głównie drogą kropelkową i może prowadzić do poważnych powikłań, a nawet śmierci, szczególnie u dzieci poniżej 5 roku życia, osób z obniżoną odpornością i niedożywionych.5859
Jedynym naturalnym gospodarzem wirusa są ludzie, co teoretycznie umożliwia całkowitą eliminację odry jako przyczyny chorób przy odpowiednio wysokim poziomie wyszczepialności populacji.60 Jednak w ostatnich latach obserwuje się odrodzenie odry w wielu regionach świata, głównie z powodu spadających wskaźników szczepień.61
Szczepionka przeciwko odrze pozostaje najbezpieczniejszym i najskuteczniejszym sposobem zapobiegania tej chorobie oraz jej poważnym powikłaniom, w tym osłabieniu układu odpornościowego, które może utrzymywać się długo po wyleczeniu ostrej infekcji.6263
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.