Cukrzyca typu 1 u dzieci
Zapobieganie i profilaktyka
Cukrzyca typu 1 (T1D) jest chorobą autoimmunologiczną charakteryzującą się destrukcją komórek β trzustki przez limfocyty T, prowadzącą do niedoboru insuliny. Wczesne wykrywanie choroby opiera się na monitorowaniu autoprzeciwciał wysp trzustkowych oraz ocenie ryzyka genetycznego, co pozwala na identyfikację osób w stadium przedklinicznym, gdy funkcja komórek β jest nadal zachowana. Programy przesiewowe, takie jak TrialNet, badają około 15 000 krewnych pierwszego lub drugiego stopnia rocznie, umożliwiając wczesną diagnozę i opóźnienie wystąpienia objawów klinicznych. Profilaktyka cukrzycy typu 1 obejmuje trzy poziomy: pierwotną (zapobieganie autoimmunizacji), wtórną (hamowanie niszczenia komórek β po serokonwersji) oraz trzeciorzędową (opóźnianie powikłań klinicznych). Interwencje pierwotne koncentrują się na czynnikach prenatalnych i wczesnodziecięcych, takich jak suplementacja witaminą D (redukcja zachorowalności o 25-30%), unikanie nadwagi u matek oraz modyfikacje diety niemowląt, choć badania takie jak TRIGR nie potwierdziły skuteczności hydrolizowanej kazeiny w zapobieganiu autoimmunizacji.
Profilaktyka cukrzycy typu 1 u dzieci
Cukrzyca typu 1 (T1D) to choroba autoimmunologiczna, w której komórki trzustki produkujące insulinę są niszczone przez limfocyty T. Chociaż obecnie nie istnieje pewny sposób na całkowite zapobieganie cukrzycy typu 1, w ostatnich latach dokonano znaczących postępów w zakresie wczesnego wykrywania i opóźniania wystąpienia objawów klinicznych choroby.12 Badacze aktywnie poszukują metod zapobiegania lub opóźniania wystąpienia cukrzycy typu 1, a także hamowania postępu choroby u osób nowo zdiagnozowanych.2
Screening i wczesna identyfikacja ryzyka
Monitorowanie obecności autoprzeciwciał wysp trzustkowych w połączeniu z oceną ryzyka genetycznego może zidentyfikować większość dzieci, które rozwiną cukrzycę typu 1, gdy nadal mają wystarczającą funkcję komórek β do kontrolowania stężenia glukozy bez konieczności stosowania insuliny.1 Wczesna identyfikacja osób zagrożonych jest pierwszym krokiem w kierunku opracowania terapii, które mogą opóźnić proces niszczenia komórek β, co pozwala na lepszą kontrolę glikemii i zmniejszenie częstości występowania kwasicy ketonowej.3
Programy przesiewowe, takie jak TrialNet, oferują bezpłatne badania przesiewowe osobom kwalifikującym się do oceny ich osobistego ryzyka rozwoju choroby. To unikalne badanie przesiewowe może zidentyfikować wczesne stadia cukrzycy typu 1 na lata przed pojawieniem się jakichkolwiek objawów.4 Rocznie badanych jest około 15 000 dzieci i młodych dorosłych, którzy są krewnymi pierwszego lub drugiego stopnia osób z cukrzycą typu 1.3
Osoby, u których wykryto dwa lub więcej autoprzeciwciał związanych z cukrzycą, są już we wczesnym stadium cukrzycy typu 1. Układ odpornościowy rozpoczął atak na komórki beta produkujące insulinę. Ryzyko rozwoju rozpoznania klinicznego (stadium 3) wynosi prawie 100%.4
Poziomy profilaktyki cukrzycy typu 1
Podobnie jak w przypadku wielu innych chorób przewlekłych i niezakaźnych, profilaktyka cukrzycy typu 1 składa się z trzech poziomów interwencji:5
- Profilaktyka pierwotna – mająca na celu uniknięcie rozwoju autoimmunizacji przeciwko autoantygennom wysp trzustkowych
- Profilaktyka wtórna – ingerująca w niszczenie komórek β po serokonwersji
- Profilaktyka trzeciorzędowa – skupiona na zapobieganiu klinicznym powikłaniom cukrzycy typu 1, z głównym celem opóźnienia ich wystąpienia, zachowując tym samym resztkową funkcję komórek β
Profilaktyka pierwotna
Profilaktyka pierwotna powinna rozpocząć się już w okresie ciąży, ponieważ w tej fazie zaobserwowano wpływ kilku czynników na ryzyko rozwoju cukrzycy typu 1.6 Populacją docelową dla prób profilaktyki pierwotnej są małe dzieci, które posiadają genotypy HLA-DR, DQ wysokiego ryzyka, zwłaszcza dzieci krewnych pierwszego stopnia.7
Czynniki ciążowe i wczesne dzieciństwo
Korelacja między wagą matki a ryzykiem rozwoju cukrzycy typu 1 była analizowana w kilku badaniach. Zapobieganie nadwadze i otyłości u kobiet w wieku rozrodczym może przyczynić się do zmniejszenia częstości występowania cukrzycy typu 1.6 Ponadto zakażenie matki podczas ciąży uważa się za czynnik ryzyka rozwoju cukrzycy typu 1.6
Prenatalne czynniki ochronne przed rozwojem autoimmunizacji obejmują spożycie witaminy D przez matkę.6 Suplementacja witaminą D we wczesnym dzieciństwie przyciągnęła uwagę jako możliwy pierwotny środek zapobiegawczy, chociaż zainteresowanie to zostało złagodzone przez potencjalną nefrotoksyczność witaminy D.8 Badania sugerują jednak, że odpowiednia suplementacja witaminą D może prowadzić do 25-30% redukcji zachorowalności na cukrzycę typu 1.9
Interwencje dietetyczne
Mleko matki zawiera różne przeciwzapalne cząsteczki bioaktywne, takie jak immunoglobuliny, adipokiny, oligosacharydy, insulina, laktoferyna, lizozym, cytokiny, korzystne bakterie i witaminy, które mogą zapewnić niemowlętom odporność na całe życie przed wieloma chorobami, w tym cukrzycą typu 1.10 Mimo to związek między karmieniem piersią a cukrzycą typu 1 pozostaje kontrowersyjny.10
Na podstawie dowodów z modeli zwierzęcych, że wczesna ekspozycja na białka mleka krowiego może zwiększać ryzyko autoimmunizacji komórek β, badanie TRIGR (Trial to Reduce IDDM in Genetically at Risk) było pierwszym proponowanym jako badanie dietetyczne RCT u 5156 niemowląt z genetycznym ryzykiem cukrzycy typu 1. Niestety, stosowanie hydrolizowanej formuły w porównaniu z konwencjonalną formułą nie zmniejszyło częstości występowania autoimmunizacji komórek β po 7 latach.10 Badanie TRIGR wykazało, że hydrolizowana kazeina nie zapobiegła rozwojowi cukrzycy typu 1 u dzieci o genetycznym ryzyku ani nie opóźniła początku choroby.11
Innym badaniem interwencji dietetycznej jest Finnish Dietary Intervention Trial for the Prevention of Type 1 Diabetes (FINDIA), które oceniało wpływ całkowitego unikania insuliny bydlęcej u niemowląt w Finlandii. Badanie to wykazało, że dzieci otrzymujące formułę bez insuliny bydlęcej miały zmniejszone ryzyko rozwoju jednego autoprzeciwciała wysp trzustkowych w porównaniu z dziećmi na innych formułach.11
Wprowadzenie do diety kwasów tłuszczowych omega-3, których właściwości przeciwzapalne są dobrze znane, zostało powiązane z niższym ryzykiem cukrzycy typu 1.12 Pilot Trial Nutritional Intervention to Prevent Type 1 Diabetes (NIP) był podwójnie ślepym, kontrolowanym placebo badaniem suplementacji kwasami tłuszczowymi omega-3 z kwasem dokozaheksaenowym (DHA).12
Szczepionki i immunomodulacja
Nowsze badania dotyczące pierwotnej profilaktyki rozpoczęły się od skupienia się na modulacji układu odpornościowego za pomocą immunoterapii swoistej dla antygenu (ASI).13 Długoterminowe obserwacje sugerują, że niektóre infekcje wirusowe mogą promować atak autoimmunologiczny skierowany na komórki beta trzustki u osób genetycznie podatnych.13
Związek między cukrzycą typu 1 a zakażeniem CVB (wirusem Coxsackie B) spowodował wysiłki w kierunku opracowania szczepionek przeciwko CVB. Szczepionka CVB mogłaby być skuteczna w pierwotnej profilaktyce cukrzycy typu 1 poprzez powstrzymanie indukcji autoimmunizacji komórek beta.13
Inne podejścia badane w celu zapobiegania lub modyfikowania cukrzycy typu 1 obejmują:14
- Immunizację – podstawową przesłanką immunizacji jest zmiana aktywnego stanu układu odpornościowego ze stanu Th1 (faza komórek zabijających) do stanu Th2, gdy powstają nowe przeciwciała
- Stosowanie DiaPep277 – jest to specjalne białko lub fragment peptydu większego, bardziej powszechnego białka zwanego HSP60. Białko to pomaga w przesunięciu z Th1 do Th2, co skutkuje nabytą tolerancją immunologiczną
- Aerozol donosowy z insuliną – to podejście również próbuje osiągnąć przesunięcie ze stanu Th1 do stanu Th2 poprzez podawanie insuliny komórkom odpornościowym w nosie
- Stosowanie szczepionki BCG – szczepionka Bacillus Calmette-Guérin (BCG) to szczepionka stosowana przeciwko gruźlicy. Pomaga ona w produkcji czynnika martwicy nowotworów alfa lub TNF-α, którego brakuje u osób z cukrzycą typu 1
- Stosowanie szczepionki Diamyd – obejmuje to wstrzyknięcia autoantygenu zwanego GAD65. Opóźnia to początek choroby u osób podatnych na cukrzycę typu 1 poprzez produkcję przeciwzapalnych cytokin regulacyjnych, które chronią komórki beta
Profilaktyka wtórna
Profilaktyka wtórna ma na celu spowolnienie lub zatrzymanie postępującego niszczenia komórek beta u osób bezobjawowych z utrzymującymi się autoprzeciwciałami wysp trzustkowych (stadium 1 i 2 cukrzycy typu 1).13 Celem leczenia modyfikującego przebieg choroby u osób z przedkliniczną (stadium 1 lub stadium 2) cukrzycą typu 1 jest zapobieganie lub opóźnianie wystąpienia choroby klinicznej.15
Teplizumab – przełom w zapobieganiu cukrzycy typu 1
Teplizumab, humanizowane przeciwciało monoklonalne anty-CD3, jest jedyną terapią z zatwierdzeniem regulacyjnym w Stanach Zjednoczonych do opóźnienia wystąpienia klinicznej cukrzycy typu 1 u osób z przedkliniczną chorobą.15 W Stanach Zjednoczonych teplizumab jest zatwierdzony dla osób w wieku 8 lat i starszych, które mają cukrzycę typu 1 w stadium 2 (≥2 autoprzeciwciała związane z cukrzycą i dysglikemia) i jest podawany jako pojedyncza 14-dniowa seria codziennych infuzji dożylnych.15
Dostępność teplizumabu stanowi zmianę paradygmatu w leczeniu cukrzycy typu 1; dzięki lepszemu zrozumieniu patogenezy i progresji choroby, cukrzyca typu 1 może być zidentyfikowana i leczona w jej przedklinicznych stadiach przed rozwojem objawowej hiperglikemii.15
W randomizowanym, kontrolowanym badaniu mediana czasu do rozpoznania cukrzycy typu 1 w stadium 3 wynosiła 48 miesięcy w grupie teplizumabu w porównaniu do 24 miesięcy w grupie placebo. W przedłużonym badaniu follow-up (mediana 923 dni) po leczeniu teplizumabem, mediana czasu do rozpoznania wynosiła 59,6 miesiąca dla osób, które otrzymały teplizumab, w porównaniu do 27,1 miesiąca dla osób, które otrzymały placebo. Dodatkowo, 50% osób, które otrzymały teplizumab nie rozwinęło cukrzycy typu 1 w porównaniu do 22% osób, które otrzymały placebo.16
Najnowsze badanie z 2023 roku wykazało, że dzieci, u których niedawno zdiagnozowano cukrzycę typu 1, potrzebują mniej insuliny uzupełniającej, aby utrzymać poziom cukru we krwi na zdrowym poziomie, jeśli stosują lek immunoterapeutyczny teplizumab. Wiele dzieci leczonych teplizumabem doświadczyło remisji klinicznej – zdolności do osiągnięcia ścisłej kontroli cukru we krwi przy użyciu mniejszej ilości insuliny uzupełniającej niż te z grupy placebo.17
Inne podejścia w profilaktyce wtórnej
Do tej pory badania przesiewowe obejmowały głównie krewnych pierwszego stopnia pacjentów z cukrzycą typu 1.18 Mechanizm działania rytuksymabu w cukrzycy typu 1 pozostaje niejasny i wymaga dalszych badań.18
Obecnie prowadzone są badania nad stosowaniem difluorometyloornityny (DFMO), doustnego leku, który ma na celu złagodzenie stresu komórek beta w celu zachowania wewnętrznej zdolności organizmu do produkcji insuliny po diagnozie.19
Prowadzone są również badania nad przeciwciałem monoklonalnym przeciwko globulinie antytymocytowej (ATG) w małych dawkach, aby określić, czy może ono opóźnić lub zapobiec cukrzycy typu 1 u osób, które mają ponad 50% ryzyko diagnozy w ciągu najbliższych 2 lat.19
Profilaktyka trzeciorzędowa
U osób z kliniczną (stadium 3) cukrzycą typu 1 celem terapii modyfikującej przebieg choroby jest zachowanie funkcji komórek beta i wydzielania insuliny.20 Zachowanie endogennego wydzielania insuliny po klinicznym rozpoznaniu cukrzycy typu 1 wiąże się z trwałymi korzyściami, w tym zmniejszonym ryzykiem powikłań mikronaczyniowych i ciężkiej hipoglikemii.20
Wczesna diagnoza i zapobieganie powikłaniom
Badania nie tylko wykazują, że programy przesiewowe w kierunku cukrzycy typu 1 są możliwe, ale mogą również zmniejszyć obciążenie kliniczne kwasicą ketonową (DKA) dzięki wcześniejszej diagnozie.5 Wczesna diagnoza i leczenie są niezbędne. W przeciwnym razie, jeśli cukrzyca typu 1 pozostaje nieleczona zbyt długo, rozwija się zagrażający życiu stan kwasicy ketonowej cukrzycowej (DKA) i staje się nagłym przypadkiem medycznym.21
Zidentyfikowanie cukrzycy typu 1 we wczesnym stadium może zapobiec wystąpieniu kwasicy ketonowej cukrzycowej (DKA), jednego z najpoważniejszych następstw cukrzycy, który obejmuje wysoki poziom glukozy we krwi i ketonów.22
Kompleksowe podejście do leczenia
Chociaż cukrzyca typu 1 nie może być obecnie całkowicie zapobieżona, można ją skutecznie leczyć. Zdrowe nawyki życiowe są również bardzo ważne:23
- Regularne wizyty u zespołu opieki zdrowotnej mogą pomóc w trzymaniu się planu leczenia i zaoferować nowe pomysły i strategie, jeśli są potrzebne.
- Ważne jest, aby jeść zdrową dietę dopasowaną do dawek insuliny. Wskazane jest również picie dużej ilości wody.
- Dzieci z cukrzycą typu 1 powinny również pozostać aktywne fizycznie. Poprawia to układ odpornościowy, utrzymuje idealną wagę ciała i zmniejsza objawy związane z chorobą.
Znaczenie screeningu w programach profilaktycznych
Ponieważ cukrzyca typu 1 może występować rodzinnie, lekarz może zbadać członków rodziny pod kątem autoprzeciwciał, które powodują chorobę.25 Obecność autoprzeciwciał, nawet bez objawów cukrzycy, oznacza, że z większym prawdopodobieństwem rozwinie się cukrzyca typu 1.25
TrialNet, międzynarodowa sieć badawcza, oferuje również testy na autoprzeciwciała członkom rodzin osób z cukrzycą typu 1.25 Jeśli masz rodzeństwo, dziecko lub rodzica z cukrzycą typu 1, możesz chcieć wykonać test na autoprzeciwciała. Testy te mogą pomóc wykryć cukrzycę typu 1 w jej najwcześniejszych fazach.25
Celem programu Pathway to Prevention jest globalna inicjatywa mająca na celu identyfikację osób zagrożonych cukrzycą typu 1 i opracowanie strategii zapobiegania lub opóźniania jej wystąpienia.26 TrialNet ocenia nowe interwencje mające na celu opóźnienie wystąpienia cukrzycy typu 1. Nowe badania są obecnie otwarte w całym kraju.27
Dostępne programy profilaktyczne
Centra medyczne i szpitale na całym świecie oferują programy, które koncentrują się na wczesnej identyfikacji i profilaktyce cukrzycy typu 1:
- Program zapobiegania cukrzycy typu 1 (CHOP) – Szpital Dziecięcy w Filadelfii (CHOP) opracował specjalistyczną klinikę przeznaczoną dla dzieci z grupy ryzyka. Ich misją jest zapewnienie monitorowania i opcji leczenia dla tych, którzy kwalifikują się. Program śledzi również osoby, które mogą być zagrożone, ale jeszcze nie kwalifikują się do leczenia i ściśle monitoruje osoby otrzymujące leczenie.28
- Program SIT Down T1D! – To program oparty na telemedycynie dla dzieci i młodzieży poniżej 18 roku życia, które są zagrożone rozwojem cukrzycy typu 1. Ich celami są opóźnienie cukrzycy typu 1, zapobieganie kwasicy ketonowej cukrzycowej (DKA) i służenie jako cenny zasób dla pacjentów i rodzin.22
- TrialNet – Międzynarodowa sieć badaczy, którzy badają sposoby zapobiegania, opóźniania i odwracania progresji cukrzycy typu 1. Główne obszary badań TrialNet to badanie przesiewowe członków rodzin osób z cukrzycą typu 1 w celu oceny ich ryzyka rozwoju cukrzycy typu 1, oraz ocena skuteczności immunomodulatorów w zapobieganiu cukrzycy typu 1 u osób z grupy ryzyka i spowolnieniu progresji cukrzycy typu 1 u osób niedawno zdiagnozowanych.29
Przyszłość profilaktyki cukrzycy typu 1
Ostatecznie, pierwotna profilaktyka autoimmunizacji wysp trzustkowych będzie prawdopodobnie optymalnym podejściem do zapobiegania cukrzycy typu 1.18 Jeśli rozwinie się autoimmunizacja komórek beta, nadal istnieje potencjalna korzyść terapeutyczna z interwencji.18
Teplizumab stanowi kamień milowy w dziedzinie profilaktyki cukrzycy typu 1, która dotychczas przynosiła niezadowalające wyniki. Opóźnia on wystąpienie cukrzycy typu 1 o miesiące-lata, ale nie zapobiega jej całkowicie. Chociaż samo w sobie jest to znaczący kamień milowy z potencjałem do zmniejszenia obciążenia pacjentów i opiekunów, przyszłość, mamy nadzieję, powinna nieść obietnicę całkowitego zapobiegania cukrzycy typu 1.30
Podejścia do precyzyjnej medycyny w profilaktyce cukrzycy typu 1 obejmują włączenie jednolitych środków wynikowych, powtarzalnych biomarkerów i wcześniej określonych, w pełni zasilanych analiz precyzyjnych do przyszłego projektowania badań.31
Chociaż idealnym celem jest zapobieganie klinicznej cukrzycy typu 1, środki modyfikujące przebieg choroby ukierunkowane na całe spektrum progresji cukrzycy typu 1 mają potencjał do poprawy długoterminowych wyników.32
Strategie odwracania cukrzycy typu 1 obejmują kombinowane immunoterapie mające na celu blokowanie autoimmunizacji i regenerację komórek beta za pomocą komórek macierzystych lub ksenotransplantacji. Innowacyjne i wieloczynnikowe terapie mogą zasadniczo zmienić trajektorię cukrzycy typu 1.33
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.