Neurofibromatoza typu 1
Charakterystyka, pielęgnacja i opieka
Neurofibromatoza typu 1 (NF1) to autosomalne dominujące schorzenie genetyczne, charakteryzujące się heterogenicznością kliniczną i predyspozycją do rozwoju nerwiakowłókniaków oraz innych powikłań, które skracają średnią długość życia o 8-15 lat. Diagnostyka i leczenie NF1 wymagają multidyscyplinarnego podejścia, z udziałem neurologów, chirurgów plastycznych, onkologów, okulistów, ortopedów, endokrynologów oraz specjalistów zdrowia psychicznego. Zaleca się coroczne monitorowanie pacjentów, obejmujące ocenę skóry, kontrolę ciśnienia tętniczego, ocenę wzrostu i rozwoju, badania okulistyczne (co roku u dzieci, co 2 lata u dorosłych) oraz ocenę funkcji poznawczych i psychospołecznych. Szczególną uwagę należy zwrócić na nerwiakowłókniaki splotowate, które mogą być miejscowo inwazyjne i wymagać interwencji chirurgicznej lub farmakologicznej, zwłaszcza gdy powodują ucisk na struktury życiowe lub szybki wzrost.
- Opieka pacjentów z Neurofibromatozą typu 1
- Specyficzne aspekty opieki pielęgniarskiej w NF1
- Leczenie i postępowanie w NF1
- Leczenie farmakologiczne
- Leczenie chirurgiczne
- Opieka wspierająca (supportive care)
- Wsparcie psychospołeczne
- Przejście z opieki pediatrycznej do opieki dla dorosłych
- Specjalne kwestie opieki w NF1
- Przyszłość opieki nad pacjentami z NF1
- Podsumowanie zasad opieki nad pacjentami z NF1
Opieka pacjentów z Neurofibromatozą typu 1
Neurofibromatoza typu 1 (NF1) jest złożonym schorzeniem genetycznym wymagającym kompleksowej opieki medycznej przez całe życie pacjenta. Jest to jedno z najczęstszych zaburzeń genetycznych, występujące u około 1 na 3000-3500 osób na świecie. NF1 wiąże się z 8-15 letnim skróceniem średniej długości życia zarówno u mężczyzn, jak i kobiet, głównie z powodu nowotworów złośliwych i przyczyn sercowo-naczyniowych12. Ze względu na zmienność objawów klinicznych i heterogeniczność choroby, pacjenci mogą zgłaszać się do różnych specjalistów medycznych i chirurgicznych, co może utrudniać właściwe rozpoznanie i powiązanie objawów klinicznych z NF13.
Multidyscyplinarny zespół opieki
Skuteczna opieka nad pacjentami z NF1 wymaga podejścia multidyscyplinarnego, obejmującego dedykowany zespół specjalistów na wszystkich etapach życia pacjenta3. Centralną rolę w tym podejściu odgrywa specjalista NF1, który kieruje multidyscyplinarnym zespołem (MDT) składającym się z profesjonalistów ochrony zdrowia z wielu obszarów specjalizacji4. Zespół ten może obejmować:
- Neurologów – do problemów związanych z nerwami, mózgiem i rdzeniem kręgowym
- Chirurgów plastycznych – do leczenia problemów związanych z wyglądem
- Onkologów – do leczenia lub usuwania guzów
- Okulistów – do problemów z oczami
- Ortopedów – do problemów z kośćmi
- Endokrynologów – do problemów hormonalnych
- Psychiatrów i specjalistów zdrowia behawioralnego – do pomocy w problemach behawioralnych i uwagi56
Wyznaczona klinika NF stanowi dla pacjenta bazę domową i portal dostępu do multidyscyplinarnej opieki, co sprawia, że koordynacja jest znacznie bardziej płynna zarówno dla pacjenta, jak i świadczeniodawcy7.
Regularne badania kontrolne
Pacjenci z Neurofibromatozą typu 1 powinni być monitorowani pod kątem powikłań. Zaleca się, aby pacjent lub dziecko z NF1 miało kontrolę co najmniej raz w roku, aby monitorować objawy. Dzięki temu wszelkie zmiany mogą być wykryte wcześnie i skuteczniej leczone89. Coroczne badania powinny obejmować:
- Ocenę skóry w poszukiwaniu nowych nerwiakowłókniaków lub zmian w istniejących
- Kontrolę ciśnienia krwi
- Ocenę wzrostu i rozwoju dziecka, w tym pomiar wzrostu, wagi i obwodu głowy do porównania z wykresami wzrostu dla dzieci z NF1
- Poszukiwanie oznak wczesnego dojrzewania
- Poszukiwanie zmian szkieletowych
- Sprawdzenie rozwoju nauki dziecka i postępów w szkole
- Kompletne badanie oczu1011
Dzieci z NF1 powinny mieć badane oczy co roku (dorośli co 2 lata). Ciśnienie krwi powinno być sprawdzane co roku12. W przypadku dzieci w wieku szkolnym, zalecana jest również regularna ocena rozwoju i postępów w szkole10.
Specyficzne aspekty opieki pielęgniarskiej w NF1
Pielęgniarki odgrywają kluczową rolę w opiece nad pacjentami z NF1. W klinikach specjalistycznych zajmujących się dziećmi z NF1, głównym celem opieki pielęgniarskiej jest zapobieganie powikłaniom13. Standardowa edukacja pielęgniarska może pomóc wyposażyć pielęgniarki w odpowiednie umiejętności potrzebne do opieki nad określonymi populacjami pacjentów. Pediatryczni pacjenci z NF1 mają unikalne potrzeby zdrowotne i często szukają opieki w instytucjach, w których nie zapewniono szkolenia w zakresie NF114.
Pielęgniarki onkologiczne powinny być świadome implikacji zaburzeń NF1 dla innych terapii przeciwnowotworowych, takich jak zwiększone ryzyko rozwoju złośliwych nowotworów osłonek nerwów obwodowych w polu leczenia promieniowaniem15. Skórne manifestacje NF1 często nasilają się z czasem, a skumulowany ciężar kosmetyczny może przyczyniać się do stresu i depresji u dotkniętych osób. Pielęgniarki onkologiczne mogą oceniać poziom stresu psychospołecznego i kierować pacjentów na poradnictwo, jeśli jest to wskazane15.
Rola pielęgniarki w edukacji pacjenta i rodziny
Pielęgniarki odgrywają kluczową rolę w edukacji pacjentów i ich rodzin na temat NF1. Ważne jest, aby pacjenci zostali poinformowani o niepokojących objawach, takich jak postępujący silny ból (MPNST), zmiany w objętości guza (MPNST), nowe, niewyjaśnione objawy neurologiczne (MPNST, guzy mózgu) oraz obfite pocenie się/kołatanie serca (guz chromochłonny)1216.
Należy doradzić dorosłym z NF1, aby w trybie pilnym zgłosili się na badanie, jeśli jakiekolwiek guzy szybko się powiększają, stają się bolesne lub twardsze w strukturze, lub jeśli wystąpią jakiekolwiek objawy neurologiczne lub niewyjaśniony ból17. Pacjentów i ich rodziny można kierować do krajowych i regionalnych grup wsparcia specyficznych dla NF w celu ciągłych aktualizacji na temat postępów w leczeniu i wsparcia emocjonalnego18.
Monitorowanie guzów i zmian skórnych
Badanie skóry przeprowadzane podczas każdej wizyty powinno obejmować poszukiwanie nowych nerwiakowłókniaków lub progresji istniejących zmian19. Nerwiakowłókniaki splotowate mogą być miejscowo inwazyjne, dlatego ocena kliniczna powinna być ukierunkowana na określenie zakresu zajęcia i wykrycie objawów erozji kostnej lub uwięźnięcia nerwu19.
Szczególną uwagę należy zwrócić na nerwiakowłókniaki, które:
- Uciskają na struktury życiowe
- Utrudniają widzenie
- Szybko rosną11
W przypadku wielu pacjentów nerwiakowłókniaki na skórze głowy, wzdłuż linii włosów lub wokół talii, gdzie ociera się odzież, mogą powodować duże podrażnienie i dyskomfort. Dlatego ich usunięcie nie powinno być uważane za zabieg kosmetyczny, ale za niezbędny zabieg medyczny20.
Leczenie i postępowanie w NF1
Obecnie nie ma lekarstwa na Neurofibromatozę typu 1, ale istnieją leczenia, które mogą pomóc w zarządzaniu objawami i wszelkimi powikłaniami89. Leczenie będzie zależeć od objawów i może obejmować:
- Leki zatrzymujące wzrost guzów
- Operację usunięcia guzów, które są narażone na powodowanie problemów
- Wykorzystanie wiązki promieniowania do leczenia małych guzów lub fragmentów większego guza, które pozostały po operacji (radioterapia)8
Leczenie farmakologiczne
Selumetinib (Koselugo) jest lekiem zatwierdzonym przez amerykańską Agencję Żywności i Leków (FDA) do leczenia nerwiakowłókniaka splotowatego u dzieci w wieku od 2 lat z objawowymi nerwiakowłókniakami splotowatymi, których nie można usunąć chirurgicznie21. Leki celowane znane jako inhibitory MEK mogą działać na specyficzne typy NF1. Jest to nowy sposób leczenia wielu z tych guzów z mniejszymi skutkami ubocznymi niż chemioterapia22.
Leczenie chirurgiczne
Chirurgia może być stosowana do usuwania guzów, które powodują ból lub utratę funkcji11. Jednak niektóre większe nerwiakowłókniaki splotowate mogą nie nadawać się do zabiegu chirurgicznego, jeśli ich resekcja wymagałaby usunięcia tkanki nerwowej i skutkowałaby utratą funkcji nerwu. W takich przypadkach można zastosować radioterapię, chemioterapię lub oba te zabiegi23.
Interwencja ortopedyczna jest wskazana w przypadku szybko postępującej skoliozy i niektórych ciężkich wad kostnych11. Zaleca się śledzenie pacjentów z NF1, gdy po raz pierwszy wykryje się skoliozę, aby można było zastosować metody niechirurgiczne w celu uniknięcia konieczności przyszłego zabiegu fuzji kręgosłupa24.
Opieka wspierająca (supportive care)
Opieka wspierająca może obejmować terapię mowy, fizykalną lub zajęciową25. Regularne ćwiczenia są ważne dla ogólnego zdrowia i mogą również pomóc w zarządzaniu określonymi objawami NF126. Dostosowane plany ćwiczeń są projektowane tak, aby spełniały unikalne potrzeby i możliwości osób z neurofibromatozą27.
Wsparcie psychospołeczne
Badania wykazały zwiększoną częstość występowania depresji i innych zaburzeń psychicznych, przy czym co najmniej jedna trzecia dorosłych pacjentów z NF1 jest dotknięta tymi problemami28. Wielu pacjentów radzi sobie również z wpływem choroby na ich zdrowie psychiczne, rozmawiając ze specjalistą zdrowia psychicznego lub dołączając do grupy wsparcia29.
Ważne jest, aby zespół opieki zdrowotnej wiedział, czy pacjent ma obawy dotyczące zdrowia psychicznego lub jeśli rozwija objawy choroby psychicznej, takie jak:
- Zmiany nastroju lub poziomu energii
- Częste uczucia stresu, smutku, irytacji, złości lub beznadziejności
- Utrata zainteresowania czynnościami, które zwykle sprawiają przyjemność26
Przejście z opieki pediatrycznej do opieki dla dorosłych
Przejście nastolatków do opieki dla dorosłych jest uznawane za wyzwanie30. Aby ułatwić przejście z opieki pediatrycznej do opieki dla dorosłych, zaleca się wprowadzenie standardowego procesu, takiego jak stosowanie określonego limitu wiekowego, który jest omawiany z wyprzedzeniem (najczęściej 18 lat) oraz przekazanie między pediatrycznym opiekunem a głównym opiekunem dorosłych, który będzie przejmował opiekę zdrowotną nad daną osobą31.
Jeśli się opiekujesz pacjentem, porozmawiaj z nim o znaczeniu utrzymania opieki nad NF1-PN w miarę wchodzenia w dorosłość. Wcześniejsze wykrycie zmian w nerwiakowłókniakach splotowatych może prowadzić do wcześniejszego leczenia32. Omów przejście opieki wcześnie, aby pomóc pacjentom przygotować się32.
Wyzwania związane z przejściem do opieki dorosłych
Badania sugerują potrzebę dodatkowej opieki dla pacjentów z NF1 i deficytami poznawczymi, w tym zaburzeniami psychicznymi, podczas ich przejścia do opieki dorosłych30. Wydaje się uzasadnione, aby wnioskować, że te wyzwania mogą wpływać nie tylko na szkołę i życie społeczne, ale także utrudniać przejście do opieki dorosłych30.
Dlatego screening w celu identyfikacji osób potrzebujących dodatkowej opieki podczas przejścia powinien być częścią procesu przejścia30. Badanie to podkreśla również potrzebę lepszego informowania młodego pacjenta z NF1 o wyzwaniach psychicznych oraz lepszej edukacji na temat prognozy choroby NF1 i samozarządzania, aby zminimalizować ryzyko nieciągłości opieki, a ostatecznie pogorszenia stanu zdrowia młodych dorosłych z NF130.
Specjalne kwestie opieki w NF1
NF1 a ciąża
Jeśli pacjentka z NF1 jest w ciąży, może mieć problemy, takie jak zwężone tętnice i wysokie ciśnienie krwi. Może również mieć więcej guzów, lub jej guzy mogą się powiększyć i swędzieć1233. Zaleca się skierowanie do położnika wysokiego ryzyka w przypadku kobiet w ciąży z NF116.
Opieka genetyczna
Neurofibromatoza typu 1 jest zaburzeniem autosomalnym dominującym, które jest spowodowane heterozygotyczną wariantem utraty funkcji w genie supresorowym guza NF112. Jeśli ciąża nie jest pożądana, należy stosować antykoncepcję16.
Lekarz dziecka powinien zaoferować skierowanie nastolatka na poradnictwo genetyczne34. Jeśli nastolatka jest dziewczynką, należy poinformować ją o tym, jak ciąża wpłynie na NF1: objawy NF1 mogą się pogorszyć lub nasilić podczas ciąży34.
Wsparcie dla rodziców i opiekunów
Opieka nad dzieckiem z chorobą taką jak neurofibromatoza typu 1 (NF1) może być wyzwaniem. Ale wiele dzieci z NF1 dorasta, aby żyć zdrowym życiem z niewielką liczbą powikłań lub bez nich3536.
Oto kilka wskazówek dla rodziców i opiekunów:
- Znajdź specjalistę opieki zdrowotnej, któremu możesz zaufać i który może koordynować opiekę nad Twoim dzieckiem z innymi specjalistami
- Dołącz do grupy wsparcia dla rodziców, którzy opiekują się dziećmi z NF1, ADHD, specjalnymi potrzebami lub przewlekłymi chorobami
- Przyjmij pomoc w codziennych potrzebach, takich jak gotowanie, sprzątanie lub opieka nad innymi dziećmi, lub po prostu, aby zrobić potrzebną przerwę
- Szukaj wsparcia akademickiego dla dzieci z trudnościami w nauce36
Rodzice powinni rozmawiać z lekarzem swojego dziecka, jeśli mają jakiekolwiek obawy dotyczące nowych lub niepokojących objawów37.
Przyszłość opieki nad pacjentami z NF1
Wraz z pogłębieniem naszego zrozumienia tego zaburzenia poprzez badania laboratoryjne i kliniczne, możliwe staje się szybkie wdrażanie nowych, skutecznych terapii3. Jest to bardzo ekscytujący czas, aby być zaangażowanym w opiekę nad osobami z neurofibromatozą typu 1, i jesteśmy naprawdę na skraju zupełnie innego świata dla tych pacjentów38.
Obecnie działamy w oparciu o model reaktywny, co oznacza, że nie interweniujemy medycznie ani chirurgicznie, chyba że problem zaczyna się pojawiać. Ale wierzy się, że pewnego dnia przejdziemy do bardziej proaktywnego modelu, w którym można interweniować we wcześniejszym punkcie czasowym, aby zapobiec powikłaniom, a nawet zapobiec powstawaniu guzów lub odwrócić przebieg choroby39.
Badania kliniczne i nowe terapie
Instytucje opieki zdrowotnej zapewniają dostęp do badań klinicznych (badań obiecujących nowych terapii) i są częścią Konsorcjum Badań Klinicznych Neurofibromatozy, współpracy między ośrodkami klinicznymi, które mają wspólny cel poprawy leczenia poprzez badania kliniczne40.
Eksperci są zaangażowani w opracowywanie bezpieczniejszych, bardziej skutecznych terapii, które pomogą odwrócić przebieg neurofibromatozy, w tym NF1 i NF241. Poprzez badania kliniczne pacjenci mają dostęp do nowych leczenia, które są dostępne tylko w wybranych programach na całym świecie41.
Personalizowana opieka
Choroba może być dość zmienna w swojej prezentacji, nawet w tej samej rodzinie. W związku z tym powstaje szereg pytań: Skąd wiemy, którzy pacjenci potrzebują częstszego badania przesiewowego? Jakie jest najlepsze narzędzie do badania przesiewowego i kiedy jest czas na interwencję? Jeśli wiemy, że konkretna mutacja może przewidzieć bardziej agresywną chorobę, wówczas dostosowujemy badania przesiewowe i nadzór inaczej dla tych pacjentów39.
W przypadku Neurofibromatozy typu 1, złożonej choroby z różnicami w prezentacji i przebiegu choroby, leczenie wymaga multidyscyplinarnego podejścia, z naciskiem na nadzór wraz z ciągłą dyskusją na temat interwencji terapeutycznych31.
Podsumowanie zasad opieki nad pacjentami z NF1
Neurofibromatoza typu 1 jest złożonym, heterogenicznym zespołem predyspozycji do guzów, który wymaga multidyscyplinarnego zarządzania, ścisłej obserwacji, rozważenia obrazowania nadzoru i aktualnej wiedzy o ciągle zmieniającym się krajobrazie opcji leczenia, zarówno dostępnych, jak i w fazie rozwoju dla osób z NF131.
Chociaż wiele problemów u dorosłych z NF1 może być zarządzanych przez internistę lub lekarza rodzinnego, zdecydowanie zachęca się do oceny i koordynacji opieki przez specjalistyczną klinikę NF112.
Jednym z głównych zaleceń dla klinicystów opiekujących się dorosłymi i dziećmi z NF1 jest, gdy to możliwe, skierowanie do ośrodków, w których leczą dużą liczbę tych pacjentów i mają duże doświadczenie z dostępnymi leczeniami, a także z różnymi objawami i zarządzaniem neurofibromatozą38.
Skoordynowana opieka medyczna oferowana pacjentom cierpiącym na neurofibromatozę typu 1 i pokrewne RASopatie łączy złożoną, wielospecjalistyczną konsultację ze stałym nadzorem i opieką zorientowaną na pacjenta. Praktyka medyczna udowodniła, że nie tylko zorientowana na pacjenta, złożona, ale także skoordynowana opieka świadczona w ośrodkach kompetencji jest niezbędna dla pacjentów i rodzin oraz zapewnia im poczucie bezpieczeństwa medycznego w połączeniu z racjonalizacją kosztów zdrowia publicznego42.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.