Impetigo
Patofizjologia i mechanizm
Impetigo to ostra, wysoce zakaźna bakteryjna infekcja powierzchownych warstw naskórka, najczęściej wywoływana przez Staphylococcus aureus (około 80% przypadków niepęcherzowej postaci) oraz Streptococcus pyogenes (GAS). W klimacie umiarkowanym dominującym patogenem jest S. aureus, natomiast w tropikach przeważa GAS. Impetigo dzieli się na niepęcherzowe (70% przypadków) i pęcherzowe (30%), z których pęcherzowe jest niemal wyłącznie wywoływane przez S. aureus produkujące toksyny eksfoliatywne (A, B, D), które hydrolizują desmogleinę-1, prowadząc do utraty adhezji keratynocytów i powstawania pęcherzy. Patogeneza obejmuje również produkcję superantygenów, które masowo aktywują limfocyty T i indukują cytokiny prozapalne (IL-1, IL-6, TNF-α), co może skutkować poważnymi objawami ogólnoustrojowymi. Szczepy MRSA, często zawierające leukocydynę Panton-Valentine, wykazują zwiększoną zjadliwość i oporność na leczenie.
Impetigo – patogeneza i mechanizm rozwoju zakażenia
Impetigo (liszajec zakaźny) to ostra, wysoce zakaźna bakteryjna infekcja powierzchownych warstw naskórka, najczęściej występująca u dzieci w wieku 2-5 lat, choć może również dotykać starsze dzieci i dorosłych. Jest to jedna z najczęstszych bakteryjnych infekcji skórnych u dzieci.12 Impetigo można klasyfikować jako pierwotne (infekcja wcześniej nieuszkodzonej skóry) lub wtórne (infekcja w miejscu wcześniejszego uszkodzenia skóry).34
Czynniki etiologiczne
Główne bakterie odpowiedzialne za rozwój impetigo to:56
- Staphylococcus aureus (gronkowiec złocisty) – obecnie najczęstszy patogen, odpowiedzialny za około 80% przypadków niepęcherzowej postaci impetigo
- Streptococcus pyogenes (paciorkowiec grupy A – GAS) – może występować samodzielnie lub w połączeniu z S. aureus
- Coraz częściej notuje się również przypadki wywołane przez metycylinooporny Staphylococcus aureus (MRSA)
Częstość występowania poszczególnych patogenów może się różnić w zależności od regionu geograficznego. W klimacie tropikalnym GAS jest uważany za główny patogen, podczas gdy w klimacie umiarkowanym S. aureus zastąpił w dużej mierze GAS jako dominujący patogen.78
Mechanizm kolonizacji skóry
Nieuszkodzona, zdrowa skóra zazwyczaj wykazuje odporność na kolonizację bakteryjną dzięki takim czynnikom jak:910
- Integralność bariery skórnej z jej kwaśnym pH
- Obecność wydzieliny łojowej (kwasy tłuszczowe, szczególnie kwas oleinowy)
- Lizozym
- Produkcja defensyn
- Odpowiedni stan odżywienia
Do zakażenia dochodzi, gdy bakterie przenikają przez barierę skórną. Bakterie mogą wnikać przez:1112
- Przerwanie ciągłości skóry (zadrapania, skaleczenia)
- Ukąszenia owadów
- Urazy
- Poparzenia
- Wcześniejsze zmiany skórne (atopowe zapalenie skóry, świerzb, ospa wietrzna)
Każde naruszenie bariery skórnej prowadzi do ekspozycji receptorów fibronektyny, których potrzebują zarówno GAS, jak i S. aureus do kolonizacji.13 Kwas teichoowy odgrywa kluczową rolę w początkowym przyleganiu bakterii do komórek gospodarza.1415 Kolonizacja wymaga fibronektyny – cząsteczki adhezji komórkowej, która umożliwia takim bakteriom jak Streptococcus pyogenes przyłączanie się do kolagenu i wnikanie w uszkodzone powierzchnie skóry.16
Patogeneza impetigo niepęcherzowego
Niepęcherzowe impetigo (impetigo contagiosa) stanowi około 70% wszystkich przypadków impetigo.17 W przypadku tej postaci choroby:18
- Staphylococcus aureus jest zaangażowany w prawie 80% przypadków
- Paciorkowce grupy A również przyczyniają się do patogenezy, albo samodzielnie, albo w połączeniu z S. aureus
- Bakterie produkują toksyny, które działają jako superantygeny
- Dochodzi do aktywacji limfocytów T i produkcji IL-1, IL-6 i TNF-α
- Prowadzi to do eksfoliatywnych zmian skórnych i rozwoju impetigo
W przypadku zakażenia paciorkowcami, białko M (szczególnie szczepy D i E) działa jako czynnik zjadliwości dla paciorkowców grupy A.1920 Białko to nadaje GAS zdolność do szybkiego namnażania się w świeżej ludzkiej krwi i inicjowania chorób, a także zapewnia oporność na fagocytozę przez neutrofile.
Patogeneza impetigo pęcherzowego
Impetigo pęcherzowe, stanowiące około 30% przypadków, jest wywoływane niemal wyłącznie przez S. aureus.2122 Kluczowy mechanizm patogenezy to:2324
- Produkcja toksyn eksfoliatywnych (eksfoliatyny A, B i D) przez szczepy S. aureus
- Toksyny te są proteazami serynowymi, które selektywnie hydrolizują desmogleina-1 (Dsg1) – białko obecne w desmosomach keratynocytów warstwy ziarnistej naskórka
- Eksfoliatyny rozpoznają i przecinają Dsg1 w jednym specyficznym miejscu – po reszcie kwasu glutaminowego 381, między pozakomórkowymi domenami 3 i 4
- Prowadzi to do utraty adhezji komórkowej w powierzchownej warstwie naskórka
- W rezultacie następuje tworzenie się pęcherzy i złuszczanie skóry
W przeciwieństwie do niepęcherzowego impetigo, zmiany w impetigo pęcherzowym występują na nieuszkodzonej skórze.25 Toksyny eksfoliatywne są najważniejszym czynnikiem zjadliwości S. aureus w tym typie impetigo, powodując dysocjację komórek naskórka i tworzenie pęcherzy.2627
Rola superantygenów i odpowiedź immunologiczna
Kluczowym czynnikiem zjadliwości infekcji jest zdolność bakterii do produkcji krążących toksyn, które działają jako superantygeny.2829 Superantygeny te:
- Mogą pomijać pewne etapy odpowiedzi immunologicznej
- Prowadzą do masowej aktywacji limfocytów T
- Stymulują produkcję różnych limfokin, takich jak interleukina 1 i 6 oraz czynnik martwicy nowotworów alfa
- Ta odpowiedź może prowadzić do powstawania złuszczającej wysypki skórnej, wymiotów, niedociśnienia, a nawet wstrząsu
Większość szczepów MRSA nabytych w środowisku zawiera leukocydynę Panton-Valentine (P-VL), wysoce zjadliwy egzotoksyna tworzący pory, który powoduje martwicę skóry i ma działanie cytolityczne na neutrofile i monocyty.30 Niszczenie leukocytów przez P-VL jest jednym z powodów, dla których MRSA jest bardziej skłonny do wywoływania infekcji klinicznych.
Czynniki ryzyka i szerzenie się zakażenia
Impetigo szerzy się przez bezpośredni kontakt ze zmianami skórnymi osoby zakażonej lub przez przedmioty, których dotykała, takie jak ubrania, pościel, ręczniki czy zabawki.3132 Choroba staje się zakaźna po 4-10 dniach od początkowej ekspozycji na bakterie i przestaje być zakaźna po 48 godzinach od rozpoczęcia leczenia.33
Czynniki zwiększające podatność na rozwój impetigo obejmują:343536
- Niedożywienie
- Immunosupresję
- Uczęszczanie do żłobka/przedszkola
- Przeludnienie
- Cukrzycę
- Słabą higienę
- Wysoką temperaturę lub wilgotność
- Współistniejące choroby skóry
- Młody wiek
- Wcześniejsze leczenie antybiotykami
Związek z infekcjami współistniejącymi
Istnieje interesujący związek między impetigo a świerzbem w środowiskach tropikalnych. Wykazano, że wymazy ze zmian skórnych pobrane podczas epizodów z jednoczesnym rozpoznaniem świerzbu częściej wskazywały na zakażenie S. pyogenes (OR 2,2, 95% CI 1,1-4,4, p=0,03).37 Silniejszy związek S. pyogenes (niż S. aureus) z obecnością świerzbu potwierdza wcześniejsze prace, które łączyły epidemie świerzbu z późniejszymi epidemiami poinfekcyjnego kłębuszkowego zapalenia nerek.38
Warto zauważyć, że nie wykazano pozytywnej korelacji między nosicielstwem S. aureus w nosie a występowaniem S. aureus w zmianach impetigo, ani związku między nasileniem impetigo a występowaniem S. pyogenes, S. aureus lub obu patogenów.39
Powikłania impetigo
Chociaż impetigo jest zwykle samoograniczającą się infekcją, nieleczone może prowadzić do poważnych powikłań:404142
- Ostre poinfekcyjne kłębuszkowe zapalenie nerek (PSGN) – wynik odpowiedzi immunologicznej wywołanej infekcją paciorkowcową grupy A
- Gorączka reumatyczna – nowe dowody sugerują, że może występować jako powikłanie po infekcjach skórnych wywołanych przez paciorkowce grupy A, w tym impetigo
- Zapalenie tkanki łącznej – rozprzestrzenianie się infekcji na głębsze warstwy skóry
- Posocznica – szczególnie w przypadku zakażeń S. aureus
- Zespół oparzonej skóry (SSSS) – ciężkie powikłanie spowodowane przez te same toksyny, które wywołują impetigo pęcherzowe, ale z ogólnoustrojowym rozprzestrzenianiem się toksyn
Warto podkreślić, że roczna zachorowalność na inwazyjne zakażenia S. aureus jest 10-krotnie wyższa w populacji pediatrycznej rdzennych mieszkańców w porównaniu z nierdzenną zamieszkującą tereny endemiczne impetigo.43
Leczenie i oporność na antybiotyki
Leczenie impetigo obejmuje stosowanie antybiotyków miejscowych lub ogólnoustrojowych.4445 Spektrum działania wybranego antybiotyku musi obejmować zarówno gronkowce, jak i paciorkowce, zarówno w przypadku impetigo pęcherzowego, jak i niepęcherzowego.46 Ze względu na zdolność S. aureus i GAS do szybkiego rozwoju oporności na leki, mogą one ograniczać skuteczność obecnych metod leczenia.47
W przypadku podejrzenia infekcji MRSA, zaleca się początkowe leczenie trimetoprimem/sulfametoksazolem, klindamycyną lub tetracykliną (doksycyklina lub minocyklina) w oczekiwaniu na wyniki hodowli.48 Warto zaznaczyć, że mupirocyna działa poprzez hamowanie syntezy białek bakteryjnych przez wiązanie się z enzymem syntetazy izoleucylo-tRNA, zapobiegając w ten sposób włączeniu izoleucyny do łańcuchów białkowych.49
Retapamulina jest nowatorskim antybiotykiem pleuromutylowym i pierwszym nowym miejscowym antybiotykiem od prawie 20 lat, który może stanowić alternatywę w leczeniu impetigo.50
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.