Neurofibromatoza typu 1
Diagnostyka i diagnoza
Neurofibromatoza typu 1 (NF1) jest dziedzicznym, multisystemowym zaburzeniem neurokutanowym diagnozowanym na podstawie kryteriów klinicznych, badań obrazowych oraz testów genetycznych. Zaktualizowane w 2021 roku kryteria diagnostyczne wymagają spełnienia co najmniej dwóch spośród objawów takich jak: ≥6 plam café-au-lait o średnicy >5 mm u dzieci lub >15 mm u dorosłych, ≥2 nerwiakowłókniaków, piegi w okolicach pach lub pachwin, glejak nerwu wzrokowego, ≥2 guzków Lischa, charakterystyczne zmiany kostne, krewny pierwszego stopnia z NF1 lub patogenna mutacja genu NF1. Diagnostyka opiera się na badaniu fizykalnym, okulistycznym (lampą szczelinową), neurologicznym oraz obrazowym, z MRI jako preferowaną metodą do oceny zmian mózgowych, nerwów wzrokowych i guzów wewnętrznych. Badania genetyczne, w tym sekwencjonowanie genu NF1 i analiza liczby kopii, są szczególnie pomocne u małych dzieci z niepełnym obrazem klinicznym oraz w różnicowaniu z zespołem Legiusa. Ujemny wynik molekularny nie wyklucza rozpoznania NF1, gdyż około 5% pacjentów ma negatywne testy DNA mimo klinicznego obrazu choroby.
Diagnostyka Neurofibromatozy typu 1
Neurofibromatoza typu 1 (NF1), znana również jako choroba von Recklinghausena, jest multisystemowym zaburzeniem neurokutanowym, będącym jednym z najczęstszych zaburzeń dziedzicznych układu nerwowego. Diagnostyka NF1 opiera się na ocenie klinicznej, badaniach obrazowych oraz coraz częściej na testach genetycznych. Rozpoznanie choroby ma kluczowe znaczenie dla właściwego monitorowania i leczenia pacjentów.123
Kryteria diagnostyczne NF1
Najczęściej wykorzystywanym narzędziem diagnostycznym są kryteria kliniczne. Zgodnie z zaktualizowanymi w 2021 roku międzynarodowymi kryteriami diagnostycznymi, diagnoza NF1 może zostać postawiona, gdy pacjent spełnia co najmniej dwa z następujących kryteriów:145
- Sześć lub więcej plam typu café-au-lait (o średnicy większej niż 5 mm u dzieci przed okresem dojrzewania lub większej niż 15 mm po okresie dojrzewania)16
- Dwa lub więcej nerwiakowłókniaków dowolnego typu lub jeden nerwiakowłókniak splotowaty12
- Piegi w okolicach pach lub pachwin13
- Glejak nerwu wzrokowego16
- Dwa lub więcej guzków Lischa (hamartoma tęczówki) lub dwie lub więcej nieprawidłowości naczyniówkowych17
- Charakterystyczne zmiany kostne (dysplazja kości klinowej, przodowygięcie kości piszczelowej lub pseudoartroza kości długiej)16
- Krewny pierwszego stopnia (rodzic, rodzeństwo lub dziecko) z rozpoznaną NF118
- Patogenna mutacja genu NF1 (dodana w nowych kryteriach z 2021 roku)79
W przypadku obecności rodzica z rozpoznaniem NF1, do postawienia diagnozy wystarczy spełnienie jednego z powyższych kryteriów.63
Diagnostyka kliniczna
Diagnoza NF1 jest najczęściej stawiana na podstawie badania fizykalnego przeprowadzonego przez doświadczonego lekarza. Około 97% pacjentów z NF1 spełnia kliniczne kryteria diagnostyczne do 8 roku życia.110 Badanie fizykalne powinno obejmować:
- Dokładną ocenę skóry w poszukiwaniu plam café-au-lait oraz nerwiakowłókniaków1
- Badanie dermatoskopowe w celu identyfikacji piegów w pachach i pachwinach11
- Ocenę wzroku i badanie okulistyczne przy użyciu lampy szczelinowej w celu wykrycia guzków Lischa1213
- Badanie neurologiczne w poszukiwaniu objawów ogniskowych wskazujących na obecność guzów OUN14
- Ocenę układu kostnego w poszukiwaniu charakterystycznych zmian6
Warto zaznaczyć, że wiele objawów NF1 jest zależnych od wieku i mogą one nie być obecne u bardzo małych dzieci. Diagnostyka może więc wymagać okresowych badań kontrolnych, aby zaobserwować rozwój objawów, zwłaszcza u dzieci, które nie spełniają jeszcze kryteriów diagnostycznych.1516
Diagnostyka obrazowa w NF1
Badania obrazowe odgrywają istotną rolę w diagnostyce i monitorowaniu pacjentów z NF1, szczególnie w ocenie powikłań choroby.1718
Rezonans magnetyczny (MRI)
MRI jest preferowanym badaniem obrazowym w diagnostyce NF1, szczególnie przydatnym w ocenie:17
- Mózgowia – często wykrywa niezidentyfikowane obiekty hiperintensywne (UBO, dawniej nazywane „unidentified bright objects”) w miąższu mózgu, które są charakterystyczne dla NF11719
- Nerwów wzrokowych i skrzyżowania wzrokowego w poszukiwaniu glejaków17
- Wewnętrznych zmian takich jak masy śródpiersia, guzy rdzenia kręgowego, głębokie nerwiakowłókniaki splotowate oraz zmiany w jamie brzusznej i miednicy12
MRI jest zalecane w przypadku pacjentów z bólami głowy o zmieniającym się charakterze lub zwiększającej się częstotliwości lub intensywności. Jest również wartościowym narzędziem w ocenie zmian wewnętrznych, takich jak guzy śródpiersia, guzy rdzenia kręgowego i nerwiakowłókniaki splotowate.1712
Niektórzy eksperci sugerują wykonanie jednorazowego badania MRI całego ciała w momencie przejścia do dorosłości, co może pomóc w określeniu podejścia do długoterminowej obserwacji pacjenta.1920
Tomografia komputerowa (CT)
CT i MRI są badaniami pierwszego wyboru, gdy podejrzewa się guza chromochłonnego (pheochromocytoma) na podstawie nieprawidłowych wyników badań przesiewowych surowicy lub moczu. Tomografia komputerowa może być również przydatna w ocenie zmian kostnych.1221
Inne badania obrazowe
W szczególnych przypadkach mogą być stosowane dodatkowe metody diagnostyki obrazowej:
- Pozytonowa tomografia emisyjna (PET) – przydatna w wykrywaniu złośliwej transformacji guzów u pacjentów z NF119
- Mielografia – rzadko stosowana, czasami potrzebna do wyjaśnienia zasięgu guza rdzenia kręgowego12
- Optyczna koherentna tomografia (OCT) – wykorzystuje odbite światło podczerwone do tworzenia przekrojowych obrazów struktury tkanki siatkówki, może pomóc w diagnostyce i ocenie patologii związanej z glejakami nerwu wzrokowego22
Eksperci podkreślają, że rutynowe badania obrazowe nie powinny być wykonywane u wszystkich pacjentów z NF1 – bardziej zasadne jest przeprowadzanie badań kontrolnych MRI w przypadkach nowych lub postępujących objawów klinicznych.1920
Diagnostyka genetyczna NF1
Diagnostyka genetyczna odgrywa coraz większą rolę w rozpoznawaniu NF1, szczególnie w przypadkach, gdy obraz kliniczny jest niejednoznaczny lub gdy choroba występuje u małych dzieci z pojedynczym objawem klinicznym.107
Badania molekularne
Testy genetyczne NF1 obejmują:2324
- Sekwencjonowanie genu NF1 – oferuje najwyższy wskaźnik wykrywalności i może osiągać 95% u osób z klinicznym rozpoznaniem NF110
- Analiza liczby kopii w celu wykrycia delecji lub duplikacji w genie NF125
- Chromosomowa analiza mikromacierzy (CMA) – może być wykonana zamiast analizy sekwencyjnej w celu wykrycia delecji całego genu NF1, jeśli klinicznie podejrzewa się fenotyp mikrodelecji NF12
- Sekwencjonowanie nowej generacji (NGS) – może wykrywać pojedyncze nukleotydy i warianty liczby kopii w genie NF124
Warto zaznaczyć, że ujemny wynik badania molekularnego NF1 nie wyklucza diagnozy NF1. Około 5% dorosłych z klinicznym rozpoznaniem NF1 wciąż ma ujemne wyniki testów DNA.226
Wskazania do badań genetycznych
Diagnostyka genetyczna może być szczególnie przydatna w następujących sytuacjach:1126
- U młodszych pacjentów z pojedynczym objawem klinicznym (np. liczne plamy café-au-lait) przy braku pozytywnego wywiadu rodzinnego10
- W przypadkach nakładania się objawów z zespołem Legiusa105
- Dla potwierdzenia diagnozy u pacjentów, którzy nie spełniają kryteriów klinicznych23
- W planowaniu reprodukcyjnym i poradnictwie genetycznym25
- Dla wczesnej diagnostyki u dzieci z izolowanymi licznymi plamami café-au-lait bez wywiadu rodzinnego choroby27
Test genetyczny może zdiagnozować małe dziecko, które nie ma jeszcze wszystkich klinicznych objawów NF1. Pozytywny wynik testu potwierdza NF1, jednak nie może przewidzieć, jak łagodne lub ciężkie mogą być problemy związane z NF1.26
Interpretacja wyników badań genetycznych
Możliwe wyniki testów genetycznych obejmują:2628
- Wynik pozytywny – potwierdza NF1, gdy wykryto patogenną mutację w genie NF1
- Wynik negatywny – nie wykryto mutacji w genie NF1, ale nie wyklucza to diagnozy NF1
- Wariant o niepewnym znaczeniu – czasami trudno jest zinterpretować, czy wykryta zmiana jest nieszkodliwa, czy spowoduje objawy NF1
Wyniki testów genetycznych powinny być interpretowane w kontekście wyników klinicznych, wywiadu rodzinnego i innych danych laboratoryjnych. Błędna interpretacja wyników może wystąpić, jeśli dostarczone informacje są niedokładne lub niepełne.24
Diagnostyka prenatalna i przedimplantacyjna
Diagnostyka prenatalna NF1 jest możliwa, jeśli znany jest wariant patogenny u rodzica z NF1 lub jeśli istnieje wielu członków rodziny z chorobą. Pozwala to na ustalenie obecności mutacji rodzicielskiej w DNA płodu.1729
Metody diagnostyki prenatalnej
Dostępne są następujące metody:
- Biopsja kosmówki (CVS) – wykonywana pomiędzy 10-13 tygodniem ciąży17
- Amniocenteza – pobieranie płynu owodniowego, zwykle w 15-18 tygodniu ciąży17
- Analiza sprzężeń – w rodzinie z wieloma dotkniętymi członkami, może śledzić gen NF1 przez pokolenia, aby określić, który region chromosomu 17 otrzymał płód (choć dzięki postępom w diagnostyce molekularnej, badania rodzinne są rzadko konieczne)10
Dodatkowo dla par wykorzystujących zapłodnienie in vitro, dostępna jest także diagnostyka genetyczna przedimplantacyjna, która pozwala na selekcję niezaburzonych embrionów do transferu.17
Istotne jest, aby podkreślić, że choć obecność NF1 może być zidentyfikowana poprzez badania prenatalne, niemożliwe jest określenie stopnia nasilenia, z jakim choroba będzie się objawiać.829
Monitorowanie i obserwacja pacjentów
Po postawieniu diagnozy NF1, pacjenci wymagają regularnego monitorowania w celu wczesnego wykrycia powikłań.3021
Badania kontrolne
Pacjenci z NF1 powinni mieć co najmniej jedną regularną kontrolę medyczną każdego roku, obejmującą:30
- Coroczne badanie okulistyczne (szczególnie ważne dla dzieci z NF1 ze względu na ryzyko rozwoju glejaków nerwu wzrokowego)3031
- Ocenę układu nerwowego30
- Badanie skóry w poszukiwaniu nowych zmian30
- Ocenę układu sercowo-naczyniowego30
- Badanie kręgosłupa30
Dzieci z NF1 powinny być kontrolowane pod kątem wzrostu, wagi, obwodu głowy, objawów prawidłowego rozwoju seksualnego, oznak trudności w uczeniu się i/lub problemów behawioralnych.32
Zespół interdyscyplinarny
Ze względu na wielonarządowy charakter choroby, opieka nad pacjentami z NF1 wymaga podejścia multidyscyplinarnego, angażującego:2233
- Neurologów
- Genetyków klinicznych
- Dermatologów
- Okulistów
- Onkologów
- Neurochirurgów
- Endokrynologów
- Patologów
Regularne wizyty kontrolne u specjalistów znających NF1 są szczególnie ważne w przypadku złożonych przypadków, aby wcześnie identyfikować zmiany, zwłaszcza złośliwe guzy osłonek nerwów obwodowych.21
Wyzwania diagnostyczne w NF1
Diagnostyka NF1 może być wyzwaniem z kilku powodów:534
Opóźnienie diagnostyczne
Objawy NF1 często rozwijają się stopniowo, co może prowadzić do opóźnienia w diagnozie. Opóźnienie diagnostyczne szacuje się na 2-3 lata, a tylko 20-46% dzieci bez wywiadu rodzinnego NF1 jest diagnozowanych przed 2 rokiem życia.1135
Obecne kryteria kliniczne mają niską czułość u dzieci, ponieważ objawy diagnostyczne pojawiają się stopniowo z czasem. Aby zwiększyć wskaźnik diagnostyczny w grupie wiekowej ≤7 lat i w podgrupie z tylko plamami café-au-lait i piegami w fałdach skórnych (z lub bez wywiadu rodzinnego) bez innych kryteriów klinicznych, można rozważyć diagnozę molekularną w celu potwierdzenia diagnozy NF1 lub LGSS.7
Mozaikowatość w NF1
Mozaikowa NF1 u pacjenta jest potwierdzona, gdy osoba z cechami NF1 nosi heterozygotyczną patogenną mutację NF1 w niezajętej tkance, takiej jak krew, ale w znacznie mniej niż 100% komórek (frakcja wariantu allelicznego [VAF] ≤50%).36
Jeśli badanie genetyczne DNA z krwi obwodowej nie identyfikuje patogennego wariantu, badanie innych próbek guza i tkanki może być wskazane w celu oceny mozaikowatości.37
Różnicowanie z innymi chorobami
Identyfikacja zespołu Legiusa, który ma podobieństwo fenotypowe z NF1 u młodych pacjentów z objawami skórnymi, podkreśla ważne ograniczenie klinicznych kryteriów diagnostycznych NIH dla NF1.538
Eksperci opracowali kryteria diagnostyczne dla NF1 i LGSS, które zostały stworzone w celu rozróżnienia tych dwóch stanów. W dziedzinie diagnostyki NF1 trwają ciągłe postępy i udoskonalenia, aby umożliwić wcześniejsze i dokładniejsze rozpoznanie.539
Podsumowanie diagnostyki NF1
Rozpoznanie neurofibromatozy typu 1 opiera się na dokładnej ocenie klinicznej, badaniach obrazowych i coraz częściej badaniach genetycznych. Kryteria diagnostyczne ewoluowały na przestrzeni lat, odzwierciedlając postęp w zrozumieniu choroby i dostępnych technikach diagnostycznych.3640
Wczesna diagnoza jest kluczowa dla odpowiedniego monitorowania i leczenia pacjentów, ponieważ umożliwia wczesne wykrycie i interwencję w przypadku powikłań. Ze względu na różnorodność objawów i ich zależność od wieku, diagnostyka NF1 wymaga podejścia multidyscyplinarnego i doświadczenia klinicznego.4130
Rosnąca rola badań genetycznych w diagnostyce NF1, zwłaszcza w niejednoznacznych przypadkach klinicznych lub u bardzo młodych pacjentów, podkreśla znaczenie integracji metod molekularnych z tradycyjną oceną kliniczną w celu zapewnienia dokładnej i wczesnej diagnozy.4243
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.