Cukrzyca typu 1 u dzieci
Epidemiologia
Cukrzyca typu 1 (T1DM) jest przewlekłą chorobą autoimmunologiczną charakteryzującą się destrukcją komórek beta trzustki i niedoborem insuliny, najczęściej ujawniającą się w dzieciństwie, choć około 25% przypadków diagnozowanych jest u dorosłych. Globalna zapadalność wykazuje znaczne zróżnicowanie geograficzne, od 0,61/100 000 w Chinach do 41,4/100 000 w Finlandii, z najwyższą częstością w Ameryce Północnej (4,4/1000) i Europie (3,0/1000). W ostatnich dekadach obserwuje się roczny wzrost zapadalności o 3-4%, szczególnie w młodszych grupach wiekowych, co wiąże się z przesunięciem średniego wieku diagnozy z 9,5 do 7,1 lat. Czynniki genetyczne, takie jak historia rodzinna i zgodność u bliźniąt jednojajowych (36%), oraz środowiskowe, w tym epidemia otyłości, cesarskie cięcie, ekspozycja na ozon i sezonowość, odgrywają istotną rolę w patogenezie. W momencie rozpoznania aż 47,5% dzieci prezentuje kwasicę ketonową, z 23% przypadków ciężkich, co podkreśla potrzebę wczesnej diagnostyki i edukacji.
- Epidemiologia cukrzycy typu 1 u dzieci
- Globalna skala problemu
- Zróżnicowanie geograficzne
- Trendy i wzrost zachorowań
- Rozkład wiekowy i płciowy
- Czynniki ryzyka i uwarunkowania genetyczne
- Czynniki środowiskowe
- Sezonowość i cykliczność
- Kwasica ketonowa przy diagnozie
- Implikacje dla zdrowia publicznego
- Monitoring i nadzór epidemiologiczny
- Rejestry cukrzycy
- Badania screeningowe
- Nowoczesne technologie w monitorowaniu
- Jakość życia dzieci z cukrzycą typu 1
- Wyzwania i perspektywy na przyszłość
Epidemiologia cukrzycy typu 1 u dzieci
Cukrzyca typu 1 (T1DM) jest jedną z najczęstszych chorób przewlekłych występujących u dzieci i młodzieży na całym świecie. Charakteryzuje się niedoborem insuliny spowodowanym zniszczeniem komórek beta trzustki produkujących insulinę w wyniku procesu autoimmunologicznego. Mimo że może wystąpić w każdym wieku, najczęściej ujawnia się w dzieciństwie, choć około jedna czwarta przypadków diagnozowana jest u osób dorosłych1. Cukrzyca typu 1 pozostaje najczęstszą postacią cukrzycy w dzieciństwie, pomimo rosnącej częstości występowania cukrzycy typu 22.
Globalna skala problemu
Według danych z 2021 roku, na całym świecie żyje około 1,2 miliona dzieci i młodzieży z cukrzycą typu 1, z czego około 184 100 nowych przypadków diagnozowanych jest każdego roku1. Międzynarodowa Federacja Diabetologiczna (IDF) szacuje, że na świecie występuje około 98 200 nowych przypadków rocznie u dzieci poniżej 15 roku życia, z łączną chorobowością wynoszącą 600 900 przypadków globalnie1. W Stanach Zjednoczonych żyje około 2 milionów osób z cukrzycą typu 1, w tym około 304 000 dzieci i młodzieży1.
Liczba osób, u których rozwinęła się cukrzyca typu 1 w 2017 roku (przypadki zachorowań), została oszacowana na 234 710 globalnie1. W tym samym roku szacowano, że na świecie żyje około 9 004 610 osób z cukrzycą typu 11.
Zróżnicowanie geograficzne
Częstość występowania cukrzycy typu 1 wykazuje znaczną zmienność geograficzną. Zapadalność waha się od 0,61 przypadków na 100 000 populacji w Chinach do 41,4 przypadków na 100 000 populacji w Finlandii1. Zaobserwowano znaczące różnice między sąsiednimi krajami o odmiennym stylu życia, takimi jak Estonia i Finlandia, oraz między genetycznie podobnymi populacjami, jak w Islandii i Norwegii2.
Najwyższą standaryzowaną częstość występowania odnotowano w Ameryce Północnej (4,4 na 1000), następnie w Oceanii, zdominowanej przez Australię i Nową Zelandię (3,4 na 1000), oraz w Europie (3,0 na 1000), a najniższą w Afryce (0,8 na 1000) i Azji (0,6 na 1000)3. W zachodniej części Pacyfiku (WPR) zgłaszane wskaźniki są znacznie niższe niż w populacjach pochodzenia europejskiego1.
W Stanach Zjednoczonych roczna zapadalność na cukrzycę typu 1 wynosi około 20-30 nowych przypadków na 100 000 osób rocznie1. W Europie, na Wyspach Kanaryjskich, na przykład na wyspie Gran Canaria, odnotowano jedną z najwyższych częstości występowania cukrzycy typu 1 u dzieci na świecie – 30,48 na 100 000 (95% CI: 27,74-33,42)1.
Trendy i wzrost zachorowań
W ciągu ostatnich dekad zaobserwowano znaczący wzrost częstości występowania cukrzycy typu 1 u dzieci na całym świecie. Zapadalność na tę chorobę wzrasta od lat 60. XX wieku średnio o 3-4% rocznie1. Wzrost ten jest bardziej wyraźny w krajach, które wcześniej miały niższą zapadalność na cukrzycę typu 12.
W Stanach Zjednoczonych częstość występowania cukrzycy typu 1 wzrosła z 0,15% w 2001 roku do 0,19% w 2009 roku (wzrost o 30%)1. Między 2002 a 2009 rokiem zaobserwowano wzrost zapadalności z 24,4 na 100 000 w 2002 roku do 27,4 na 100 000 w 2009 roku (roczny wzrost o 2,7%)2. Znaczące wzrosty zapadalności dotyczyły zarówno chłopców, jak i dziewcząt, oraz wszystkich grup wiekowych z wyjątkiem dzieci w wieku 0-4 lat3.
W Polsce, w Wielkopolsce, w ciągu 20-letniego okresu, zapadalność na cukrzycę typu 1 u dzieci w wieku 0-14 lat wzrosła około 3,6-krotnie, z 8,4/100 000 w 1998 roku do 30,8/100 000 w 2018 roku, z najwyższą zapadalnością odnotowaną w ostatnim roku badania12.
Rozkład wiekowy i płciowy
Cukrzyca typu 1 może wystąpić w każdym wieku, ale zapadalność generalnie wzrasta wraz z wiekiem aż do okresu dojrzewania, a następnie spada1. Występowanie choroby w pierwszym roku życia, choć rzadkie, może mieć miejsce2. Na obszarach o wysokiej częstości występowania zaobserwowano dwumodalną zmienność zapadalności, z wyraźnym szczytem we wczesnym dzieciństwie (w wieku 4-6 lat) i drugim, znacznie większym szczytem zachorowań w okresie wczesnego dojrzewania (w wieku 10-14 lat)3.
Badania wskazują, że wiek wystąpienia cukrzycy typu 1 przesuwa się w kierunku młodszych lat w ciągu ostatnich 50 lat1. Średni wiek w momencie diagnozy zmniejszył się z 9,5 ± 4,0 do 7,1 ± 3,6 lat w ciągu ostatnich 50 lat (p < 0,001)2. Wiek w momencie diagnozy osiągnął szczyt w latach 12-14 w okresie 1969-1990, następnie spadł do 10-11,9 lat między 1990 a 1999 rokiem, i do 4-5,9 lat między 2000-2009 i 2010-2019 (p = 0,005)3.
Cukrzyca typu 1, w przeciwieństwie do większości zaburzeń autoimmunologicznych, jest nieco częstsza u chłopców i mężczyzn1. Jednak niektóre badania wskazują na przewagę występowania cukrzycy typu 1 u kobiet, a różnice pojawiają się po okresie dojrzewania1. Ogólnie populacje o wyższej zapadalności na cukrzycę typu 1 mają tendencję do wykazywania większej przewagi u mężczyzn2.
Czynniki ryzyka i uwarunkowania genetyczne
Mimo że czynniki genetyczne odgrywają rolę w rozwoju cukrzycy typu 1, nie wyjaśniają one szybkiego wzrostu zapadalności1. Istnieje szereg czynników ryzyka cukrzycy typu 1 u dzieci, w tym:
- Historia rodzinna: Ryzyko cukrzycy u bliźniaka jednojajowego osoby z cukrzycą typu 1 wynosi około 36%; dla rodzeństwa ryzyko wynosi około 4% do 20 roku życia i 9,6% do 60 roku życia; w porównaniu z 0,5% dla ogólnej populacji1.
- Cukrzyca typu 1 jest 2-3 razy częstsza u potomstwa mężczyzn z cukrzycą (3,6-8,5%) w porównaniu z kobietami z cukrzycą (1,3-3,6%)2.
- Jeśli dziecko ma cukrzycę typu 1, zgodność u innego rodzeństwa wynosi około 5%. U bliźniąt dwujajowych wynosi około 10% do 30%, a u bliźniąt jednojajowych 40% do 50%1.
- Dzieci dorosłych z cukrzycą typu 1 mają około 5% do 8% ryzyko zachorowania2.
- W Stanach Zjednoczonych ryzyko populacji ogólnej wynosi około 0,3%3.
Czynniki środowiskowe
Wzrost częstości występowania cukrzycy typu 1 sugeruje wpływ czynników środowiskowych na rozwój choroby1. Wśród potencjalnych czynników środowiskowych wymienia się:
- Epidemia otyłości, która prowadzi do insulinooporności i zaburzeń lipidowych, może przyspieszać wystąpienie cukrzycy typu 1 u osób genetycznie predysponowanych2.
- Czynniki wczesnego życia: cesarskie cięcie zostało powiązane w wielu badaniach ze zwiększonym ryzykiem rozwoju cukrzycy typu 13.
- Hipoteza higieny sugeruje, że ekspozycja na mikroby w dzieciństwie pomaga układowi odpornościowemu dojrzeć i rozwijać się, a w przypadku braku takiej ekspozycji ryzyko chorób autoimmunologicznych wzrasta1.
- Ekspozycja na zwiększone stężenia ozonu w powietrzu, zarówno po urodzeniu, jak i w łonie matki, została powiązana ze zwiększonym ryzykiem rozwoju cukrzycy typu 12.
- Zapadalność na cukrzycę typu 1 wykazuje tendencję wzrostową w miarę zbliżania się do morza3.
- Badania migrantów wykazały różnice w częstości występowania choroby między genetycznie „identycznymi” populacjami żyjącymi w różnych środowiskach4.
Sezonowość i cykliczność
Zaobserwowano sezonową zmienność w występowaniu cukrzycy typu 1, z większą liczbą przypadków diagnozowanych jesienią i zimą1. Badania z północno-wschodniej Anglii wykazały regularny 6-letni cykliczny wzorzec zapadalności na cukrzycę typu 1 u dzieci, z plus lub minus 25% w częstości występowania (RR 1,25; 95% CI 1,11 do 1,41)1. Taki cykliczny wzór zapadalności jest zgodny z udziałem czynnika środowiskowego, takiego jak infekcja, który sam wykazuje regularny wzorzec w środowisku1.
Kwasica ketonowa przy diagnozie
Znaczącym problemem jest wysoki odsetek dzieci, u których w momencie rozpoznania cukrzycy typu 1 występuje kwasica ketonowa (DKA). Badania wskazują, że 47,5% pacjentów miało kwasicę ketonową, 38,2% miało ketozę, a 14,3% miało tylko hiperglikemię1. 23% pacjentów miało ciężką kwasicę ketonową (DKA), podczas gdy 42% miało umiarkowaną2.
W ciągu ostatnich 3 dekad nie stwierdzono zmiany częstości występowania kwasicy ketonowej przy rozpoznaniu, ale zaobserwowano znaczący spadek ciężkości (p = 0,865 i p < 0,001)3. Kwasica ketonowa była częstsza i cięższa u pacjentów poniżej 6 roku życia (p = 0,005 i p < 0,001)4.
Implikacje dla zdrowia publicznego
Wzrost częstości występowania cukrzycy typu 1 w młodszej grupie wiekowej oraz fakt, że połowa pacjentów zgłasza się z kwasicą ketonową, wskazują na potrzebę zwiększenia świadomości w zakresie wczesnej diagnozy i leczenia1. Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) dąży do stymulowania i wspierania przyjmowania skutecznych środków nadzoru, zapobiegania i kontroli cukrzycy i jej powikłań, szczególnie w krajach o niskich i średnich dochodach1.
W kwietniu 2021 roku WHO zainicjowała Global Diabetes Compact, globalną inicjatywę mającą na celu trwałą poprawę w zakresie zapobiegania i leczenia cukrzycy, ze szczególnym uwzględnieniem wsparcia krajów o niskich i średnich dochodach2. Zrozumienie dokładnych mechanizmów, poprzez które czynniki środowiskowe odgrywają rolę w rozwoju cukrzycy typu 1, może rzucić światło na złożoną patogenezę choroby, zidentyfikować nowe czynniki ryzyka, które są nadal nieznane, i ostatecznie ustalić, jakie środki zdrowia publicznego są wymagane, aby zatrzymać wzrost nowych przypadków cukrzycy typu 11.
Monitoring i nadzór epidemiologiczny
Ciągłe monitorowanie i nadzór nad epidemiologią cukrzycy typu 1 u dzieci są niezbędne do planowania odpowiednich zasobów opieki zdrowotnej i rozwoju strategii prewencyjnych1.
Rejestry cukrzycy
Rejestry cukrzycy odgrywają kluczową rolę w monitorowaniu trendów epidemiologicznych cukrzycy typu 1 u dzieci. Potrzeba rygorystycznych badań epidemiologicznych do monitorowania trendów cukrzycy typu 1 u dzieci poniżej 15 roku życia doprowadziła do utworzenia sponsorowanego przez WHO projektu Diabetes Mondiale (DIAMOND) oraz badania EURODIAB1.
W Niemczech, na przykład, wskaźnik rozpowszechnienia cukrzycy typu 1 u dzieci i młodzieży w wieku od 0 do 17 lat w 2022 roku wynosił 243 na 100 000 osób (dziewczęta 233; chłopcy 251). Odpowiada to bezwzględnej liczbie 34 567 przypadków1. Dane opierają się na zbiorze danych z marca 2023 roku z bazy danych DPV1.
W Stanach Zjednoczonych badanie SEARCH for Diabetes in Youth Study Group dostarcza cennych danych na temat zapadalności i częstości występowania cukrzycy typu 11.
Badania screeningowe
Postępy w badaniach przesiewowych umożliwiły ocenę ryzyka rozwoju cukrzycy typu 1 przed pojawieniem się objawów1. Osoby o wyższym ryzyku, w tym osoby z krewnym z cukrzycą typu 1, mogą kwalifikować się do badań przesiewowych w ramach badań naukowych2.
Przeciwciała związane z cukrzycą typu 1 u dzieci, które mają wysokie ryzyko tego zaburzenia, można wykryć na miesiące, a nawet lata przed pojawieniem się pierwszych objawów cukrzycy typu 11.
Nowoczesne technologie w monitorowaniu
Postępy w technologii diabetologicznej, takie jak systemy ciągłego monitorowania glukozy, mają na celu poprawę kontroli glikemii przy jednoczesnym zmniejszeniu epizodów hipoglikemii1. Wszystkie dzieci z cukrzycą typu 1 wymagają leczenia insuliną; intensywna kontrola glikemii pomaga zapobiegać powikłaniom długoterminowym, ale zwiększa ryzyko epizodów hipoglikemicznych2.
Jakość życia dzieci z cukrzycą typu 1
Jakość życia związana ze zdrowiem (HRQoL) dzieci i młodzieży z cukrzycą typu 1 obejmuje funkcjonowanie fizyczne, społeczne, szkolne i emocjonalne pacjentów1. Dowody wskazują, że HRQoL jest niższa wśród dzieci i młodzieży z cukrzycą typu 1 w porównaniu z ich rówieśnikami bez cukrzycy2.
Ocena HRQoL powinna być włączona do medycznego zarządzania cukrzycą u dzieci i młodzieży1. Badania wskazują, że średni wynik HRQoL jest wyższy u dzieci niż u młodzieży2. Ponadto HRQoL dzieci i młodzieży jest istotnie związana z czasem trwania cukrzycy i częstotliwością monitorowania glikemii3.
Wyzwania i perspektywy na przyszłość
Mimo postępów w diagnozowaniu i leczeniu cukrzycy typu 1 u dzieci, nadal istnieją znaczące wyzwania1.
Rosnące wyzwania zdrowotne
Cukrzyca typu 1 jest jednym z najszybciej rosnących przewlekłych stanów zdrowotnych1. Jeśli obecne trendy się utrzymają, liczba nowych przypadków cukrzycy typu 1 u dzieci poniżej piątego roku życia może podwoić się w niektórych regionach między 2005 a 2020 rokiem, a przypadki u dzieci poniżej 15 roku życia wzrosną o 70% wśród całkowitej populacji z cukrzycą typu 11.
W 2021 roku szacowano, że liczba osób żyjących z cukrzycą typu 1 wynosi około 8,4 miliona na całym świecie, z 500 000 nowych przypadków w tym roku1. Częstość występowania cukrzycy typu 1 wzrasta rocznie o 0,34%2.
Potrzeba dalszych badań
Potrzebne są dalsze badania w celu określenia dokładnych mechanizmów, poprzez które czynniki środowiskowe odgrywają rolę w rozwoju cukrzycy typu 11. Badania wskazują, że więcej dorosłych niż dzieci jest diagnozowanych z cukrzycą typu 1 każdego roku (316 000 vs. 194 000 przypadków zachorowań na całym świecie w 2021 roku), ze średnim wiekiem diagnozy wynoszącym 32 lata1.
Problemem jest również wysoki odsetek błędnych diagnoz u osób dorosłych z cukrzycą typu 1. Niektóre badania sugerują, że gdy cukrzyca typu 1 występuje w dorosłości, około 40% tych przypadków jest początkowo błędnie diagnozowanych jako przypadki typu 21. Z powodu epidemii nadwagi i otyłości w populacji ogólnej, obserwuje się wiele osób z cukrzycą typu 1, które mają nadwagę i otyłość. Może to przyczyniać się do problemów z błędną diagnozą, ponieważ osoby z cukrzycą typu 1 będą miały podobne objawy i będą prezentować się podobnie do cukrzycy typu 22.
Obiecujące kierunki
Mimo że cukrzyca typu 1 nie może być jeszcze w pełni zapobiegana, nowsze leki mogą pomóc opóźnić jej wystąpienie u niektórych osób z wysokim ryzykiem1. Dzięki wczesnej diagnozie, szybkiemu leczeniu i wsparciu lekarzy podstawowej opieki zdrowotnej i pediatrycznych endokrynologów, zarządzanie i rokowanie w cukrzycy typu 1 nadal się poprawia2.
Badania pokazały ciekawą, choć nieistotną statystycznie, korelację między liczbą nowych przypadków cukrzycy typu 1 a przypadkami grypy w poprzednim roku, co może być warte dalszej eksploracji1.
Kontynuacja badań nad epidemiologią cukrzycy typu 1 u dzieci jest niezbędna do lepszego zrozumienia czynników przyczyniających się do jej rozwoju i opracowania skutecznych strategii zapobiegania i leczenia1.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.