Keratoza pilaris
Patofizjologia i mechanizm
Keratoza pilaris (KP) to przewlekła dermatoza charakteryzująca się hiperkeratynizacją ujść mieszków włosowych, prowadzącą do powstawania twardych czopów keratynowych i grudek z rumieniem okołomieszkowym. Patogeneza KP jest wieloczynnikowa i obejmuje mutacje w genie filagryny (FLG), co zaburza funkcję bariery naskórkowej, oraz nieprawidłowości w szlaku sygnałowym Ras, związane z zespołami genetycznymi jak zespół Noonana. Dodatkowo, aplazja gruczołów łojowych i kolisty kształt łodygi włosa mogą uszkadzać nabłonek mieszka włosowego, wywołując stan zapalny i wtórną keratynizację. Zaburzenia te prowadzą do blokady ujścia mieszka, zatrzymania włosa i rozwoju przewlekłego stanu zapalnego, który w podtypie keratosis pilaris atrophicans może skutkować bliznowaceniem i łysieniem. Warto podkreślić, że KP często współwystępuje z atopowym zapaleniem skóry oraz jest częstsza u pacjentów z hiperandrogenizmem i insulinoopornością.
Patogeneza Keratozy Pilaris
Keratoza pilaris (KP), znana również w języku polskim jako „rogowacenie przymieszkowe”, jest częstą, przewlekłą dermatozą dotyczącą przede wszystkim populacji młodzieży i młodych dorosłych. Mechanizmy prowadzące do powstania tej choroby nie zostały w pełni poznane, a w literaturze medycznej istnieje kilka teorii wyjaśniających jej patogenezę.12
Nieprawidłowa keratynizacja mieszków włosowych
Najbardziej akceptowana teoria patogenezy keratozy pilaris zakłada, że dochodzi do nieprawidłowej keratynizacji nabłonka mieszków włosowych, co prowadzi do powstania czopów keratynowych w infundibulum mieszka włosowego.12 Nadmierna akumulacja keratyny w ujściu mieszka włosowego prowadzi do powstania charakterystycznych grudek, często z towarzyszącym rumieniem okołomieszkowym.2 Keratyna, będąca twardym białkiem chroniącym skórę przed szkodliwymi czynnikami zewnętrznymi i infekcjami, blokuje ujścia mieszków włosowych, zamiast ulegać prawidłowemu złuszczaniu.12
W wyniku tego procesu dochodzi do powstawania rogowych czopów, które są charakterystycznym elementem obrazu klinicznego keratozy pilaris. Czopy te prowadzą do powstania rumienia i złuszczania wokół ujścia mieszka, a także do tworzenia się zmian zapalnych w postaci grudek, będących cechą charakterystyczną choroby.23
Rola czynników genetycznych
Keratoza pilaris wykazuje silny związek z podłożem genetycznym. Choroba dziedziczy się w sposób autosomalny dominujący z różną penetracją.12 Około 50-70% pacjentów z keratozą pilaris ma genetyczną predyspozycję do rozwoju tej choroby.23
Badania genetyczne wykazały związek keratozy pilaris z mutacjami w genie filagryny (FLG), który koduje białko strukturalne odgrywające kluczową rolę w funkcjonowaniu bariery naskórkowej.12 Mutacje prowadzące do utraty funkcji filagryny są uznanym czynnikiem ryzyka rozwoju nie tylko keratozy pilaris, ale także innych schorzeń, takich jak atopowe zapalenie skóry czy rybia łuska pospolita.23
Poza mutacjami w genie filagryny, wykazano także związek keratozy pilaris z nieprawidłowościami w kaskadzie sygnałowej Ras.12 Sugeruje się, że nieprawidłowy gen RAS może przyczyniać się do patogenezy keratozy pilaris, co znajduje potwierdzenie w występowaniu tej choroby w zespołach związanych z zaburzeniami szlaku RAS, takich jak zespół Noonana czy zespół sercowo-twarzowo-skórny.2
Ponadto, odkryto związek autosomalnie recesywnej postaci keratozy pilaris atrophicans z mutacją w genie LRP1 (low-density lipoprotein receptor-related protein 1), co sugeruje również udział tego białka w patogenezie choroby.1
Alternatywne teorie patogenetyczne
Teoria włosa spiralnego
Nowsze badania podważają teorię pierwotnego zaburzenia keratynizacji i sugerują, że keratoza pilaris może być spowodowana przez kolisty kształt łodygi włosa, który uszkadza nabłonek mieszka włosowego, prowadząc do stanu zapalnego i wtórnej nieprawidłowej keratynizacji.12 W badaniach dermoskopowych konsekwentnie obserwowano koliste łodygi włosów, które zachowywały swój skręcony charakter nawet po wydobyciu z czopów mieszkowych, co wskazuje, że defekt w keratozie pilaris może dotyczyć nie tyle samej keratynizacji, co kształtu włosa, który uszkadza nabłonek mieszka.23
Zgodnie z tą teorią, łodyga włosa o kolistym kształcie rozrywa nabłonek mieszka włosowego, co prowadzi do stanu zapalnego i wtórnej nieprawidłowej keratynizacji mieszkowej.1 Wiele grudek keratozy pilaris zawiera wrośnięty włos, który jest zwinięty wewnątrz mieszka, co jest wynikiem „zaczopowania” mieszka włosowego przez zrogowaciałą skórę, uniemożliwiającego włosowi wydostanie się na zewnątrz.2
Hipoplazja lub aplazja gruczołów łojowych
Nowsze badania wskazują na istotną rolę gruczołów łojowych w patogenezie keratozy pilaris. W biopsjach skóry zmienionej chorobowo stwierdzono wyraźny brak gruczołów łojowych w porównaniu do prawidłowej skóry tego samego pacjenta.1 Bez lipidów pochodzących z gruczołów łojowych (tj. sebum) korneocyty prawdopodobnie nie dojrzewają i nie złuszczają się prawidłowo, a łodygi włosa nie formują się prawidłowo, co prowadzi do hiperkeratynizacji akroinfundibulum i wtórnego przewlekłego stanu zapalnego.12
Ta teoria sugeruje, że aplazja gruczołów łojowych może być kluczowym elementem patofizjologii keratozy pilaris, przynajmniej w niektórych jej podtypach, i mogłaby stanowić potencjalną ścieżkę do alternatywnych metod terapeutycznych.1
Zaburzenia bariery naskórkowej
Zaburzenia bariery naskórkowej odgrywają istotną rolę w patogenezie keratozy pilaris. Mutacje w genie filagryny prowadzą do zaburzeń w funkcjonowaniu bariery naskórkowej, co może predysponować do rozwoju keratozy pilaris.12 Wykazano związek keratozy pilaris z atopowym zapaleniem skóry, które również jest związane z zaburzeniami funkcji bariery naskórkowej spowodowanymi nieprawidłowościami w genie kodującym filagrynę.12
Zmiany w filagrynie mogą zaburzać barierę skórną, powodować atrofię i hamować funkcję gruczołów łojowych, co może przyczyniać się do rozwoju keratozy pilaris.1 Utrata funkcji filagryny prowadzi do głównego ryzyka rozwoju keratozy pilaris. Sugeruje się, że choroba ta wynika z zaburzenia funkcji keratynocytów spowodowanego mutacją genu FLG, który koduje filagrynę.2
Rola czynników hormonalnych i metabolicznych
Badania sugerują, że czynniki hormonalne i metaboliczne mogą również odgrywać rolę w patogenezie keratozy pilaris. Hiperandrogenizm może powodować hiperkeratynizację jednostki włosowo-łojowej włosów terminalnych w odpowiedzi na krążące androgeny, co może prowadzić do rozwoju keratozy pilaris.1
Ponadto, sugeruje się, że insulinooporność może odgrywać rolę w rozwoju keratozy pilaris.1 Choroba ta jest częściej spotykana u osób z otyłością i cukrzycą insulinozależną.2
Mechanizm powstawania zmian w keratozie pilaris
Mechanizm powstawania zmian skórnych w keratozie pilaris jest złożony i wieloczynnikowy. Poniżej przedstawiono kluczowe elementy tego procesu.
Czop keratynowy i blokada mieszka włosowego
W keratozie pilaris dochodzi do gromadzenia się keratyny w ujściach mieszków włosowych, co prowadzi do powstawania czopów rogowych.1 Czopy te blokują prawidłowe ujście mieszka włosowego, co uniemożliwia włosom wydostanie się na powierzchnię skóry.23
Blokada mieszka włosowego prowadzi do tworzenia się charakterystycznych zmian skórnych w postaci małych, twardych grudek, które często opisywane są jako przypominające „gęsią skórkę” lub „skórkę kurczaka”.12 Grudki te powstają, gdy nadmiar keratyny blokuje otwarcie mieszka włosowego, prowadząc do charakterystycznych zmian.1
Włosy rosnące pod zablokowanym mieszkiem mogą zwijać się i pozostawać uwięzione pod warstwą keratyny, co przyczynia się do powstawania stanu zapalnego.1 Często pod grudką można zaobserwować mały, zwinięty włos.2
Procesy zapalne i ich następstwa
Zablokowanie mieszka włosowego przez czop keratynowy prowadzi do rozwoju stanu zapalnego wokół mieszka.1 Ten stan zapalny objawia się rumieniem wokół ujścia mieszka włosowego i jest charakterystycznym elementem obrazu klinicznego keratozy pilaris.23
W przypadku przewlekłego stanu zapalnego może dochodzić do zwłóknienia, atrofii i skurczenia się opuszki włosa, co prowadzi do łysienia.1 Proces ten jest szczególnie istotny w przypadku podtypu choroby znanego jako keratosis pilaris atrophicans, gdzie przewlekły stan zapalny prowadzi do trwałego uszkodzenia mieszka włosowego i bliznowacenia.2
W keratosis pilaris atrophicans faciei objawy skórne pojawiają się sekwencyjnie: najpierw występują rumieniowe grudki mieszkowe na twarzy, następnie stopniowa utrata włosów na bocznej części brwi, a ostatecznie dochodzi do bliznowaciejącej atrofii mieszkowej.1
Modulacja procesu keratynizacji i wpływ czynników zewnętrznych
Proces keratynizacji w keratozie pilaris jest zaburzony, co prowadzi do nadmiernego gromadzenia się keratyny w mieszkach włosowych.1 Nadmiar keratyny, która ma taki sam kolor jak naturalny odcień skóry pacjenta, otacza i blokuje mieszki włosowe w porach, powodując tworzenie się twardych czopów (proces znany jako hiperkeratynizacja).1
Keratoza pilaris często ulega zaostrzeniu w okresie zimowym i poprawie w okresie letnim.12 Sucha skóra wydaje się nasilać objawy choroby.12 Dlatego odpowiednie nawilżanie skóry może pomóc w łagodzeniu objawów keratozy pilaris.1
Leczenie keratozy pilaris opiera się głównie na złuszczaniu skóry, które jest podstawą postępowania w tej chorobie.1 Złuszczanie odnosi się do usuwania martwych komórek skóry z powierzchni skóry. Złuszczanie może być przeprowadzane fizycznie lub chemicznie; obie metody wygładzają powierzchnię skóry i spłaszczają grudki.1
Preparaty keratoliocznymi, zawierające składniki takie jak kwas mlekowy, mleczan amonu, kwas salicylowy i mocznik, działają jako złuszczacze chemiczne i stopniowo wygładzają skórę.12 Również retinoidy miejscowe, które są grupą leków związanych z witaminą A, mogą zmniejszać zaczerwienienie i nierówną teksturę skóry.1
Badania wykazały, że leczenie keratozy pilaris wysokim stężeniem kwasu glikolowego ma korzystny wpływ na chropowatość skóry oraz na hiperpigmentację okołomieszkową.1 Kwas glikolowy jest słabym kwasem, który ingeruje w siłę wiązania na powierzchni komórki, zmniejsza adhezję i akumulację keratyny w keratynocytach, przyspiesza odnowę i złuszczanie komórek naskórka, umożliwia płynny przepływ w infundibulum mieszka włosowego, stymuluje produkcję kolagenu w celu zwiększenia zawartości wody w skórze, rozjaśnia cerę i zmniejsza przebarwienia skóry.1
Keratoza pilaris jako składowa zespołów genetycznych
Keratoza pilaris może być istotnym objawem w wielu zespołach genetycznych, takich jak zespół Downa, zespół Noonana i zespół sercowo-twarzowo-skórny.1 Podtyp keratosis pilaris atrophicans zaproponowano jako potencjalny marker zespołu Noonana.1
Podtypy keratozy pilaris są czasami częścią genetycznie dziedziczonych zespołów związanych z niepełnosprawnością intelektualną, zespołów neuro-sercowo-twarzowo-skórnych, rasopatii, dysplazji ektodermalnych i niektórych miopatii.1
Związek z kilkoma zespołami wrodzonymi wynikającymi z częściowej monosomii lub delecji w chromosomie 18p sugeruje, że geny regulujące keratynizację mieszkową mogą być zlokalizowane na chromosomie 18p.12
Wykazano, że autosomalna recesywna keratosis pilaris atrophicans jest spowodowana mutacją w genie desmogleiny 4.1
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.