Impetigo
Etiologia i przyczyny
Liszajec zakaźny (impetigo) to powierzchowna, wysoce zakaźna infekcja bakteryjna skóry, najczęściej dotykająca dzieci w wieku 2-5 lat. Etiologia obejmuje głównie Staphylococcus aureus (około 80% przypadków niepryszczykowego liszajca) oraz Streptococcus pyogenes (około 10%), z infekcjami mieszanymi w 10%. Liszajec pęcherzowy wywołuje niemal wyłącznie S. aureus, szczególnie szczepy koagulazo-dodatnie, produkujące toksyny złuszczające (eksfoliatyny A i B). Drogi zakażenia to przede wszystkim przerwanie ciągłości skóry (rany, otarcia, ukąszenia owadów) oraz współistniejące dermatozy (AZS, świerzb, ospa wietrzna). Czynniki predysponujące to m.in. wiek, ciepły i wilgotny klimat, zaburzenia immunologiczne, bliski kontakt w skupiskach ludzkich, niedożywienie i nieodpowiednia higiena. Nosicielstwo S. aureus i S. pyogenes, zwłaszcza w jamie nosowej, zwiększa ryzyko zakażenia i transmisji.
Etiologia liszajca zakaźnego
Liszajec zakaźny (impetigo) jest powierzchowną, wysoce zakaźną bakteryjną infekcją skóry, która najczęściej dotyka dzieci, zwłaszcza w wieku 2-5 lat. Głównymi patogenami odpowiedzialnymi za rozwój liszajca zakaźnego są bakterie: Staphylococcus aureus oraz Streptococcus pyogenes (paciorkowiec grupy A).12
Dominujące patogeny w liszajcu zakaźnym
W przypadku liszajca zakaźnego niepryszczykowego (non-bullous impetigo), który stanowi ponad 70% wszystkich przypadków, czynniki etiologiczne rozkładają się następująco:12
- Staphylococcus aureus – odpowiedzialny za około 80% przypadków
- Streptococcus pyogenes (paciorkowiec grupy A) – odpowiedzialny za około 10% przypadków
- Infekcja mieszana (oba patogeny jednocześnie) – w około 10% przypadków
Liszajec zakaźny pęcherzowy (bullous impetigo) jest wywoływany niemal wyłącznie przez Staphylococcus aureus, szczególnie przez koagulazo-dodatni szczep S. aureus grupy II, najczęściej typ fagowy 71. Szczepy gronkowcowe wywołujące liszajec pęcherzowy wytwarzają toksyny złuszczające (eksfoliatyny A i B).123
Wrota zakażenia
Bakterie wywołujące liszajec zakaźny wnikają do organizmu najczęściej w następujący sposób:123
- Przerwanie ciągłości skóry – bakterie wnikają przez uszkodzoną skórę w wyniku:
- Drobnych ran i otarć
- Ukąszeń owadów
- Zadrapań
- Niewielkich urazów mechanicznych
- Współistniejące dermatozy – rozwój zakażenia na podłożu istniejących wcześniej chorób skóry:
- Atopowe zapalenie skóry (wyprysk)
- Świerzb
- Wszawica
- Kontaktowe zapalenie skóry
- Ospa wietrzna
Warto podkreślić, że liszajec zakaźny może również rozwinąć się na pozornie nieuszkodzonej skórze, co określa się mianem pierwotnego liszajca zakaźnego (primary impetigo). Zakażenie występujące na skórze uszkodzonej przez inną chorobę nazywane jest wtórnym liszajcem zakaźnym (secondary impetigo).123
Czynniki ryzyka rozwoju liszajca zakaźnego
Istnieje szereg czynników predysponujących do rozwoju liszajca zakaźnego:123
- Wiek – dzieci w wieku 2-5 lat są najbardziej narażone; u dzieci poniżej 2 roku życia dominuje postać pęcherzowa (bullous impetigo)
- Warunki klimatyczne – ciepła i wilgotna pogoda sprzyja namnażaniu się bakterii, co powoduje szczyt zachorowań w okresie letnim i jesiennym
- Zaburzenia immunologiczne – osoby z obniżoną odpornością (np. w przebiegu cukrzycy, zakażenia HIV, podczas chemioterapii)
- Stłoczenie i bliski kontakt – przebywanie w zatłoczonych miejscach, takich jak:
- Żłobki i przedszkola
- Szkoły
- Obiekty wojskowe i więzienia
- Uprawianie sportów kontaktowych – takich jak zapasy czy futbol amerykański
- Niedożywienie
- Nieodpowiednia higiena
Dodatkowe czynniki zwiększające ryzyko liszajca zakaźnego to: otyłość, stosowanie kortykosteroidów, chemioterapia, dysplazje układu immunologicznego oraz przewlekłe choroby ziarniniakowe.12
Nosicielstwo bakterii a rozwój liszajca zakaźnego
Istotnym czynnikiem w epidemiologii liszajca zakaźnego jest nosicielstwo bakterii. Wiele osób może być kolonizowanych przez Staphylococcus aureus i Streptococcus pyogenes bez objawów klinicznych infekcji:123
- Bakterie mogą bytować na skórze i błonach śluzowych (zwłaszcza w jamie nosowej) bezobjawowo
- Część populacji jest trwale skolonizowana przez patogenne szczepy bakterii
- Nosicielstwo w jamie nosowej często prowadzi do nawracających zakażeń liszajcem zakaźnym
- Osoby skolonizowane przez bakterie mają większe ryzyko rozwoju liszajca zakaźnego i mogą stanowić źródło zakażenia dla innych
Szczepy oporne na antybiotyki
W ostatnich latach coraz większym problemem stają się szczepy bakterii oporne na antybiotyki:1234
- MRSA (metycylinooporne szczepy Staphylococcus aureus) – izolowane nawet w 20% przypadków liszajca pęcherzowego
- Odnotowuje się rosnącą częstość występowania pozaszpitalnych zakażeń MRSA (community-acquired MRSA)
- Szczepy oporne na gentamycynę – również raportowano ich udział w etiologii liszajca zakaźnego
- W przypadku podejrzenia zakażenia MRSA, zaleca się stosowanie trimetoprimu z sulfametoksazolem, klindamycyny lub tetracyklin (doksycyklina, minocyklina) do czasu otrzymania wyników posiewu
Drogi zarażenia i okres wylęgania
Liszajec zakaźny charakteryzuje się wysoką zakaźnością, a przenoszenie infekcji może odbywać się na kilka sposobów:123
- Bezpośredni kontakt z wykwitami skórnymi osoby zakażonej
- Kontakt pośredni poprzez dotykanie przedmiotów skażonych wydzieliną ze zmian skórnych:
- Ubrania i pościel
- Ręczniki
- Zabawki
- Przybory toaletowe
- Nosicielstwo w jamie nosowej i przenoszenie bakterii na skórę
Okres wylęgania (inkubacji) liszajca zakaźnego zależy od rodzaju bakterii wywołującej zakażenie:12
- 1-3 dni po ekspozycji na Streptococcus pyogenes
- 4-10 dni po ekspozycji na Staphylococcus aureus
Liszajec zakaźny przestaje być zaraźliwy po 48 godzinach od rozpoczęcia skutecznego leczenia antybiotykami lub gdy zmiany skórne przestają być sączące i pokrywają się strupami.1
Potencjalne powikłania liszajca zakaźnego
Liszajec zakaźny wywołany przez paciorkowce grupy A może prowadzić do powikłań, z których najważniejsze to:12
- Popaciorkowcowe kłębuszkowe zapalenie nerek (PSGN) – występuje u do 5% pacjentów z liszajcem zakaźnym niepryszczykowym
- Gorączka reumatyczna – nowsze badania sugerują, że może wystąpić jako powikłanie liszajca zakaźnego, choć tradycyjnie wiązana była głównie z infekcją gardła
- Ropnie skórne – przy nieleczonych lub źle leczonych infekcjach
W przypadku noworodków liszajec zakaźny może być poważnym schorzeniem ze względu na niedojrzały układ odpornościowy, który może nie być w stanie skutecznie ograniczyć infekcji.1
Specyfika szczepów paciorkowcowych
Wieloletnie badania epidemiologiczne wskazują na istnienie wyraźnego zróżnicowania szczepów paciorkowcowych pod względem tropizmu tkankowego:1
- Niektóre szczepy paciorkowców grupy A wywołują głównie zakażenia gardła i migdałków, rzadko powodując liszajec zakaźny
- Istnieje odrębna grupa szczepów, które predysponują do zakażeń skórnych, ale nie atakują gardła
- Szczepy paciorkowcowe wywołujące liszajec zakaźny to najczęściej typy 49, 52, 53, 55-57, 59 i 61
Podsumowując, etiologia liszajca zakaźnego jest złożona i obejmuje interakcję między patogenami bakteryjnymi a czynnikami ryzyka ze strony gospodarza i środowiska. Dominująca rola Staphylococcus aureus i Streptococcus pyogenes w patogenezie tej choroby, wraz z rosnącym znaczeniem szczepów opornych na antybiotyki, stanowi istotne wyzwanie diagnostyczne i terapeutyczne w praktyce klinicznej.123
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.